Кіріспе

Ағаш өңдеу буыны

Мортиз және тенон (кейде мортис және тенон) буыны ағаш немесе басқа материалдың екі бөлігін қосады. Әлемнің ағаш шеберлері оны мыңдаған жылдар бойы ағаш бөліктерін біріктіру үшін пайдаланып келеді, әсіресе егер қосылатын бөліктер тік бұрышпен жалғасса. Мортиз және тенон буындары көптеген жобаларда қолданылатын берік және тұрақты буындар болып табылады. Олар мықты қорытынды береді және желімдеу немесе бекіту арқылы байланысады. Мортиз және тенон буыны эстетикалық түрде де тартымды. Бұл буынның бір кемшілігі – оны жасаудың қиындығы, себебі нақты өлшеу және тығыз кесу қажет. Ең қарапайым түрінде, мортиз және тенон буыны қарапайым да, берік те. Бұл буынның көптеген нұсқалары бар, ал негізгі мортиз және тенон екі компоненттен тұрады:
мортиз тесігі және
тенон тілі. Тенон, әдетте рельс деп аталатын бөліктің ұшында жасалады, ол екінші, сәйкес бөліктің ішіне жасалған шаршы немесе тіктөртбұрыш тесікке кіреді. Тенон мортиз тесігіне дәл сай келу үшін кесіледі. Әдетте, буын толыққанда мортиз тесігіне енгенде, оның иықтары болады. Буынды бекіту үшін оны желімдеуге, штифттермен немесе клиндермен бекітуге болады. Бұл буын басқа материалдармен де қолданылады. Мысалы, оны тас қалаушылар мен ұсталар дәстүрлі түрде қолданады.

Этимология

Mortise есімдігі, "бір нәрсені бекіту үшін ойық немесе тесік", 13 ғасырдағы көне француз тілінен келген 'mortaise' сөзінен шыққан, ал одан бұрын араб тілінен, "бекітілген" деген мағынадағы, "mortise ойып салу" етістігінің өткен шақ қатысушысынан туындаған болуы мүмкін. Tenon сөзі, 14 ғасырдың соңынан бері ағылшын тіліндегі есімдік, "ұстау" деген мағынадағы көне француз тілінен келген 'tenir' сөзінен "қосылыс жасауға арналған шығыңқы бөлік" мағынасын алған.

Тарих және ежелгі мысалдар

Бұл – ежелгі құрастыру тәсілі. Ең алғашқы мысалдардың бірі 7000 жыл бұрын Қытайдың Чжэцзян провинциясындағы Хемуду мәдениетінде кездеседі. Лейпциг маңындағы ескі неолиттік мәдениетке жататын құдықтан тік буындар табылды, олар құдық қабырғаларын салу үшін қолданылған. "Хуфу кемесі" ағаш тақтайшалары да осы буындармен біріктірілген, бұл кеме шамамен б.з.д. 2500 жылы төртінші династияның Гиза пирамида кешеніндегі шұңқырға жасырылған. Осы буындар Улубурун кемесінің қираған қалдықтарында да (б.з.д. 14 ғасыр) табылды. Орта Шығыс, Еуропа және Азиядағы археологиялық қазбалардан алынған көне жиһаздарда да осы құрастыру тәсілі қолданылған. Мысалы, б.з.д. бірінші – төртінші ғасырларға жататын Жібек жолындағы Кадота патшалығының қираған үйлерінде көптеген мысалдар кездеседі. Дәстүрлі қытай сәулетінде арқалықтар, жақтаулар, шатыр қаңқалары және тіректер сияқты ағаш бөлшектері бұрандалар немесе желім қолданбай, бір-біріне тығыз бекітілген, соның арқасында ағаш ылғалдылыққа байланысты кеңейіп, жиырылу мүмкіндігіне ие болған. Қытай жерлерінен алынған археологиялық деректер неолит дәуірінің соңында осы құрастыру тәсілі қытай құрылысында қолданылғанын көрсетеді. Стоунхендждің отыз сарсен тасы б.з.д. 2600-2400 жылдар аралығында орнатылғанға дейін мортиз және тенон буындарымен өңделген және жасалған. Ежелгі кеме жасауда корпус тақталарын және басқа да су кемелерінің бөліктерін біріктіру үшін кеңінен қолданылған, финикиялық буындар деп аталатын (латынша coagmenta punicana) мортиз және тенон техникасының бір түрі болған. Бұл құлыпталған (шыбықпен бекітілген) мортиз және тенон техникасы екі тақтайдың жиектеріне екі мортиз ойылып жасаудан тұрады; содан кейін екі мортизге тікбұрышты тірек енгізіледі. Содан кейін жинақ мортиз қабырғасы мен тірек арқылы бұрғыланған бір немесе бірнеше тесіктерге шыбық кіргізу арқылы бекітіледі.

Сипаттама

Жалпы, қаптама мен тіректің мөлшері ағаштардың қалыңдығына байланысты. Жақсы тәжірибе – тіректі рельстің қалыңдығының үштен бір бөлігіне немесе осыған мүмкіндігінше жақын етіп жасау. Қапшық – бұрыштық қосылыстың кесілген бөлігі, ол тіректің босап кетуіне кедергі келтіреді – тіректің ұзындығының үштен бір бөлігі және енінің алтыдан бір бөлігі тереңдікте болуы керек. Рельстің қалған екі үш бөлігі, тіректің иықтары, тіректің мортизадан жылжуына мүмкіндік беретін бүйірлік күштерге қарсы тұрып, оның беріктігін арттырады. Бұл сондай-ақ мортизаның ашылуындағы қателерді жасыруға да себі тигізеді.

Шұжық

Мортиз – ағашқа жасалған тесік, оған тіреу енгізіледі. Мортиздің бірнеше түрі бар:

Ашық морзиз: үш жағы ғана бар морзиз. (Тұтқа буынына қараңыз). Шағын морзиз: тереңдігі ағаш өлшеміне байланысты болатын, беткі морзиз, сонымен қатар жұмыс дайындамасынан өтпейтін ( "өткір морзизге" қарама-қарсы) морзиз. Өткір морзиз: дайындама арқылы толығымен өтетін морзиз. Жартылай құйрықшалы морзиз: артқы жағы алдыңғы жағынан немесе ашылуынан кең немесе биік морзиз. Клинге арналған кеңістік бастапқыда тіреуді енгізуге орын қалдырады. Тіреу орнатылғаннан кейін клин оның шығуына кедергі келтіреді. Өткір жартылай құйрықшалы морзиз: дайындама арқылы толығымен өтетін жартылай құйрықшалы морзиз.