Кіріспе
Құс түрлері, құстарды анықтауға арналған қосымша. Мерлин (Falco columbarius) – Солтүстік жарты шардың кішкентай сұңқары, Солтүстік Америка мен Еуразияда көптеген түршелері кездеседі. Бұрын Солтүстік Америкада «көгершін сұңқары» деп белгілі болған, жыртқыш құс мерлин Солтүстік Холарктикада көбейеді; кейбіреулері қыс айларында субтропиктік және солтүстік тропиктік аймақтарға ұшып кетеді. Еркектерінің қанаттарының ені , ал ұрғашыларының қанаттары сәл ірі болады. Олар жылдам ұшатын, шебер аңшылар және кішкентай құстарды – құрышқақтан бөденеге дейінгі өлшемдегі құстарды аулауға маманданған. Мерлин көп ғасырлар бойы соқпақ құс ретінде жоғары бағаланған. Соңғы онжылдықтарда Солтүстік Америкада мерлин популяциясы айтарлықтай артты, ал кейбір мерлиндер қалалық өмірге настолько бейімделгендіктен, көшіп кетуден бас тартады.
the app used to identify birds
The merlin (Falco columbarius) is a small species of falcon from the Northern Hemisphere, with numerous subspecies throughout North America and Eurasia. A bird of prey once known colloquially as a pigeon hawk in North America, the merlin breeds in the northern Holarctic; some migrate to subtropical and northern tropical regions in winter. Males typically have wingspans of , with females being slightly larger. They are swift fliers and skilled hunters which specialize in preying on small birds in the size range of sparrows to quail. The merlin has for centuries been well regarded as a falconry bird. In recent decades merlin populations in North America have been significantly increasing, with some merlins becoming so well adapted to city life that they forgo migration.
Номенклатура
Мерлинді ағылшын натуралисі Марк Кэйтсби (оны "көгіз соколы" деп атаған) 1729–1732 жылдары жарық көрген "Каролина, Флорида және Багама аралдарының табиғи тарихы" еңбегінде сипаттаған және суретін салған. Осы сипаттамаға сүйене отырып, 1758 жылы Карл Линней түрді өзінің "Systema Naturae" кітабының оныншы басылымына қосты және қазіргі биномдық атау Falco columbarius-ты, түбіртек орны ретінде "Америка" деп атап, енгізді. Туыс атауы кейінгі латын тілінен шыққан; falco сөзі құстың тырнақтарын білдіретін falx, falcis ("орақ") сөзінен туындаған. Түр атауы columbarius латын тілінде "көгерлерге тән" дегенді білдіреді, "columba" ("көгер") сөзінен алынған. Линнейдің сипаттамасынан он үш жыл өткен соң Мармадуке Тунсталл өзінің "Орнитология Британика" еңбегінде еуразиялық құстарды жеке таксон ретінде Falco aesalon деп таныды. Егер мерлиндердің екі түрі мойындалса, онда Ескі әлем құстары F. aesalon ғылыми атауын алады. Уиклифтің шамамен 1382 жылы жазылған Киелі кітабында "бір құбылан", "гриффин" және "мерлион" деп айтылған. Сиқыршының аты – уэльсше "Мирдин" атауының ағылшын тіліндегі туысы, ол құстың атымен ешқандай байланысы жоқ.
Жүйелілік
Мерлиннің туыстық байланысы толыққанды анықталмаған. Оның мөлшері, пішіні және түсі тірі сокольдердің арасында ерекшеленеді. Қызыл мойынды сокол кейде мерлинге басқа сокольдарға қарағанда жақын деп есептеледі, бірақ бұл ұқсас аң ауу әдеттерінен туындаған сәйкестік болуы мүмкін; жаңағы зерттеулерде бұл расталмады. Шындығында, мерлин кем дегенде 5 миллион жыл бұрын, ерте плиоцен кезеңінен бастап, басқа тірі сокольдерден өзгеше бір эволюциялық тарамды құрайды. Биогеографиялық және ДНК тізбегінің мәліметтеріне сәйкес, ол американдық кестені (F. sparvierus), апломадо соколын (F. femoralis) және олардың туыстастарын сияқты түрлердің ата-тегімен бірге Еуропадан Солтүстік Америкаға дейінгі сокольдердің ежелгі, біртекті емес таралуының бір бөлігі болуы мүмкін. Бұрын қызыл мойынды соколмен (F. chicquera) фенотиптік ұқсастығына байланысты туыстық байланысы болған деген болжам жасалған, бірақ қазіргі таңда бұл ықтимал емес деп саналады. Үй қасқырлары (Passer domesticus), басқа да Ескі әлем қасқырлары (Passeridae), солтүстік бидайықтар (Oenanthe oenanthe), нағыз бұлбұлдар (Turdus), патшақайлар (Regulidae) немесе сарықторғайлар (Emberiza), сайрақтар, басқа да тоқтар және тіпті жартас көгершіндері), кішкентай сүтқоректілер (әсіресе жарықшалар, тышқандар, қояндар және басқа да кішкентай кеміргіштер), жорғалаушылар (мысалы, кесірткелер мен жыландар) – оның тамақтануын толықтырады. Бұл азықтар көбейетін кезден тыс уақытта маңыздырақ, олар мерлиннің рационының айтарлық бөлігін құрайды. Мысалы, Норвегияда ұсақ құстар мерлиннің көбейетін кездегі негізгі тамағы болса да, ерекше жақсы нәтижелерге жету үшін Microtus егеуқұйрықтарының көп болуы қажет. Олар сонымен қатар әдемі ұшу стилін ұсынады, көбінесе үлкен сокольдарға қарағанда жақын қашықтықта, оны соколовниктер жақсырақ көреді және тамашалай алады. Америкалық кестендерге тән көлденең қуудан басқа, олар олжадан қашу үшін "шеңберлеп" жоғары көтеріліп, оларды құлатпақ болады, сондай-ақ үлкен сокольдер сияқты төменнен олжаға жоғары жылдамдықпен шабуыл жасайды. Бір танымал соколовкалық кітабында мерлиндердің айналасына лақтырылған жемді қууға деген құлшынысы туралы былай делінген: "Нағыз соколовкаға ұшып бара жатқанда, әрбір қимыл, кез келген құлшыныс, кез келген қашу, кез келген әуе маневрі соколды жоғалту қаупі жоқ, қайталанып жасалуы мүмкін. Лақтырылған жемге ұшып баратын мерлиндер даладағы көптеген олжаларды оңай және сенімді түрде аулайды, бұл даладағы ұшуды екі жағынан да қызықтырақ етеді". Осы екі түрге арналған қолайлы аң туралы ол былай дейді: "Сниптерге, көгершіндерге, бөденелерге және ашық далалық қасқырларға мерлиндер ең қолайлы. Көптеген қарақұстар үшін (Icteridea) екі сокольдің бірі де тиімді болуы мүмкін. Ал ашық жерде олар мерлиннің ең жақсы жемтігі болып табылады".
Қалыптануы мен сақталуы
Жалпы, мерлин өте сирек емес, және осыған байланысты, сондай-ақ кең таралғандықтан, IUCN оны ең аз қызығушылық тудыратын түр деп санайды. Оның саны – Азия бөлігінен басқа, ондағы жағдай жақсы анықталмаған – жүйелі түрде санақтан өтеді. Оның қоныстанған барлық ірі елдерде жүздеген, мыңдаған құстар кездеседі, мысалы, Белоруссияда 250-300 жұптан бастап, 1993 жылы анықталғандай, Еуропалық Ресейде 30 000 жұпқа дейін жетеді. Ол CITES II қосымшасына енгізілген және басқа жыртқыш құстар сияқты жергілікті деңгейде қорғалады; кейбір елдер мерлиндерді, мысалы, бүркітшілікке ұстауға рұқсат берсе, халықаралық саудаға экспорттық рұқсат қажет.
Тарихи материал
"Мерлин" латын тілінде "Эсалон" деп аталады. Фрэнсис Уиллугбидің "Орнитология" кітабының 85-беті, Джон Рэйдің аудармасы (1678). Қонақтап отырған мерлиннің гравюрасы, III кесте. "Falco columbarius, Pigeon Hawk"; Александр Уилсон мен Джордж Ордтың "Америка орнитологиясының" 2-ші басылымы, 1-ші том (1828). А. Уилсонның 1-ші басылымынан түсті гравюра. "Көгершін шоқбалық" және "Ле Петит Капорал", Джон Джеймс Одубон, "Орнитологиялық биографияның" 1-ші томы (1831). "Pigeon Hawk"; "Petit Caporal", "Орнитологиялық биографияның" 5-ші томының (1839) қосымшасында Одубон өзінің 1-ші томдағы "Falco temerarius" кішкентай еркек мерлин болғанын және бұл туралы оған "кішкентай капралдың" немересі Чарльз Бонапарт ескерткенін жазады. "Америка құстарының" 1840 жылғы октаво басылымынан иллюстрация.