Кіріспе
Пенсильвания және Батыс Виржиния штатындағы өзен, АҚШ. Мононгахела өзені (/m//ə/,/n//ɒ//ŋ//ɡ//ə/'/h//iː//l//ə/ məNONGgəHEElə, /'/h//eɪ// / HAY), кейде жергілікті жерде Мон (/m//ɒ//n/) деп аталады, Батыс Виржинияның солтүстік-орталық және Оңтүстік-Батыс Пенсильваниядағы Аллегей платосында 130 миль (209 км) ұзындығында ағады. Өзен Батыс Виржинияның солтүстік-орталық аймағындағы батыс және шығыс салаларының қосылған жерінен солтүстік-шығысқа қарай Оңтүстік-Батыс Пенсильванияға, содан кейін солтүстікке қарай Питтсбургке дейін ағып, Аллегей өзенімен бірігіп Огайо өзенін құрайды. Өзенде кемелердің өтуіне мүмкіндік беретін бірнеше шлюздер мен бөгеттер орналасқан.
The Monongahela River (/m//ə/,/n//ɒ//ŋ//ɡ//ə/'/h//iː//l//ə/ məNONGgəHEElə, / /'/h//eɪ// / HAY ), sometimes referred to locally as the Mon (/m//ɒ//n/), is a 130 mile (209 km) river on the Allegheny Plateau in north central West Virginia and Southwestern Pennsylvania. The river flows from the confluence of its west and east forks in north central West Virginia northeasterly into southwestern Pennsylvania, then northerly to Pittsburgh and its confluence with the Allegheny River to form the Ohio River. The river includes a series of locks and dams that makes it navigable.
Этимология
Мононгахела сөзі "құлайтын жағалаулар" дегенді білдіреді, бұл өзен жағалауларының геологиялық тұрақсыздығына сілтеме жасайды. Моравиялық миссионер Дэвид Зейсбергер (1721–1808) осы атау туралы былай деп есеп береді: "Индей тілінде бұл өзеннің аты Мехменавугихилла (кейде Менавнгихелла деп те жазылады), ол биік жағалауды білдіреді, ол үнемі сумен шайылып, сондықтан құлайды". Ленапе тілі жобасы сөзді Mënaonkihëla (айтылуы ) деп көрсетеді, ол "жағалаулардың құлауы немесе эрозиясы" деп аударылады, ал етістіктер – mënaonkihële "топырақ құлайды" (өзен немесе арна жағалауы сияқты, немесе көшкін болғанда) және mënaonke (айтылуы ), "жағалауы бос" (құлау қаупі бар жер). Батыс Вирджиния штатындағы Мононгалия округі мен Мононгах қаласы, сондай-ақ Пенсильвания штатындағы Мононгахела қаласы осы өзеннің құрметіне аталған. (Монгалия атауы "Monongahela" сөзінің латыншаға аударылған нұсқасы немесе жай ғана әртүрлі жазу түрі болуы мүмкін.)
Түрлі атаулар
Мононгахела өзенінің USGS атауы осылай; тарихи мәтіндерде оның көптеген басқаша атаулары, әртүрлі жазылулары мен қате жазылған түрлері кездеседі. Мысалы: Malangueulé, Me nan gi hil li, Meh non au au ge hel al, Mehmannaunringgehlau, Mehmannauwinggehla, Mo hon ga ly, Mo hon galy, Mo hon gey e la, Mo hong gey e la, Mohungahala, Mohunghala, Monaung, Monaungahela, Monna, Monnyahela, Monona, Mononga, Monongahalia, Monongahaly, Monongaheley, Monongahelia, Monongalia, Monongalo, Mononguhela, Mononyahela, Muddy River.
Гидрографиялық
Огайо өзені арқылы ағатын бұл өзен, Атлант мұхитындағы Мексика шығанағына құятын Миссисипи су алабының бір бөлігі болып табылады. Өзеннің ұзындығы 130 миль, ал су жинау алабы 7 340 шаршы мильді құрайды. Пенсильвания штатындағы Элизабет қаласындағы 30 жылдық орташа су шығыны 9 109 куб. фут/секунд құрайды. Өзеннің ең жоғары нүктесінен Огайо өзеніне құятын жеріне дейін биіктігі 3 831 фут төмендейді. Оның бастауынан сағасына дейінгі аралық 280 футқа төмендейді, бұл шлюздер арқылы кеме жүруге қолайлы. Орташа тереңдігі шамамен 20 фут. Пенсильванияның оңтүстік-батысында Мононгахела екі ірі саламен қосылады: Чит өзені, ол Марион нүктесінде қосылады, және Югиогени өзені, ол Маккиспортта қосылады. Басты салалары: Бекс Рун, Биг Сэнди Крик, Буффало Крик, Чит өзені, Крукд Рун, Декерс Крик, Дункард Крик, Лик Рун, Мидл Форк өзені, Пау Пау Крик, Петерс Крик, Стритс Рун, Тартл Крик, Тигарт аңғары өзені, Вест Форк өзені, Югиогени өзені.
Қалқалар мен бөгеттер
Өзен бойындағы бірнеше шлюздер мен бөгеттердің арқасында өзеннің барлық ұзындығы кеме жүруге қолайлы, олар көмір тиелген баржаларға арналған кемінде 9 фут (3 метр) тереңдікті сақтайды. Барлық бөгеттерді Питтсбург округінің Армиялық инженерлер корпусы басқарады. 2006 жылы АҚШ Армиясының Инженерлер корпусы басқаратын навигациялық жүйеде 128,7 миль (207 км) су жолы бойында тоғыз шлюз-бөгет орналасқан. Бұл шлюздер шамамен 45 метрге дейін биіктік айырмасын жеңуге мүмкіндік берді.
Экология
EPA-ның 2010 жылғы зиянды заттар тізілімі бойынша Мононгахела өзені елдегі ең ластанған өзендердің 17-ші орынында болды. Басты ластаушылар – Пенсильвания штатының темір және болат өндіріс орталықтары.
18-19 ғасырлар
Мононгахела өзенінің аңғарында француз-үнді соғысының алғашқы шайқастарының бірі – Брэддок экспедициясы (1755 жылдың мамыр-шілде айлары аралығында) болды. Ол екі мың британдық және отарлық әскердің француз әскері мен олардың үнді тайпаларымен болған шайқасында жеңіліске ұшырауымен аяқталды. 1817 жылы Пенсильвания заң шығарушы органы Мононгахела навигациялық компаниясына Питтсбург пен болашақта Батыс Вирджиния аймағы арасында өзен көлігі жүйесін құру үшін айналма шлюздері бар 16 бөгет салуға рұқсат берді. Жүйе бастапқыда оңтүстікке қарай Чит өзеніне дейін созылуы жоспарланған, бірақ кейін Фейрмонтқа дейін ұзартылды, және Батыс Вирджиниядан битумды көмірді ағыс бойымен тасымалдаудың басты тауары болды. 1832 жылы Питтсбургтегі Грант төбесінен өткен канал туннелі аяқталғаннан кейін кемелер Мононгахела өзені мен Пенсильванияның батыс бөлігіндегі канал және теміржол жүйесі, яғни қоғамдық жұмыстардың негізгі желісі арасында қатынаса алды. 1897 жылы федералдық үкімет сот арқылы Мононгахела навигациясын иеленді. Кейін бөгеттер мен шлюздердің көлемі ұлғайтылып, саны азайтылды. Мононгахела навигациясымен уақытша байланысты Youghiogheny навигациясы болды, ол Маккиспорт пен Батыс Ньютон арасында 18,5 миль (30 км) қашықтықтағы су тоқтау жүйесі еді. Онда екі бөгеттік шлюз болды, олар шамамен 27 фут (8 метр) биіктік айырмасын жеңуге мүмкіндік берді. 1850 жылы ашылған бұл жүйе 1865 жылы су тасқынынан қирады. Өзенде көмір баржаларын жиі кездестіруге болады, ал өзеннің екі жағындағы теміржолдар жүк тасымалы үшін кеңінен қолданылады. Басқа салаларға электр энергиясын өндіру, химия және қайта өңдеу кіреді.
20 ғасыр
АҚШ Әскери-теңіз күштерінде үш кеме осы өзеннің атымен – Мононгахела деп аталыпты. 1930 жылдың қазан айындағы ауыр құрғақшылықтан өзеннің су деңгейі төмендеп, кейбір жерлерде өзеннің түбінен жүріп өтуге болатын. Өзенде танымал ұшақ апаты болған, ол қалалық аңыздар мен құпия теорияларының тақырыбына айналды. 1956 жылдың 31 қаңтарында таңертең Невада штатындағы Неллис әуе базасынан Пенсильвания штатындағы Олмстед әуе базасына ұшып бара жатқан B-25 бомбалаушысы Пенсильвания штатының Хомстед қаласындағы Гленвуд көпірінің жанындағы өзенге құлады. Алты экипаж мүшесі алғашқы құлаудан аман қалды, бірақ екеуі судың суығынан батып қайтыс болды. Судың салыстырмалы түрде терең болмауына қарамастан, ұшақ ешқашан табылған жоқ және ол "көрініссіз бомбалаушы" деп белгілі болды. 1999 жылы Pittsburgh Post-Gazette газеті ұшу жолы мен ұшу туралы мәліметтердің графикалық суретін жариялады. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, бомбалаушы әлі де табылған жоқ.