Кіріспе

1971 жылғы кеңестік ғарыш сапары, ғарыш станциясын алғаш рет барлаған ғарыш сапары және қайғылы апат. 1971 жылғы ғарыш сапары.

Ұшу

"Союз-7К ОКС" ғарыш кемесі 1971 жылғы 6 маусымда Орталық Қазақ КСР-індегі Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшырылды. Бірнеше ай бұрын "Салютке" жіберілген алғашқы "Союз-10" миссиясы станциямен сәтті түйіспеуге ұшырады. Ұшудың бірінші күнінде, ұшқышсыз "Салют" (1971 032А) станциясымен кездесу үшін маневрлер орындалды. "Союз-11" "Салюттан" шыққанда автоматты құрылғылар жұмысын бастады, 24 минут ішінде екі кеме арасындағы қашықтықты қысқартты және салыстырмалы жылдамдық айырмасын азайтты. Кемелерді басқару автоматты режимнен қолмен басқаруға көшті. Түйісуді аяқтауға 3 сағат 19 минут кетті, бұл механикалық түрде берік байланыс жасауды, түрлі электрлік және гидравликалық қосылыстарды іске қосуды және шлюздерді ашу алдында ауа өткізбейтін тығыздағыштарды орнатуды қамтыды. Кемелер арасындағы қысым теңестірілгеннен кейін шлюздер ашылды және экипаждың үш мүшесі "Салют-1" ішіне өтті. "Союз-11" 1971 жылғы 7 маусымда "Салют-1" станциясымен сәтті түйісті. Космонавттар 22 күн бойы бортында болды, бұл 1973 жылғы мамыр және маусымдағы американдық "Skylab 2" миссиясына дейін сақталған ғарыштағы төзімділік рекордтарын орнатты. Экипаж сонымен қатар күніне екі рет қолдануға міндетті жаттығу тренажерін пайдалану бүкіл станцияны дірілдеткенін анықтады. Мемлекеттік комиссия төрағасы Керим Керимов еске алды: "Сырттан ешқандай зақым байқалмады. Олар қабырғаны соқты, бірақ іштен жауап келмеді. Шлюзді ашқанда үш адамды төсектерінде қозғалмай жатқан күйде тапты, беттерінде қара көк дақтар, мұрындары мен құлақтарынан қан тамшылап тұрды. Оларды түсіру модулінен шығарды. Добровольский әлі де жылы еді. Дәрігерлер жасанды тыныс берді. Олардың баяндамасына сәйкес, өлімнің себебі – тұншығу".

Өлім себебі

Көп ұзамай ғарышкерлердің тұншығып қалғаны анық болды. Ақаулық орбиталық модуль мен түсу модулі арасында орналасқан тыныс алу желдеткіш клапанына байланысты болды, ол қызмет көрсету модулінен түсу модулінің ажыратылуы кезінде, отты жолға түскеннен кейін 12 минут 3 секунд өткен соң ашылып кеткен. Екі модульді біріктіретін жарылғыш болттар тізбектей атқылау үшін жасалған еді; бірақ, олар бірден, бір мезгілде атты. Клапан орындықтардың астында орналасқан, сондықтан ауа шығып кеткенше оны табу және жабу мүмкін болмады. Биомедициналық сенсорлармен жабдықталған жалғыз ғарышкердің ұшу тіркегішіндегі деректері, қысым төмендегеннен кейін 40 секунд ішінде жүрек тоқтағанын көрсетті. Отты жолға түскеннен кейін 15 минут 35 секунд өткен соң кабинадағы қысым нөлге дейін төмендеді және капсула Жер атмосферасына кіргенше сол күйінде қалды. Денсаулық сақтаушыларға дейін олардың капсуланың қысымынан қайтыс болғаны белгісіз еді. Жердегі басқарушы топ капсуланың қайта кіруі басталғанға дейін ғарышкерлермен дыбыстық байланысты жоғалтты және ғарышкерлердің жоғалғанына байланысты төтенше жағдайларға дайындық бастады. 2012 жылы ескерткіштің жөндеуге келмейтіндей қиратылғаны анықталды, тек металл бағананың негізі ғана қалды және оған апаратын жолдар өсіп кетті. 2013 жылы Ресей ғарыш агенттігі Роскосмос осы орынды жаңадан жобаланған ескерткішпен қалпына келтірді, ол түпнұсқаның үш жақты пішінін бейнелейді, бірақ бұл жолы кірпіштен салынған. Сондай-ақ, осы орынға аймақтың тарихын және алғашқы ескерткіштің тағдырын түсіндіретін тақта орнатылды. Ай бетіндегі кратерлер үш ғарышкердің – Добровольский, Волков және Патсаевтың есімдерімен аталады. Үш ғарышкердің есімдері 1971 жылдың тамызында Аполлон-15 миссиясы барысында Айға орнатылған «Құлаған ғарышкерлер» ескерткіш тақтасына жазылған. «Союз-11» экипажының қазасына құрмет көрсету мақсатында Плутонның бірнеше төбелеріне «Союз Colles» деген ат берілді. Ресейдің Пенза қаласында, №39 мектеп-гимназиясының жанында, қаза тапқан ғарышкерлердің құрметіне ақын Евгений Евтушенконың «Біздің Отанымыз бен сіздердің араларыңызда екі жақты мәңгілік байланыс бар» деген өлеңінен үзінділер жазылған ескерткіш стела орнатылды (орыс тілінде: «Между Родиной нашей и вами – двусторонняя вечная связь»). Жоғарыда көрсетілген советтік пошта маркасынан басқа, 1971 жылы ғарышкерлердің естелігіне арнап Аджман әмірлігі мен Болгарияның пошта маркалары шығарылды.