Кіріспе

Құрттар классының бір түрі

Lumbricus terrestris – Батыс Еуропаға тән деп саналатын, қазір әлемнің көптеген аймақтарында кең таралған (басқа бірнеше lumbricids-термен бірге) ірі, қызғылт түсті құрт. Кейбір аймақтарда бұл түр жаңадан әкелінген болғандықтан, оны жергілікті құрттармен бәсекелесіп, зиян келтіретін жәндік деп санайды. Еуропаның көп бөлігінде ол табиғи жағдайда кездесетін ең ірі құрт түрі болып табылады, толық бойында 20-25 см-ге жетеді.

Жалпы атаулар

Көпшілікке танымал болғандықтан, L. terrestris түрлі атаулармен белгілі. Ұлыбританияда оны көбінесе жалпы жер құрты немесе лоб құрты деп атайды (бірақ бұл атау теңіз полихеттеріне де қолданылады). Солтүстік Америкада «түнгі жұлқылаушы» (немесе виталис) термині де қолданылады, әсіресе «канадалық түнгі жұлқылаушы» деп аталады, себебі коммерциялық мақсатта сатылатын (әдетте балық аулауға арналған жем ретінде) осы құрттардың басым көпшілігі Оңтүстік Онтариодан шыққан. Канадада оны «жаңбырдан кейінгі құрт» немесе «Ата құрт» деп те атайды. Бірнеше герман тілдерінде оны «жаңбыр құртының» түрлері деп атайды, мысалы, неміс тілінде Gemeiner Regenwurm («жалпы жаңбыр құрты») немесе дания тілінде Stor regnorm («ірі жаңбыр құрты»). Әлемнің қалған бөлігінде көбінесе ғылыми атауы қолданылады, бірақ кейде жоғарыда аталған атаулар да еске алынады. Бұл құрт өзінің табиғи ареалында ең көп кездеспесе де, орталық белдеудегі бақша және егістік топырағында өте көзге түсетін және танымал түр. Ол көбінесе басқа жер құрттарынан айырмашылығы, жер бетінде кездеседі. Сондай-ақ, ол әлемдегі миллиондаған биология студенттері үшін, тіпті бұл түрдің таралмаған аймақтарында да, мысал ретінде пайдаланылады. Дегенмен, «жер құрты» термині шатасуға себеп болуы мүмкін, өйткені әлемнің көп бөлігінде басқа түрлер көбірек таралған. Мысалы, әлемнің суармалы емес орталық белдеуінің көп бөлігінде «жалпы құрт» деп аталатын құрт шын мәнінде Aporrectodea (=Allolobophora) trapezoides болып табылады, ол сол аймақтарда L. terrestris-ке ұқсас мөлшерде және қара түсті.

Сипаттама

Lumbricus terrestris салыстырмалы түрде ірі, қызғылттан қызғылт қоңыр түсті, әдетте ұзындығы және диаметрі шамамен. Оның шамамен 120–170 сегменті бар, көбінесе 135–150. Көнден қарағанда денесі цилиндр пішіндес, кең, жалпақ артқы бөлігінен басқа. Бас жағы қара қоңырдан қызғылт қоңырға дейін, бүйір және арқалық пигментация артқа қарай азайады.

Экология

Lumbricus terrestris – терең қазылған анецидті құрт, яғни ол топырақ ішінде жылжып, тамақтанатын эндогейлік түрлерден өзгеше, тамақтану үшін терең тік қазылған қуыстар жасап, жер бетіне шығады. Ол топырақ бетіндегі шөптесін алып тастап, минералды қабатына тартады және топырақ бетіне аралас органикалық және минералды материалдан құралған құрт қоқысын (каст) қалдырады. Оның белсенділігі температура мен ылғалмен шектеледі. Жоғары топырақ және түнгі ауа температурасы, сондай-ақ төмен түнгі ылғалдылық және құрғақ топырақ белсенділікті тежейді. Мұндай жағдайларда, әсіресе жазда, құрттар өз қуыстарының ең терең бөліктеріне шегінеді. Қысқы температура да белсенділікті азайтуы мүмкін, бірақ теңіздік климатта белсенділік қыс бойы жалғасуы мүмкін. Топырақ жүйесінде L. terrestris құрттарының қоқысы (касты) өсімдіктермен байланысты, мысалы, тұқымнан немесе клондан өсімдіктердің көбеюі сияқты жағдайларда көрінеді. Құрт қоқысы (касты) түбірдің дамуын, түбір биомассасын күшейтеді және топыраққа қарағанда түбірдің үлесін арттырады. Еуропаның кейбір аймақтарында, әсіресе Атлантикалық жағалаудың солтүстік-батысында, Жаңа Зеландияның жалпақ құрты (Arthurdendyus triangulatus) және Австралияның жалпақ құрты (Australoplana sanguinea) салдарынан жергілікті түрлердің жойылу қаупі туындады. Бұл екі жыртқыш жалпақ құрт Жаңа Зеландия мен Австралиядан кездейсоқ әкелінген. Олар өте тиімді құрт жеушілер, ұзақ уақыт бойы азықсыз да тіршілік ете алады, сондықтан олжасының саны азайған кезде де сақталады. Кейбір аймақтарда бұл топырақтың құрылымы мен сапасына зиянды әсер етеді. Топырақтың ауамен алмасуы және құрттардың бұрыннан жасап келген органикалық заттарды араластыруы кейбір жерлерде тоқтатылған.

Диета

Lumbricus terrestris – негізінен топырақ беті мен А горизонтының минералды топырағындағы шіріген жапырақтармен қоректенетін детритивтер. Одан кейін қант бұршағы және клен түрлері. Еменнің кальций концентрациясы төмен болғандықтан жақсы қоректенбейді, бірақ кальцийге байрақ жапырақтар болмаса, оны жейді. Олар көбінесе өсімдік қалдықтарымен қоректенсе де, өлі жәндіктермен, топырақ микроорганизмдерімен және нәжіспен қоректенгені байқалған.

Көбею

Lumbricus terrestris – екі ата-ана қатысымен көбейетін, бір уақытта екі жынысты ұрықтандыратын, жыныстық жолмен көбейетін және бір-бірімен сперма алмасатын құрт. Сперма 8 айға дейін сақталады, ал жұптасқан құрттар жұптасқаннан кейін 12 айға дейін кокон шығарады.

Солтүстік Америкадағы инвазивті түр ретінде

Lumbricus terrestris АҚШ-тың солтүстік-орталық аймақтарында жаугершік түр деп есептеледі. Ол өңделген егістіктерде нашар өседі, себебі пестицидтерге ұшыраудан, шаруашылық техникасынан зақымданудан және қоректік заттардың жетіспеуінен зиян көреді. Ол қоршаулар мен ормандық жайларда гүлденеді және жергілікті шөптесін өсімдіктер мен ағаштардың жаңаруын төмендетуі мүмкін.