Кіріспе

Британдық ондық бір пенни (1p) монетасы – бір фунт стерлингтің 1/100 бөлігін құрайтын валюта бірлігі және номиналы. Монетаның беткі жағында 1971 жылдың 15 ақпанында, монета қолданысқа енгізілген күнінен бастап, британдық валюта ондық жүйеге ауысқан күннен 2022 жылдың 8 қыркүйегінде қайтыс болғанға дейін Елизавета II патшайымның профилі бейнеленген. 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Мартин Дженнингс салған король Карл III-нің жаңа суреті таныстырылды. Монетаның беткі жағында патшайымның төрт түрлі суреті пайдаланылды; Джоди Кларк салған соңғы сурет 2015 жылы қолданысқа енгізілді. Екінші және қазіргі кездегі сыртқы жағын Мэтью Дент салған, онда Корольдік қалқанның бір бөлігі бейнеленген және ол 2008 жылы енгізілді. Пенни – Ұлыбританияда айналымға шығарылған ең төмен құнды монета (нақты мәні бойынша). Пенни бастапқыда қоладан соғылған, бірақ 1992 жылдан бері мыс бағасының өсуіне байланысты мыспен қапталған болаттан соғылуда. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, айналымда шамамен 10,5 миллиард 1 пенни монетасы бар, олардың жалпы номиналды құны шамамен 105 миллион фунт стерлингті құрайды. 1 пенни монетасы қарызды өтеу кезінде ұсынылған сома 20 пенниден аспаса, заңды төлем құралы болып саналады; алайда монетаның заңды төлем құралы мәртебесі күнделікті операцияларда көбінесе маңызды емес.

Этимология

Пенни сөзі көне ағылшын тіліндегі penig сөзінен шыққан, ал ол өзі протогерман тіліндегі *panninga сөзінен туындаған. Бірнеше пенни монетасының дұрыс көпше түрі – пеннилер (мысалы, елу пенни). Бір пенниден асатын ақша сомаларын білдіру үшін дұрыс термин – пенс (мысалы, бір фунт және жиырма пенс).

Тарих

1971 жылға дейін Ұлыбритания фунт, шиллинг және пенс валюталық жүйесін пайдаланған. Ондық жүйеге көшуді 1966 жылдың 1 наурызында канцлер Джеймс Каллахен жариялады; бір фунт бұрынғы 240 пенс орнына 100 пенске бөлінетін болды. Бұл ондық жүйеге дейінгі монеталарды жаңа монеталармен алмастыруды қажет етті. 1 пенс монетасының бастапқы сипаттамасы 1969 жылғы Ондық валюта заңында көрсетілген, бірақ ол 1971 жылғы Валюта заңымен алмастырылды. Екі заң да монетаның салмағы 3,564 грамм ±0,0750 г, ал диаметрі 2,032 см ±0,125 мм болуын міндеттеді. Кейіннен 1983 жылғы Валюта заңы патшалық жарлық арқылы 1 пенс монетасының стандарттарын өзгертуге рұқсат береді. Жаңа 1 пенс монеталарының өндірісі 1968 жылдың желтоқсанында Оңтүстік Уэльстегі Ллантрисанттағы жаңадан салынған Корольдік монета ұйымында басталды. 1968 жылдан 1971 жылдың соңына дейін 1 521 666 250 1 пенс монетасы соғылды. Монеталар бүгінгі күнге дейін осы ұйымда соғылуда.

Металлдан жасалған құрам

Монета 1971 және 1992 жылдың қыркүйегі аралығында қоладан (97% мыс, 2,5% мырыш, 0,5% қалайыдан) дайындалған. Дегенмен, әлемдік металл бағаларының өсуі құрамын өзгерту қажеттігін тудырды. 1992 жылдан бері монеталар болаттан дайындалып, мыспен қапталады, осылайша олар магниттік қасиетке ие болады. Мыс бағасының әлемдік деңгейде өсуі 1992 жылға дейінгі мыс 1 пенс монетасының металл құны 1 пенстен асып кетуіне әкелді (мысалы, 2006 жылдың мамырында 1992 жылға дейінгі 1 пенс монетасының ішкі металл құны шамамен 1,5 пенс құрады). Ұлыбританияда монеталарды балқыту заңсыз болып табылады және айыппұл салуға немесе екі жылға дейін бас бостандығынан айыруға соқтырады.

Аверс үлгілері

Осы уақытқа дейін төрт түрлі аверс қолданылған, олардың бәрінде Елизавета II-нің суреті бар. Монетаның сыртқы жазуында 2013 жыл шаққан жылмен алмастырылады. Алғашқы үлгіде монетаның екі жағы да нүктелермен шеңберленген, бұл монеталарда жиі кездесетін әшекейлеу. Ондық валютаға өту күтілімі Арнольд Мачин суретшісінің жаңа Корольдік портретіне тапсырыс беруге әкелді, ол 1964 жылы Королева бекітті. Портретте Королева «Ұлыбритания мен Ирландия қыздары» тиарасын киген, және ол 1984 жылға дейін қолданылды. 1985 жылдан 1997 жылға дейін Рафаэль Маклуф салған портрет қолданылды. Иан Ранк Бродли бұл байқауда жеңіске жетті, оның дизайны 1998 жылдан 2015 жылға дейін қолданылды. Королеваның суреті шынайырақ көрінді, ал Ранк Бродли өзі айтқандай: «Оны жағымпазданудың қажеті жоқ. Ол – 70 жастағы әйел, осал және сұлу». Дизайнер Джоди Кларк бұл байқауда жеңіп алды, ол Королеваның Георг IV мемлекеттік диадемасын киген портретін жасады, ал Королеваның мойнының астында әріптер орналасқан. Алайда, канцлер Джеймс Каллаханның Ұлыбритания валютасын ондық жүйеге көшіретіні туралы хабарламасымен бірге жаңа дизайнды табу үшін ашық конкурс жарияланды. Оған 80-нен астам суретші және 900-ге жуық әртүрлі жоба ұсынылды. 1971 жылдан 2008 жылға дейін шығарылған монетаның артқы жағында тізбекпен байланысқан тақым (қазіргі Вестминстер сарайының нышаны, Генрих VII-нің нышанынан алынған) бейнеленген, тақымның астында «1» саны, ал тақымның үстінде (1971–1981) немесе (1982–2008) жазулары болған. 2008 жылдың сәуір айында жеңімпаз деп Мэттью Дент жарияланды, оның дизайны 2008 жылдың ортасынан бастап Ұлыбритания монеталарына біртіндеп енгізілді. 1 пенс, 2 пенс, 5 пенс, 10 пенс, 20 пенс және 50 пенс монеталарының дизайны Корольдік қалқанның бөліктерін көрсетеді, олар біріктірілгенде қалқанның көп бөлігін құрайды. Бүкіл қалқан бұрын қолданылған дөңгелек 1 фунт монетасында бейнеленген. 1 пенс монетасында Англия мен Солтүстік Ирландияны көрсететін қалқанның сол жақ бөлігі бейнеленген. Монетаның аверсі көбінесе өзгермеген, бірақ монетаның артқы жағында болмайтын түйіршіктер (монетаның шетіндегі нүктелер сақинасы) аверстен де алынып тасталды. 2023 жылдың қазан айында король Карл III-нің бір пеннилік монетасы таныстырылды, монетаның дизайнында қарақұмық бейнеленген.

Қайтарып алу туралы болжау

1 пенс монеталарды алып тарту туралы ұсыныстар бұқаралық ақпарат құралдарында талқыланды, мысалы, 2015 жылы Қаржы министрі Джордж Осборн 1 пенс монетасын алып тартуды ұсынғанда. Премьер-министр Дэвид Кэмерон бұл ұсынысқа вето қойды, себебі бұл халық арасында наразылық тудыруы мүмкін еді. 2018 жылдың наурыз айында Үкімет британ экономикасындағы төлемдердің болашағы туралы кеңесу өткізді. Бір сұрақ монеталардың номиналды құрамына, соның ішінде қолданыстан шығып бара жатқан номиналдарға қатысты болды. Бұл 1 пенс пен 2 пенс монеталары айналымнан шығарылуы мүмкін деген болжамдарға әкелді. Англия Банкінің қызметкерлері жасаған талдау, мыс монеталарды алып тарту туралы алаңдаушылықтардың негізсіз екенін және мыс монеталарды пайдаланудың күрт төмендеуін ескере отырып, мыс монеталарды жою бағаларға елеулі әсер етпейтінін көрсетті. Мыс монеталардың 60% тек бір рет қолданылып, кейін айналымнан шығарылады, сақталады немесе тасталады деп есептеледі. 1 пенс монеталарының шамамен 8% тікелей тасталады, сондықтан айналымнан шығып бара жатқан монеталарды ауыстыру үшін жыл сайын 500 миллион фунт стерлинг сомасында жаңа 1 пенс және 2 пенс монеталарын басу қажет. Бұған қоса, 1 пенсті алып тастаудан туындаған бағаларды дөңгелектеудің инфляциялық әсері минималды болады, себебі төлемдердің тек 3% құны бойынша қолма-қол ақшамен жасалады және картамен төлемдер бұрынғысынша дөңгелектелмейді. Кейбір қайырымдылық ұйымдары мен кәсіпорындар 1 пенс монеталарын алып тастау туралы алаңдаушылық білдірді. Қайырымдылық ұйымдары жинақ салынған ыдыстарға түсетін қайырымдылықтардың азаятынынан қорқады, ал кейбір бизнес-модельдер, мысалы, дәстүрлі теңіз жағалауындағы ойын автоматтары қатты зардап шегуі мүмкін. Алайда, 2019 жылдың мамыр айында Қаржы министрі Филипп Хаммонд 2018 жылғы кеңесудің нәтижесін жариялап, мыс монеталарды алып тастау жоспары жоқ екенін және ол халықтың "ақшаларын қалай жұмсауды өзі шешуін" қалайтынын мәлімдеді. Қаржы министрлігі айналымда жеткілікті монета бар екенін айтқандықтан, 2018 жылы 1 пенс монетасы басылмады.

Құны

2002 жылдан бері пеннидің нақты құны Ұлыбритания тарихындағы кез келген монетаның ең төменгі құнына ие, кем дегенде 1707 жылы Одақ актілерімен құрылғаннан бері. Бұрынғы барлық төмен құнды монеталар олардың сатып алу қабілеті пеннидің қазіргі құнынан төмен болғанға дейін алынып тасталды. Бұрынғы ең төменгі құнды монеталардың сатып алу күші:

МонетаНоминал құны (£1-дің үлесі)Алынған кездегі сатып алу күшіЖарты фартинг1/19201869/18700.052083331870 жылғы 0.05208333 шамамен <есептелген сомаға> теңФартинг1/96019600.10416661960 жылғы 0.1041666 шамамен <есептелген сомаға> теңДецималдық емес жарты пенни1/48019690.2083331969 жылғы 0.208333 шамамен <есептелген сомаға> теңДецималдық емес пенни1/24019710.4166661971 жылғы 0.416666 шамамен <есептелген сомаға> теңДецималдық жарты пенни1/20019840.51984 жылғы 0.5 шамамен <есептелген сомаға> тең