Кіріспе

Американың GPS бомбаларды бағыттау жиынтығы. Бірлескен тікелей шабуыл боеприпасы (JDAM) – бұл бағыттау жиынтығы, ол бағытталмайтын бомбаларды немесе «саңғыш бомбаларды» кез келген ауа райында дәлдікпен басқарылатын боеприпастарға айналдырады. JDAM жиынтығымен жабдықталған бомбалар интеграцияланған инерциялық бағыттау жүйесі және GPS қабылдағышы арқылы басқарылады, олардың тиімді қашықтығы JDAM жиынтығымен жабдықталған бомбалардың қашықтығына дейін жетеді. JDAM бағыттау жүйесі АҚШ Әуе күштері мен АҚШ Әскери-теңіз күштері бірлесіп әзірлегендіктен, JDAM атауындағы «бірлескен» сөзі осыны білдіреді. Бомбаға орнатылған кезде JDAM жиынтығы GBU (Guided Bomb Unit) идентификаторымен белгіленеді, ол бұрынғы Mark 80 немесе BLU (Bomb, Live Unit) номенклатурасын алмастырады. JDAM жеке қару емес, ол бағытталмайтын гравитациялық бомбаларды дәлдікпен басқарылатын оқ-дәрілерге (PGM) айналдыратын «қосымша» бағыттау жиынтығы. Жүйенің негізгі құраушылары – аэродинамикалық басқару беттері бар құйрық бөлімі, (корпусқа) бекітілетін жиынтық және инерциялық бағыттау жүйесі мен GPS бағыттауды басқару блогы. 1998 жылдан 2016 жылдың қараша айына дейін Boeing 300 000-нан астам JDAM бағыттау жиынтығын жасады. 2017 жылы күніне 130-дан астам жиынтық өндірілді. 2024 жылдың қаңтарына қарай 550 000 жиынтық өндірілді.

Даму

АҚШ Әуе күштерінің Персия шығанағындағы соғыстағы «Құла дауыл» операциясы кезіндегі бомбалау кампаниясы бастапқыда хабарланғаннан кем тиімді болды, себебі оның кез келген ауа райында дәлдікке ие болатын дәлдік бомбалары болған жоқ. Лазерлік басқару жиынтықтары ашық жағдайда өте дәл болды, бірақ ауадағы шаң, түтін, тұман немесе бұлт астында лазерлік белгіге «құлыптануы» қиын болды. 1992 жылы «жағымсыз ауа райында дәл басқарылатын оқ-дәрілерді» зерттеу, әзірлеу, сынау және бағалау (RDT&E) басталды. Бірнеше ұсыныстар қарастырылды, соның ішінде GPS-ті пайдаланатын радикалды концепция. ОКР бағдарламасы дөңгелек қателік ықтималдығын (CEP) көрсетті. Алғашқы JDAM жиынтықтары 1997 жылы жеткізілді, ал 1998 және 1999 жылдары операциялық сынақтар жүргізілді. Сынақтар барысында 450-ден астам JDAM бомбалары тасталды, жүйелік сенімділік 95%-дан асып, дәлдік CEP бойынша жарияланды. Бақыланатын параметрлермен тастаудан басқа, JDAM-ның сынау және бағалауы «операциялық жағдайға сәйкес келетін сынақтарды» да қамтыды, олар бұлттар, жаңбыр және қар арқылы тастаудан тұрды, бұл ашық ауа райындағы сынақтардан дәлдіктің төмендеуіне әкелмеді. Сонымен қатар, әр қару жеке-жеке нысанаға бағытталған көп қаруды тастау сынақтары да жүргізілді. JDAM және B-2 Spirit стелс-бомбардировігі «Достасқан күш» операциясы кезінде алғаш рет ұрысқа шықты. B-2 ұшақтары Миссури штатындағы Уайтман әуе базасынан 30 сағаттық, тоқтамайтын, қарымды рейстермен ұшып, «Достасқан күш» операциясы кезінде 650-ден астам JDAM бомбаларын жеткізді. 2002 жылы «Acquisition Review Journal» журналында жарияланған мақалада «Операция «Достасқан күш» кезінде B-2 ұшақтары 651 JDAM бомбасын 96% сенімділікпен тастап, мақсатталған нысаналардың 87%-ін тигізді» делінген. Бастапқы JDAM-ның операциялық табысына байланысты бағдарлама 1999 жылдың соңында Mark 82 және Mark 83-қа дейін кеңейтілді. «Operation Enduring Freedom» және «Operation Iraqi Freedom» операцияларынан алынған сабақтардың нәтижесінде АҚШ Әскери-теңіз және АҚШ Әскери-әуе күштері жиынтықты жақсартуды жалғастырды, мысалы GPS-тің дәлдігін жақсарту, сондай-ақ жылжымалы нысаналарға қарсы пайдалану үшін терминалдық басқаруға арналған дәл іздеу құрылғысы. JDAM бомбалары круиздік зымырандар сияқты басқа құралдармен салыстырғанда арзан. Бастапқы құн сметасы құйрық жиынтықтарының әрқайсысы үшін 40 000 доллар болды; бірақ, бәсекелестік тендерден кейін, әрқайсысы 18 000 долларға жеткізу үшін Макдоннел Дугласпен (кейін Боинг) келісімшартқа қол қойылды. Ағымдағы жылғы доллармен есептегенде, бірлік құны 2004 жылы 21 000 долларға дейін, ал 2011 жылға қарай 27 000 долларға дейін өсті. Құйрық жиынтығының құнына Mk80 сериялы темір бомбасының, оқшаулау құрылғысының және жақындық сенсорының құнын қосу керек, бұл қарудың жалпы құнын шамамен 30 000 долларға жеткізеді. Салыстыру үшін, ең жаңа «Томагавк» круиздік зымыраны, «Тактикалық Томагавк» деп аталатын, шамамен 730 000 долларға (2006 қаржы жылы) тұрады.

Операциялық пайдалану

Бағытталған басқару құйрық басқару жүйесі және GPS көмегімен инерциялық навигациялық жүйе (INS) арқылы қамтамасыз етіледі. Навигациялық жүйе, ұшақтың жүйелерінен позиция және жылдамдық векторларын беру арқылы ұшақтан сәйкестендіру арқылы басталады. Ұшақтан босатылғаннан кейін JDAM автономды түрде белгіленген нысана координаттарына қарай ұшады. Нысана координаттары ұшып тұрғанда, ұшақ экипажымен қолмен өзгертіледі, ұшыс алдында ұшаққа жүктеледі немесе LITENING II немесе "Sniper" нысанаға бағыттау модульдері сияқты борттағы нысанаға бағыттау жабдықтарынан деректер байланысы арқылы енгізіледі. Ең дәл режимде, GPS сигналы болғанда JDAM жүйесі ең төменгі қару дәлдігін – CEP немесе одан да аз қамтамасыз етеді. Егер GPS сигналы бұзылса немесе жоғалса, JDAM 100 секундқа дейінгі еркін ұшу уақытында CEP немесе одан да аз дәлдікке қол жеткізе алады. 2023 жылдың 5 мамырында, 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде MSN Ресейдің GPS бағыттау жүйесін бұзуға қабілетті екенін және JDAM нысаналарын қате бағытқа жіберуіне себеп болғанын хабарлады. Пентагонның құжатында JDAM-дардың бұзуға өте сезімтал екені көрсетілген. 2023 жылдың 6 маусымында Корольдік Біріккен қызметтер институты (RUSI) Ресей күштерінің JDAM-дарды бұғаттауы туралы электрондық соғыс (EW) сарапшысының пікірін жариялады. Мақалада ресейлік R 330Zh Zhitel JDAM-ға қажетті GPS сигналдарына әсер еткені айтылады. GPS сигналдары спутниктерден Жерге дейін 10 900 теңіз шақырымы (20 200 км) сапарлағанда "өте әлсіз" болады, сондықтан оларды "салыстырмалы түрде аз қуатпен бұзу оңай". "2000-ші жылдардың басында" АҚШ әскері JDAM тек дұрыс шифрланған сигналдарды қабылдап, басқа сигналдарды қабылдамауын қамтамасыз ету үшін шифрланған әскери M-кодты GPS сигнализациясымен бірге Селективті қолжетімділік анти-жалған модулін (SAASM) енгізді. Алайда, RUSI-ге сұхбат берген электрондық соғыс (EW) сарапшысының айтуынша, бұзуға төзімділікті арттыру үшін жасалған шараларға қарамастан, қуатты бұзу сигналдарының "күші" JDAM-ның жаһандық навигациялық спутниктік жүйесінің (GNSS) қабылдағышына шифрланған сигналды алуға кедергі келтіруі мүмкін. ЭВ-ға қарсы жүйелер, құпия болса да, JDAM-ға бұзу сигналдарын және оның бағытын анықтауға және сол бағыттан келетін сигналдарды "тоқтатуға" мүмкіндік беруі мүмкін. GNSS қабылдағышы әдетте кем дегенде төрт спутникпен үздірілмейтін көру сызығын (LOS) "көруі" керек, көбінесе оған одан да көп спутниктер қолжетімді болады. Сондықтан, бір бағыттан сигналдарды бұғаттау қабылдағыштың басқа спутниктерді "көру" қабілетіне әсер етпеуі мүмкін. Ресей күштері қажетті спутниктерге көру сызығын жою үшін көбірек бұзу құрылғыларын орнатуға тырысуы мүмкін. Ресейлік ЭВ бөлімдері сондай-ақ M-кодты бұрмалап немесе жалғандап, JDAM-ды оның орны мен уақыты туралы шатастыруы мүмкін. Украина күштері ресейлік бұзу құрылғыларын анықтап, артиллерия сияқты "кинетикалық" шабуылдармен жоюға қол жеткізді. Бірнеше ресейлік ЭВ бөлімшелері нысанаға алынып, жабдықтары жоғалды. Ресейдің GPS-пен басқарылатын қаруды бұзу үшін электрондық соғысты қолдануына жауап ретінде 2024 жылдың мамыр айында АҚШ Украина үшін JDAM қанаттарына енгізілетін Home on GPS Jam іздеушілерін сатып алуға келісімшарт жасады.

Жаңартулар

Operation Enduring Freedom және Operation Iraqi Freedom операцияларындағы тәжірибе АҚШ әуе күштерінің жоспарлаушыларын бір жиынтықта қосымша мүмкіндіктер іздеуге итермеледі, нәтижесінде JDAM жиынтығына дәлдікпен терминалдық бағыттау іздеушісін қосу бойынша бағдарлама жаңартулар жалғасуда. Лазерлік JDAM (LJDAM) – бұл жаңарту, ол JDAM жиынтығымен жабдықталған бомбаның алдына лазерлік іздеушіні қосады, бұл оған қозғалатын нысаналарды жоюға мүмкіндік береді. Лазерлік іздеуші – Boeing компаниясының Қорғаныс, Ғарыш және Қауіпсіздік бөлімі мен Израильдің Elbit Systems компаниясы арасындағы бірлескен әзірлеме. Ол Precision Laser Guidance Set (PLGS) деп аталады және лазерлік іздеушінің өзінен (қазір DSU 38/B деп аталады) және DSU 38/B-ді бомбаның корпусының астындағы сым желісі арқылы құйрық жиынтығымен қосудан тұрады. 2004 қаржы жылында Boeing және АҚШ Әуе күштері JDAM үшін лазерлік бағыттау мүмкіндігін сынақтан өткізді, бұл сынақтар жүйенің қозғалатын нысаналарды табуға және жоюға қабілетті екенін көрсетті. Бұл екі бағыттау жүйесі лазерлік бағыттау қолжетімді болмаған жағдайда, бұрынғы JDAM-ның дәлдігімен GPS/INS жүйесінде жұмыс істеу мүмкіндігін сақтайды. 2007 жылдың маусым айында Boeing АҚШ Әуе күштерімен 600 лазерлік іздеушіні (400 Әуе күштеріне және 200 Әскери-теңіз күштеріне) 2009 жылдың маусым айына дейін жеткізу үшін 28 миллион долларлық келісімшарт жасағанын хабарлады. Boeing корпорациясының мәліметінше, Невада штатындағы Неллис әуе базасында өткен сынақтарда Әуе күштерінің F-16 Fighting Falcons және F-15E Strike Eagles ұшақтары жылдам қозғалатын нысаналарға 12 LJDAM бомбасын сәтті тастады. Ұшақта орнатылған нысанаға бағыттау жабдықтарын пайдалана отырып, ұшқыштар өздері нысананы белгілеп, бомбаларын нысанаға өздігінен бағыттады. LJDAM жиынтықтарынан басқа, Boeing Әскери-теңіз күштерінің даму келісімшарты бойынша JDAM үшін кедергіге қарсы жүйені де сынап жатыр, оның 2007 жылы аяқталуы және 2008 жылы жеткізілімдердің басталуы күтілуде. Бұл жүйе Integrated GPS Anti Jam System (IGAS) деп аталады. 2008 жылдың шілдесінде Германия Boeing компаниясымен LJDAM-ның алғашқы халықаралық тапсырыс берушісі болу үшін келісімшартқа қол қойды. Германия Әуе күштеріне жеткізілімдер 2009 жылдың ортасында басталды. Тапсырысқа 2009 жылы қосымша жиынтықтарды сатып алу опциясы да кіреді. 2008 жылдың қыркүйегінде Boeing компаниясы LJDAM-мен жабдықталған B-52H ұшағымен демонстрациялық ұшулар өткізгенін мәлімдеді. GBU-54 LJDAM 2008 жылдың тамызында Иракта 77-ші истребитель эскадрильясының F-16 ұшағы Дияла провинциясында қозғалып келе жатқан көлікке шабуыл жасаған кезде алғашқы ұрыстық қолданысын тапты. GBU-54 LJDAM 2010 жылдың қазан айында Ауғанстандағы 510-шы истребитель эскадрильясымен алғашқы ұрыстық қолданысын тапты. 2012 жылдың қыркүйегінде Boeing АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін Laser JDAM-ның толыққанды өндірісін бастады және 2300-ден астам бомба жиынтығына келісімшарт алды. 2014 жылдың қарашасында АҚШ Әуе күштері GBU-31 JDAM-ның нұсқасын әзірлеуді бастады, ол оқ-дәрілердің бағытталуын бұзуға бағытталған электрондық соғыс кедергісінің көздерін анықтап, жоюға арналған. Home on Jam іздеушісі AGM-88 HARM-ға ұқсас жұмыс істейді, радиожиілік кедергісінің көзін анықтап, оны жоюға бағытталған.

JDAM кеңейтілген қашықтығы

2006 жылы Австралия қорғаныс ғылым және технология ұйымы Boeing Australia компаниясымен бірлесіп, Woomera сынақ полигонында кеңейтілген қашықтықтағы JDAM нұсқаларын сәтті сынады. 2009 жылы Boeing Оңтүстік Кореямен бірлесіп, бірлескен тікелей шабуылға арналған ұшақ Extended Range (JDAM ER) нұсқасын бірлесіп әзірлейтінін мәлімдеді. Қанатты жиынтық JDAM-нің қашықтығын үш есеге арттырып, дәлдігін сақтайды және бірлігіне 10 000 доллар тұрады. Алғашқы прототиптер 2010 немесе 2011 жылы аяқталды. Австралияның JDAM ER қаруларының қанатты жиынтықтарын Ferra Engineering компаниясы шығарады. Бірінші сынақтар 2013 жылы жүргізілуі тиіс болды, ал өндіріс тапсырыстары 2015 жылы берілді. 2010 жылы Boeing JDAM ER-ге 10 есе ұзақ қашықтыққа ұшуға мүмкіндік беретін реактивті қозғалтқышты қосуды ұсынды. АҚШ Әуе күштері бастапқыда бұл идеяға қызығушылық танытпады, бірақ 2020 жылға қарай Boeing қызмет арзан құны бар қанатты зымырандарды сатып алуға қайта қызығушылық танытты деп сенді. Powered JDAM бомбаны, қанатты жиынтықты және қозғалтқыш модулін біріктіреді, арзан қозғалтқыш арқылы күрделі зымырандардың қашықтығына ие болады, бірақ жасырын қасиеттері болмағандықтан және төмен биіктікте ұшу мүмкіндігі шектеулі. Төмен өміршеңдікке ие болғанымен, Powered JDAM-дар желіге қосылып, әуе қорғаныс жүйелерін басып тастау үшін арзан қару-жарақпен қамтамасыз ете алады. 2023 жылдың ақпан айының соңында JDAM ER Украинаның Әуе күштеріне Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде қару-жарақ пакетінің бөлігі ретінде берілетіні белгілі болды. Оның қашықтығы M142 HIMARS зымыранының қашықтығына шамалас, бірақ одан ауыр оқ-дәрілерге және төмен бағаға ие. Ресейдің әуе қорғанысы украин ұшақтарын өте төмен биіктікте ұшуға мәжбүрлесе де, олар бомбаларды жоғары траекториямен шығарып, нысанаға қарай серуендеуі мүмкін. Украина платформалары AGM 88 HARM-мен жасалғандай, қаруды қолдану үшін өзгерістерге ұшырады. JDAM ER украиндықтар тарапынан оның жеткізілуі туралы хабарлар тараған кезде-ақ қолданысқа алынды. Украинаның Қарулы күштерінің Әуе күштері баспасөз хатшысы Юрий Игнат украин телеарнасына: "Бұл бомбалар (JDAM) сәл нашаррақ, бірақ өте дәл. Мен майданға сәттілік әкелу үшін осындай бомбалардың көбірек болуын қалаймын" деді. Бұл сөздердің мәні – бұл бомбалардың салмағы 500 фунт екендігінде болуы мүмкін. АҚШ ресми өкілінің сөзіне сүйенсек, жеткізілген қарудың саны "бірнеше шабуылға жететіндей" болды. 26 сәуірде Украинаның Әуе күштері JDAM-ды алғаш рет қолданды. Ресей бақылауындағы қаланың бір бөлігіндегі биік ғимаратқа 4 500 фунттық JDAM түсірілді, пайдаланылған ұшақтар МиГ-29 болған сияқты. Екі тарап та Бахмуттағы биік ғимараттарды оқ-дәрі қоймалары, жауынгерлік позициялар және бақылау бекеттері ретінде пайдалануын болдырмау үшін жойды. Ресейдің GPS-пен басқарылатын қаруды бұғаттау үшін электрондық соғысты қолдануына жауап ретінде 2024 жылдың мамырында АҚШ Украина үшін JDAM қанатты жиынтықтарына енгізілетін Home on GPS Jam іздеушілерін сатып алу туралы келісімшартқа қол қойды.

Дәл әуе минасын салу

2014 жылдың қыркүйегінде АҚШ Әскери-әуе күштері JDAM жиынтығымен жабдықталған Quickstrike минасынан тұратын, дәлдікпен басқарылатын әуе минасын алғаш рет тастады. Quickstrike – Mark 80 сериясындағы жалпы мақсаттағы бомба, оның қоздырғышы нысананы анықтау құрылғысымен (TDD) ауыстырылған, ол кеме қауіпті қашықтыққа жеткенде оны жаруға арналған, ал алдыңғы бөлігінде қауіпсіздендіру/қосу құрылғысы және артқы бөлігінде парашютпен баяулатуға арналған құрылғы орнатылған. Теңіз миналарын тастау әрдайым қиындық тудырған, себебі жеткізуші ұшақ 500 фут (152 м) биіктікте, өте баяу ұшуға мәжбүр, бұл оны жаудың шабуылына осал етеді. "Шөл даулы" операциясының алғашқы әуе миналау миссиясы ұшақтың жоғалуына әкелді және АҚШ содан бері жауынгерлік әуе миналау операцияларын жүргізбеді. Quickstrike J – JDAM жиынтығымен жабдықталған нұсқасы, ал GBU 62B(V 1)/B Quickstrike ER – JDAM ER негізінде жасалған, ұшу кезінде 35000 футтан (10668 м) ұшырылғанда белгілі бір қашықтыққа дейін ұша алатын жеңілдетілген нұсқасы. Дәл әуеден мина тастау – екінші дүниежүзілік соғыстан бері әуе миналау техникасындағы алғашқы жетістік. Бұл жеткізуші ұшақтың аман қалу мүмкіндігін арттырады, себебі ұшақ бірнеше рет төмен биіктікте, тікелей нысана аумағынан өтудің орнына, барлық миналарын бір рет тосқауыл қашықтығы мен биіктігінен тастай алады. Бұл миналардың тиімділігін арттырады, себебі миналарды кездейсоқ түрде белгілі бір аумаққа таратудың орнына, оларды тікелей порттардың кіреберіс жерлеріне, кеме қатынас арналарына, каналдарға, өзендерге және ішкі су жолдарына орналастыруға болады, бұл қажетті миналардың санын азайтып, кемелердің өту жолдарын тоқтату мүмкіндігін арттырады. Жаудың теңіз порттарын блокадаға алуға және десант шабуылынан қорғалатын аймақтарды қорғау үшін жылдам қорғаныс мина өрісін орнатуға болады.