Кіріспе

Аргентиналық-канад философы (1919–2020)

Марио Аугусто Бунге (Mario Augusto Bunge; 21 қыркүйек 1919 – 24 ақпан 2020) – аргентиналық-канад философы және физигі. Оның философиялық еңбектері ғылыми реализм, жүйелік көзқарас, материализм, эмергентизм және басқа да қағидаларды біріктіреді. Ол "дәл философияны" қолдаушы болды.

Бунгедің 2016 жылғы естеліктері "Екі әлемнің арасында: ғалым-философтың естеліктері" атты кітабына шолу жасалғанда, ол 2020 жылдың 24 ақпанында 100 жасында Канаданың Монреаль қаласында қайтыс болды.

Саясат

Бундж өзін Джон Стюарт Милл және Хосе Инженерос дәстүріндегі солшыл либерал және демократиялық социалист ретінде таныстырды. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымында демократиялық реформалар жасау және халықаралық саяси жүйенің жауапкершілігін арттыруды қолдайтын Біріккен Ұлттар Ұйымының Парламенттік Ассамблеясын құру науқанының жақтаушысы болды.

Философия

Бундж 400-ден астам мақала мен 80 кітап жазған, оның ішінде ең танымал еңбегі – сегіз томдық (1974–1989) «Негізгі философия туралы трактат». Бұл еңбек Бундж қазіргі философияның негізгі құрауы деп санайтын философиялық аспектілерді – семантиканы, онтологияны, эпистемологияны, ғылым философиясын және этиканы жан-жақты және қатаң түрде зерттейді. Бундж логикалық позитивист екенін бірнеше рет және ашық түрде жоққа шығарды және метафизика туралы жазды. Оның ой-өрісіне түрлі ғалымдар мен философтар әсер еткен. Осы ойшылдардың ішінде Бундж өзінің әкесі, аргентиналық дәрігер Аугусто Бундж, чех физигі Гвидо Бек, аргентиналық математик Альберто Гонсалес Домингес, аргентиналық математик, физик және компьютерлік ғалым Мануэль Садоски, итальяндық социолог және психолог Джино Германи, американдық социолог Роберт Кинг Мертон және француз-поляк эпистемологі Эмиль Мейерсонның тікелей ықпалын мойындады. Ол психоанализді жалған ғылымның мысалы ретінде қарастырған пікірлерімен кеңінен танымал. Карл Поппер, Ричард Докинс, Стивен Джей Гулд және Дэниел Деннет сияқты белгілі ғалымдар мен философтардың идеяларын сынға түсті. Бундж Поппердің сыншыл рационализмінің кейбір аспектілерін бағалағанмен, оны ғылымның толыққанды философиясы ретінде жеткіліксіз деп санады және оның орнына ғылыми реализм тұжырымын қалыптастырды. Джон Р. Уеттерсен, «сыншыл рационализмді» Поппердің еңбектерінен кеңірек анықтаған, Бунджтың ғылым теориясын «сыншыл рационализмнің бір түрі» деп атады.

Әлеуметтік ғылымдар философиясы

Банге өзінің "Негізгі философия туралы трактатынан" бастап әлеуметтік ғылымдардағы теория және әдістеме мәселелерін қарастырды, ал кейіннен мансабында әлеуметтік ғылымдарға толығымен арналған екі кітап жазды: «Әлеуметтік ғылымдарда философияны табу» (1996) және «Пікір-таластағы әлеуметтік ғылымдар: философиялық көзқарас» (1998). Осы еңбектерінде ол қоғамды зерттеуге жүйешілдік деп аталатын тәсілді, холизм мен индивидуализмге балама ретінде ұсынды. Ол «механистік түсіндірмелер» деп атаған нәрсені жақтады және әлеуметтік механизмдер – «нақты жүйедегі процестер, олардың арқасында жүйе тұтастай немесе оның ішкі жүйелерінің бірінде өзгерістер туғызылуы немесе алдын алуы мүмкін» деген пікірді қорғады.

Марапаттар

Бунге өмірі бойында көптеген наградаларға ие болды. Америка мен Еуропа университеттері Бунгеге жиырма бір құрметті докторлық және төрт құрметті профессорлық атақ берді. Ол 2011 жылы "Science" журналында таныстырылған "Ғылымның даналар залында" орналасқан.

Таңдалған жарияланымдар

1959 жыл. Себеп-салдарлық: Заманауи ғылымдағы себеп-салдарлық принциптің орны. Кембридж: Гарвард университетінің баспасы. (Төртінші басылым, Нью-Брансуик: Transaction Publishers, 2009.) 1960 жыл. Ғылым, оның әдісі және философиясы. Буэнос-Айрес: Eudeba. (Француз тілінде: La science, sa méthode et sa philosophie. Париж: Vigdor, 2001.) 1962 жыл. Интуиция және ғылым. Prentice Hall. (Француз тілінде: Intuition et raison. Париж: Vigdor, 2001.) 1963 жыл. Қарапайымдылық туралы миф: Ғылыми философияның проблемалары. Энглууд Клиффс, Нью-Джерси: Prentice Hall. 1967 жыл. Ғылыми зерттеулер: стратегия және философия. 1-том: Жүйені іздеу. 2-том: Шындықты іздеу. Берлин, Нью-Йорк: Springer Verlag. 2-томдық «Ғылым философиясы» ретінде қайта қаралып, қайта басылды. Нью-Брансуик, Нью-Джерси: Transaction, 1998. 1967 жыл. Физика негіздері. Берлин, Гейдельберг, Нью-Йорк: Springer Verlag. 1973 жыл. Әдіс, үлгі және материя. Дордрехт: Reidel. 1973 жыл. Физика философиясы. Дордрехт: Reidel. 1977 жыл. «Эмергенция және ақыл», Neuroscience 2(4), 501–509. 1980 жыл. Ақыл-ой және дене проблемасы. Оксфорд: Pergamon. 1981 жыл. Ғылыми материализм. Дордрехт: Reidel. 1983 жыл. «Ғылымды жалған ғылымнан ажырату», Fundamenta Scientiae 3: 369–388. 1984 жыл. «Псевдонаука дегеніміз не?», The Skeptical Inquirer 9: 36–46. 1987 жыл. Психология философиясы (Рубен Ардиламен бірге). Нью-Йорк: Springer. 1987 жыл. «Неге парапсихология ғылымға айнала алмайды», Behavioral and Brain Sciences 10: 576–577. 1988 жыл. Ғылым және даму. Буэнос-Айрес: Siglo Veinte. 1974–1989 жылдар. Негізгі философия туралы трактат: 9 бөлімнен тұратын 8 том: I: Семантика I: Мағына және сілтеме. Дордрехт: Reidel, 1974. II: Семантика II: Түсіндіру және шындық. Дордрехт: Reidel, 1974. III: Онтология I: Әлемнің құрамы. Дордрехт: Reidel, 1977. IV: Онтология II: Жүйелер әлемі. Дордрехт: Reidel, 1979. V: Эпистемология және әдістеме I: Әлемді зерттеу. Дордрехт: Reidel, 1983. VI: Эпистемология және әдістеме II: Әлемді түсіну. Дордрехт: Reidel, 1983. VII: Эпистемология және әдістеме III: Ғылым және технология философиясы: І бөлім. Формальды және физикалық ғылымдар. Дордрехт: Reidel, 1985. II бөлім. Өмір ғылымдары, әлеуметтік ғылымдар және технологиялар. Дордрехт: Reidel, 1985. VIII: Этика: жақсылық және дұрыс. Дордрехт: D. Reidel, 1989. 1996 жыл. Әлеуметтік ғылымдарда философияны табу. Нью-Хейвен: Yale University Press. 1996 жыл. «Дін білімі мен ғылым білімі үйлесімді ме?», (Мартин Махнермен бірге), Science & Education 5(2), 101–123. 1997 жыл. Биофилософия негіздері (Мартин Махнермен бірге). Нью-Йорк: Springer. 1997 жыл. «Механизм және түсіндіру», Philosophy of the Social Sciences 27(4), 410–465. 1998 жыл. Философия сөздігі. Амхерст, Нью-Йорк: Prometheus Books. 1998 жыл. Қызығушылықты мадақтау. Буэнос-Айрес: Editorial Sudamericana. 1998 жыл. Әлеуметтік ғылымдар талқылауда: философиялық көзқарас. Торонто: University of Toronto Press. 1999 жыл. Әлеуметтану және философия байланысы. Нью-Брансуик, Нью-Джерси: Transaction. 2001 жыл. Дағдарыстағы философия: қайта құру қажеттілігі. Амхерст, Нью-Йорк: Prometheus Books. 2001 жыл. Ғылыми реализм: Марио Бунждың таңдамалы эсселері. Мартин Махнердің редакциясымен. Амхерст, Нью-Йорк: Prometheus Books. 2003 жыл. Шығу және конвергенция: сапалық жаңалық және білімнің біртүтастығы. Торонто: University of Toronto Press. 2004 жыл. «Бұл қалай жұмыс істейді? Түсіндірме механизмдерді іздеу», Philosophy of the Social Sciences 34(2), 182–210. 2004 жыл. Über die Natur der Dinge. Материализм және ғылым (Мартин Махнермен бірге). Штутгарт: S. Hirzel Verlag. 2006 жыл. Шындықты қуу: Реализм үшін күрес. Торонто: University of Toronto Press. 2009 жыл. Саяси философия: факт, қиял және көзқарас. Нью-Брансуик, Нью-Джерси: Transaction. 2010 жыл. Материя және ақыл: философиялық зерттеу. Нью-Йорк: Springer. 2012 жыл. Философияны бағалау. Нью-Йорк: Springer. 2012 жыл. «Кванттық физика реализмді, материализмді және детерминизмді жоққа шығара ма?», Science & Education 21(10): 1601–1610. 2013 жыл. Медицина философиясы: Медицинадағы тұжырымдамалық мәселелер. Нью-Джерси: World Scientific Publishing Company. 2016 жыл. Екі әлемнің арасында: Философ-ғалымның естеліктері. Нью-Йорк: Springer. 2017 жыл. Ғылыммен айналысу: Философияның жарығында. Сингапур: World Scientific Publishing Company. 2018 жыл. Ғылыми тұрғыдан: ойлау және дәлелділік импровизацияны жеңеді. Кембридж: Cambridge Scholars.