Кіріспе

Әр түрлі елдердегі валюта бірлігі – пенни

Пенни – әр түрлі елдердегі монета (пеннилер) немесе валюта бірлігі (пенс). Каролингтік динарийден (оның бұрынғы аббревиатурасы d) алынған, ол әдетте валюта жүйесіндегі ең кіші номинал болып табылады. Қазіргі уақытта бұл британдық пеннидің ресми атауы (аббр. p) және американдық бір центтік монетаның де-факто атауы (аббр. ¢), сондай-ақ 1 центтік евро монетасының Ирландиядағы бейресми атауы (аббр. c). Инфляция салдарынан пеннилер сатып алу қабілетін дерлік жоғалтты және көбінесе саудагерлерге, банктерге, мемлекеттік монета заводтарына және жалпы халыққа қымбат салмақ ретінде қарастырылады. Пенни – Канададағы центтік есеп бірлігінің бейресми атауы, бірақ бір центтік монеталар 2012 жылы айналымнан алынып тасталды. Сол сияқты, Австралияның бір центтік монеталары 1992 жылы, ал Жаңа Зеландияның бір центтік монеталары 1990 жылы айналымнан шығарылды. Пенни атауы сондай-ақ француздық дение және неміс пфенниг сияқты Каролингтік жүйеден шыққан түрлі тарихи валюталарға сілтеме жасау үшін де қолданылады. Бұл сондай-ақ евро цент немесе қытай фены сияқты кез келген ұқсас ең кіші номиналды монетаны бейресми түрде атау үшін де қолданылуы мүмкін. Каролингтік пенни бастапқыда 0,940 сынамалы күміс монета болды, салмағы 1/240 фунтқа тең. Оны Мерсияның Оффасы және басқа да ағылшын патшалары қабылдады және келесі бірнеше ғасырлар бойы Еуропадағы негізгі валюта болып қала берді, қайта-қайта құлдыраулар одан да құнды монеталарды жасау қажеттігін тудырды. Британдық пенни 1797 жылға дейін Наполеон соғыстарының қымбаттығы қарапайым металдарды пайдалануға итермелегенше күміс монета болып қала берді. АҚШ-та және кейіннен бүкіл Британдық достастықта валюталардың ондық жүйеге көшуіне қарамастан, бұл атау бейресми қолданыста сақталады. Қазіргі уақытта пенни ресми түрде бөлінбейді, бірақ бұрын фартингтер (1/4d), жарты пеннилер және жарты центтер соғылған, ал диірмен (1/10¢) кейбір жағдайларда есептік бірлік ретінде қолданылады.

Этимология

Пенни алғаш рет 1394 жылғы шотланд мәтінінде тіркелген, ол көне ағылшын тіліндегі «пени» сөзінің бір түрі, және «пенниг», «пеннинг», «пендинг» сияқты көптеген нұсқаулардың дамуынан пайда болған. Оксфорд ағылшын сөздігі екі түрлі нұсқаны бөліп көрсетеді: бірі – «пэнинг», «пендинг», «пенинк», «пенинг», «пенингк», «пенингс» және Нортумбриялық «пеннинг», ал екіншісі – «пенег», «пенниг», «пэниг», «пениг», «пениг», «пэни», «пени» – соңғысы қазіргі заманғы түріне айналды. Ондық жүйеге көшуден кейін британдық және ирландтық монеталар 1982 және 1985 жылдарға дейін сәйкесінше «жаңа пенни» деп белгіленді. 16 ғасырдан бастап Англияда ақша сомасын білдіргенде («Мысалы, оның құны он пенс.») «пеннилер» көпше түрі қолданыстан шығып, бірақ бірнеше пенни монетаны білдіру үшін қолданыла берді («Міне, алты пенни және төрт пенни.»). Ол шотланд ағылшын тілінде жиі қолданылады және американдық ағылшын тілінде барлық мағыналары үшін стандарт болып саналады. Американдық центтің бейресми атауы, көрінеу, Нью-Йорк штатынан тараған. Ұлыбританияда ондық жүйеге көшуден бұрын екі пенстен он бір пенске дейінгі сомалар көбінесе бір сөзбен жазылып, айтылатын: «екіпенс» немесе «тупенс», «үшпенс» немесе «трупенс» және т.б. (Басқа сомалар әдетте шиллингтер мен пенстерде немесе екі сөзбен жазылатын, олар тысымтал сызықпен жалғастырылуы немесе жалғастырылмауы мүмкін). Егер бір монета бірнеше пенске тең болса, ол бір зат есім ретінде қарастырылатын, мысалы, «алтыпенс». Осылайша, «үшпенс» (бірақ көбінесе «үшпенс монетасы») сол құндылықтағы бір монетаны білдірсе, «үш пенс» оның құнын, ал «үш пенни» үш пенни монетасын білдіреді. Британ ағылшын тілінде пеннидің бөлшектері осындай тіркестерге қосымша сөздерсіз қосылатын, мысалы, «алтыпенс фартинг», және мұндай тіркестер де бір зат есім ретінде қарастырылатын. Мұндай монеталарды сын есім ретінде қолданғанда «пенни» жұрнағы қолданылатын, мысалы, «алтыпеннилік». Солтүстік Америкада центтерді ¢ валюта таңбасымен қысқарту жиі кездеседі. Басқа жерлерде олар әдетте жай ғана c әрпімен жазылады.

Ежелгі дәуір

Ортағасырлық күміс пенни ежелгі грек драхмасы, карфагендік шекел және римдік денарий сияқты бұрынғы монеталардың үлгісімен жасалған. Олардың түрлері Норвегия мен Швецияға дейін жеткен болуы мүмкін. Британияда рим валютасын пайдалану, римдік әскерлердің шығуынан және одан кейінгі саксон шапқыншылықтарынан кейін азайған сияқты.

Франк империясы

Шарльменнің әкесі, Пепин Ұзын, 755 жыл шамасында маңызды валюта реформасын жүзеге асырды, мақсаты – Францияның бұрынғы күміс стандартын стандартталған .940 сынамалы француздық денярымен (денарий) қайта ұйымдастыру. (Каролингтер фунты шамамен 489,5 грамм болғандықтан, әрбір тиынның салмағы шамамен 2 грамм болды.) 790 жылдары Шарль Ұлы кішкеней диаметрлі, .950 немесе .960 сынамалы жаңа тиынды енгізді. Сақталған мысалдардың орташа салмағы 1,70 граммды құрайды, бірақ кейбір зерттеушілер бастапқы идеалды салмақты 1,76 грамм деп есептейді. Алайда, осы тиындардың тазалығы мен сапасына қарамастан, Каролингтер дәуірінде саудагерлер оларды жиі қабылдамай, басқа жерлерде қолданылатын алтын монеталарды артық көретін. Бұл патшаның валютасын қабылдауға мәжбүрлеу үшін бірнеше рет заң шығаруға себеп болды.

Англия

Кейбір англосаксон мемлекеттері бастапқыда солидусты, яғни соңғы римдік алтын монетаны үлгі етіп алды; алайда, сол кезде алтын өте сирек және құнды болғандықтан, тіпті ең кішкентай монеталардың өзінің құны соншалықты жоғары болды ki, оларды тек өте ірі мәмілелерде ғана қолдануға болады еді, ал кейде олар мүлдем қолжетімді болмайтын. Шамамен 641–670 жылдар аралығында алтын құрамы төмен монеталарды пайдалануға ұмтылыс болған сияқты. Бұл олардың құнын төмендетіп, соғылатын монеталардың санын арттыруға мүмкіндік берген, бірақ бұл ақшыл монеталар валютаның құндылығы мен тапшылығы мәселесін шеше алмады. 680 жылдан кейін Фризия және англосаксондық Англияда соғылған түрлі-түрлі күміс скатталар сол кезде «пенни» деп аталған болуы мүмкін. (Бұл қате атау англосаксондық құқық кодекстерін дұрыс түсінбеуге байланысты.) Олардың тазалығы әртүрлі болды және салмағы шамамен 0,8-ден 1,3 грамға дейін ауытқып отырды. Олар Беонна билігінде Шығыс Англияда және Нортумбрияда 9 ғасырдың ортасына дейін соғыла берді. Мерсия королі Оффа (757–796 жылдары билеген) алғашқы Каролинг стиліндегі пеннилерді енгізді, олар Пепин жүйесіне негізделген. Оның алғашқы сериясы 5400 дан (бірлік) (350 грамм) саксон фунтының 1/240 бөлігін құрады, бұл шамамен 1,46 граммдық пенни салмағын берді. Оның әйелі Синетрит те осы монеталарды өз атынан соғып шығарды. Өкіметтің соңына қарай Оффа Шарлеменнің реформаланған пеннилерін үлгі етіп монеталарын соқты. Оффаның монеталарын Шығыс Англия, Кент, Уэссекс және Нортумбрия, сондай-ақ Кентерберидің екі архиепископы үлгі етіп алды. Франк империясында болғандай, Англияда Эдуард III билік еткенге дейін флорин мен noble (дворян) ғана Англияда ортақ алтын валютасын орнатып берді. Ең алғашқы жарты пенни және фартинг (¼d.) Генрих III билік құрған кезеңге дейін табылған. Кішкентай ақшаға деген қажеттілікті кейде бір пенниді екіге немесе төртке бөліп шешуге болады еді. 1527 жылы Генрих VIII 5400 дандық Тауэр фунтын жойып, оны 5760 дандық Троя фунтымен алмастырды (осылайша пенни 5760/240 = 24 данды құрады) және 1,56 граммдық жаңа пенни салмағын белгіледі, бірақ, қызық, сол кезде пенни монетасының салмағы шамамен 8 данды құрады және ешқашан 24 данға жете қойған емес. Жалпы айналымға арналған соңғы күміс пеннилер 1660 жылдары II Чарльз билік құрған кезде соғылды. Содан бері олар тек Маунди ақшасы ретінде соғылады, ол Маунди бейсенбісінде қарттарға сыйланатын патшалық қайырымдылық.

Ұлыбритания

XVIII ғасыр бойы британ үкіметі жалпы айналымға арналған пеннилерді соқпады және қолдағы күміс пеннилердің металл құнының жоғарылауы оларды айналымнан шығаруға себеп болды. Anglesey's Parys Mining Co. сияқты саудагерлер мен кенет компаниялары шағын ақшаға деген қажеттілікті қанағаттандыру үшін өздерінің мыс токендерін шығара бастады. Наполеон соғыстары кезінде үкімет Мэтью Болтонға 1797 жылы Бирмингемдегі Сохо монетаханасында мыс пеннилер мен екі пеннилік монеталарды соғуға рұқсат берді. Әдетте, 1 фунт мыстан 24 пенни жасалды. 1860 жылы мыс пенни қоламен алмастырылды (95% мыс, 4% қалайы, 1% мырыш). Әр фунт қоладан 48 пенни соғылды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тың центы, 19 ғасырдың басынан бері "пенни" деп кеңінен танымал, ал Абрахам Линкольн АҚШ монеталарында суреті сомдалған алғашқы тарихи тұлға болды. Ол өзінің 100 жылдығын мерекелеу үшін бір центтік монетада бейнеленген.

Оңтүстік Африка

Кейп колониясына (қазіргі Оңтүстік Африка) әкелінген пенни – диаметрі 36 мм, қалыңдығы 3,3 мм үлкен монета болды, ал екі пенс одан да ірі, диаметрі 41 мм, қалыңдығы 5 мм болатын. Олардың бетінде үш тісті найза ұстаған Британия бейнесі салынған. Англиялықтар осы монетаны үлкен өлшемі мен биік жиегі үшін «Cartwheel пенни» деп атады, бірақ Кейптаун тұрғындары оны «Ібіліс пенниі» деп атады, себебі олар үш тісті найзаны тек Ібіліс қолданады деп есептеді. Монеталар үлкен салмағы мен көлеміне байланысты аса танымал болған жоқ. 1825 жылғы 6 маусымда губернатор Лорд Чарльз Сомерсет Кейп колониясында (Оңтүстік Африканың колониялық аймағында) тек британдық фунт стерлингінің ғана заңды төлем құралы болып табылатынын жариялады. Жаңа британдық монеталар (1816 жылы Англияда енгізілген), олардың ішінде шиллинг, күміс алты пенс, пенни, жарты пенни және мыстан жасалған ширек пенни енгізілді. Кейіннен екі, төрт және үш шиллингтік монеталар да қосылды. Оңтүстік Африкада 1960 жылға дейін 1816 жылғы британдық монеталардың мөлшері мен номиналы, төрт пенниден басқа, қолданылып келді. Австралия және Жаңа Зеландия тиісінше 5¢ және 10¢ монеталарын ең төменгі номинал ретінде қабылдады, ал содан кейін Канада 2012 жылы 5¢ монетасын ең төменгі номинал ретінде қабылдады. Көптеген елдер эквивалентті құнды монеталарды шығаруды тоқтатты және бірнеше елде тыйындарды күнделікті қолданудан шығаруға күш салынып жатыр. Ұлыбританияда 1992 жылдан бері бір және екі пеннилік монеталар қоланың орнына мыспен қапталған болаттан (оларды магнитті етеді) жасалады.

Танымал мәдениетте

Британдық және американдық мәдениетте бір тиын табу дәстүрлі түрде сәттілік әкеледі деп есептеледі. Осыған қатысты мақал бар: "Тиын тапсаң, қолыңа ал, күнің бойы сәттілікке ие боласың". "Ойларыңа бір тиын" – егер біреу нені ойлап отырғанын білу үшін қолданылатын сөз тіркесі. Бұл алғаш рет 1547 жылы Джон Хейвудтың "Англия тіліндегі барлық мақал-мәтелдердің мәнін қамтитын диалог" атты еңбегінде кездеседі, сол кезде тиын әлі күміс тиын болатын. "Бір тиын салсаң, бір фунт та саласың" – бір істі бастағанда, оған қанша уақыт, күш-жігер немесе қаржы жұмсауға тура келсе де, соңына дейін жеткізуге ниетті екендігіңді білдіретін кең таралған сөз. "(Біреудің) екі тиыны / tuppenny / екі пенни (сомасы) беру" – бұл ортақ тілдегі сөз, ол екі тиынды пайдаланып, пікір, идея немесе көзқараспен бөлісуді білдіреді, тіпті басқалар мұны естігісі келмесе де. АҚШ терминінде "cents" қолданылғанда, оған ұқсас сөз – "my two cents". Британ тілінде "бір тиын жұмсау" дегеніміз – зәр шығару. Оның этимологиясы тура мағынада: монетамен жұмыс істейтін қоғамдық дәретханалар көбінесе ондық тиыннан бұрын, 1851 жылғы Ұлы көрменің басталуымен бір тиынға қызмет көрсететін. "Tuppence" – ескі британдық сленгте "вагина" деген мағынаны білдіреді. 1936 жылы АҚШ-тың аяқ киім өндіруші компаниясы G. H. Bass & Co. өзінің "Weejuns" тиынды лоферлерін таныстырды. Басқа компаниялар да осыған ұқсас өнімдер шығарды. Көпке тараған миф бойынша, Эмпайр Стейт Билдингінен құлаған тиын адамды өлтіруі немесе тротуарды жаруы мүмкін. Алайда, тиын тым жеңіл және ауаға қарсы кедергісі жоғары, сондықтан ол шамадан тыс жылдамдыққа жетпейді, себебі шамамен 50 фут құлағаннан кейін соңғы жылдамдыққа жетеді.