Кіріспе
Двигательдің түрі. Тік бестік қозғалтқыш (сонымен қатар, тік бестік қозғалтқыш деп аталады; қысқартылған I5 немесе L5) – коленвал бойымен тік сызықта орналасқан бес цилиндрлі поршеньді қозғалтқыш. Тік төрт және тік алты қозғалтқыштарға қарағанда аз таралған болса да, автомобиль өндірушілер 1930 жылдардың соңынан бері тік бестік қозғалтқыш дизайнын қолданып келеді. Ең танымал мысалдарға 1974 жылдан 2006 жылға дейінгі Mercedes-Benz дизельдік қозғалтқыштары және 1979 жылдан бүгінгі күнге дейінгі Audi бензиндік қозғалтқыштары жатады. Тік бестік қозғалтқыштар тік төрт қозғалтқыштардан жұмысы тегіс, ал тік алты қозғалтқыштардан қысқа болады. Дегенмен, отын инжекциясын қолданбас бұрын барлық цилиндрлерге тұрақты отын беруді қамтамасыз ету қиын мәселе болып келді.
The straight five engine (also referred to as an inline five engine; abbreviated I5 or L5) is a piston engine with five cylinders mounted in a straight line along the crankshaft. Although less common than straight four engines and straight six engines, straight five engine designs have been used by automobile manufacturers since the late 1930s. The most notable examples include the Mercedes Benz's diesel engines from 1974 to 2006 and Audi's petrol engines from 1979 to the present. Straight five engines are smoother running than straight four engines and shorter than straight six engines. However, achieving consistent fueling across all cylinders was problematic prior to the adoption of fuel injection.
Сипаттамалары
Тік бес цилиндрлі қозғалтқыштар әдетте тік алты цилиндрлі қозғалтқыштардан қысқа болады, осының арқасында оларды қозғалтқыш бөліміне көлденең орналастыру оңайрақ. Олар тік төрт цилиндрлі және оппозиттік қозғалтқыштардан да жұмсақ жұмыс істейді.
Қозғалтқыштың тепе-теңдігі мен тербелісі
Бес цилиндрлі қозғалтқыштарда коленвалдың бұрышы 72 градусқа тең болады. Төрт тактілі қозғалтқыштардың арасында бес немесе одан көп цилиндрлі қозғалтқыштардың бір артықшылығы – егер қозғалтқыштың оттегіш тәртібі дұрыс болса, қуат соққылары үсті-үстіне келеді.
Ату бұйрығы
Төрт тактілі тік бес қозғалтқыштардың көпшілігі 1 2 4 5 3 ату ретін қолданады. Бұл ату тәртібі ең төменгі бастапқы (қозғалыс жылдамдығы) инерциялық күшін қамтамасыз етеді және Volvo Modular қозғалтқышында, VW/Audi тік бес қозғалтқышында, General Motors Atlas қозғалтқышында және Honda G қозғалтқышында қолданылады. Тік бес қозғалтқыштар әдетте 72 градус бұрылысты коленвал дизайнымен жасалады. Барлық екі тактілі тік бес қозғалтқыштар берілген механизм конфигурациясы үшін бір ғана ату ретімен шектеледі; толық цикл әр 360 градуста орын алатындықтан, бір уақытта тұтанбастан поршень фазаларын бөлісуге мүмкіндік жоқ, сондықтан тік бес қозғалтқыш бұл жағдайда ешқандай кемшілікке ұшырамайды. Кейбір екі тактілі сыртқы қозғалтқыштар, мысалы, Mercury Marine Force 150 қозғалтқышы 1 5 2 3 4 ату ретін қолданады.
Карбюраторлар және отынды инъекциялау
Бұқаралық өндірістегі автомобильдерде бес қатарлы бензинді қозғалтқыштарды пайдалану сенімді отын инжекциясының (күюінің) пайда болуымен ғана толыққанды мүмкін болды. Себебі, карбюратордың тақ санды цилиндрлерді жабдықтауындағы қажетсіз қиындықтар және қозғалтқыштың басындағы және карбюраторға жақын цилиндрлер арасындағы сору коллекторының ұзындығындағы үлкен айырмашылықтар бар. Басқа қозғалтқыш түрлерінен айырмашылығы, бұл мәселелерді бірнеше карбюраторды қолдану арқылы оңай шеше алмайсыз. Дизельді қозғалтқыштар әрқашан отын инжекциясын (күюін) пайдаланған, сондықтан үлкен көлемді бес қатарлы дизельді қозғалтқыштар бес қатарлы бензинді қозғалтқыштардан ондаған жылдар бұрын жиі кездесетін.
Дизельді қозғалтқыштар
1938 жылы Lancia 3Ro жүк машиналары бұрынғы үш тік қозғалтқышты алмастыру үшін бес тік дизельді қозғалтқышпен таныстырылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде итальяндық және неміс қарулы күштері үшін, содан кейін азаматтық мақсатта жасалған бұл жүк көлігі 1950 жылға дейін өндірісте болды. Бірінші жаппай өндірілген бес цилиндрлі жолаушы автомобильдерге арналған қозғалтқыш 1974 жылы шыққан Mercedes Benz OM617 болды, ол Mercedes Benz 300D (W114/W115) модельдерінде қолданылған табиғи сору қозғалтқышы еді. 1978 жылы Mercedes Benz 300SD Turbo модельдерінде турбожүйелі нұсқасы пайда болды. Mercedes Benz келесі 28 жыл бойы бес цилиндрлі қозғалтқыштарды өндіріп, 2006 жылы Mercedes Benz OM647 қозғалтқышының өндірісін тоқтатты. 1978 жылы Audi 2.0 R5 D қозғалтқышы Audi 100 седанында қолданыла бастады. 1983 жылы бастапқыда АҚШ нарығы үшін турбожүйелі Audi 100 үлгісі енгізілді. Volvo D5 турбодизельді қозғалтқышы шыққанға дейін бірнеше Volvo автомобильдері Audi тік бес цилиндрлі дизельді қозғалтқыштарымен жабдықталды; бұл қозғалтқыш 2001 жылдан 2017 жылға дейін өндірілді және бірнеше дизельді гибридтік жүйелерде қолданылды ("екі қозғалтқышты" модельдер ретінде сатылды). Басқа да жаппай өндірілген бес цилиндрлі дизельді қозғалтқыштарға 1999–2001 жылдарғы VM Motori 531 турбодизелі, 1998–2007 жылдарғы Land Rover Td5 турбодизелі, 2006–2019 жылдарғы Ford Duratorq 3.2 турбодизелі және 1998–2009 жылдарғы Fiat JTD 2.4 турбодизелі жатады.
Мотоциклдерде қолдану
Мотоциклдердің өте азы бес цилиндрлі қозғалтқыштарды пайдаланған. Дегенмен, 1965 жылғы Honda RC148 және 1966 жылғы Honda RC149 125 см³ төрт тактілі жарыс мотоциклі Honda RC116 Grand Prix жарыс мотоциклінен алынған 50 см³ тік екі цилиндрлі қозғалтқыш негізінде тік бес цилиндрлі қозғалтқыштарды қолданды. Бұл тік бес цилиндрлі қозғалтқыштардың құрылымы ерекше болды, олар алты цилиндрлі қозғалтқыш сияқты жасалған, бірақ ортадағы цилиндрлердің біреуі алынып тасталған.