Сергий III: Рим Папасы және саяси тартыстар дәуірі

Кіріспе

Католик шіркеуінің басшысы 904 жылдан 911 жылға дейін. Папа Сергий III (– 14 сәуір 911) – Рим епископы және Паптық мемлекеттердің номиналды билеушісі, 904 жылдың 29 қаңтарынан өліміне дейін осы қызметте болды. Ол Италияның орталық бөлігінде зорлық-зомбылық пен тәртіпсіздік кезеңінде папа болды, сол кезде соғысқан аристократиялық топтар папалықтың материалдық және әскери ресурстарын пайдалануға тырысты. Тоскулумдық Теофилакт I-нің бұйрығымен Сергий Антипапа Кристоферден папалық таққа отырды, ал Кристофер бұрын Папа Лео V-ті тақтан түсірген еді.

Сергий III қазіргі кезде көбінесе адал емес тұлға ретінде қарастырылады, өйткені замандас жазбаларында оған қатысты көптеген айыптаулар бар; Сергий III өзінің екі тікелей ізашары – Лео V және Кристоферді өлтіруге бұйрық берген және кейіннен папа болған Иоанн XI-дің заңсыз ұлы болды деген қаңқулар бар. Оның понтификаты «қасіретті және арсыз» немесе «тиімді және аяусыз» деп әртүрлі сипатталған.

Ерте өмір және мансап

Сергий Бенедикттің ұлы болды және дәстүрлі түрде Римнің асыл текті отбасынан тегін алып келгеніне сендірілді, бірақ ол шын мәнінде Тускулумдық Теофилакт I отбасымен байланысты болған деген болжамдар да бар. Ол Рим папасы Маринус I-нің субдиаконы болып кияланды, содан кейін Рим папасы Стефан V оны диакон қылып көтерді. Рим папасы Формостың (891–896) паптығы кезінде ол Формостың қарсыласы және папаның императорлық кандидаттығын қолдаған дворяндар тобының мүшесі болды – Каринтиялық Арнульф. 893 жылы Формос Сергийді Каэре (Керветери) епископы етіп тағайындады, көбінесе оны Римнен алшақтату үшін. Сергий 896 жылы Формос қайтыс болғаннан кейін Каэре епископы қызметін тоқтатты, себебі Формос берген барлық киялаулар күшін жойды, бірақ Формостың Сергийді киялауы кейін Теодор II-ге қайта бекітілді. Ол сондай-ақ Формостың паптығын айыптаған «Кэдавер синодына» белсенді қатысты. 898 жылы Теодор қайтыс болғаннан кейін Сергий, әкесі Бенедикт басқаратын римдік ақсүйектердің шағын тобымен бірге, император Ламберттің, сонымен қатар Сполето герцогының қалауына қарсы, өзін папа етіп сайлауға тырысты. Сергий сайланғанымен, қарсы кандидат, Рим папасы Иоанн IX (898–900) де сайланды. Ламберттің қолдауымен Иоанн сәтті түрде папа болып орнатылды, ал оның бірінші әрекеттерінің бірі – Сергийді және оның ізбасарларын анафемаға салу үшін синодты шақыру болды. Содан кейін Ламберт Сергийді мәжбүрлеп жер аударып, ол Каэредегі өзінің резиденциясына қашып, Тоскана маргравы Адалберт II-нің қорғауына ие болды.

Папалық билік

Антипапа Кристофер (903–904) Петірдің орнын күшпен басып алған кезде, Римдегі жағдай өзгерді, 902 жылы шегініп бара жатқан император Людовик Соқырдың тағайындауымен Римге келген Тускулумдық Теофилакттың magister militum ретіндегі ықпалы артып, оның көтерілуі осы өзгеріске себеп болды. Теофилакт ақсүйектердің бір тобына жетекшілік етіп, Кристоферге қарсы бүлік көтеріп, Сергийден Римге оралып, папа болуын сұрады. Сергий келісімін берді және Адалберт II-нің қарулы қолдауымен Римге кірді. Осы кезде Теофилакт Кристоферді түрмеге қамап қойған еді. Сергий 904 жылдың 29 қаңтарында папа болып киеленді. Сергий III-нің билікке келуіне оның жаңа қолдаушысы Теофилакттың күші себеп болды, ол оған sacri palatii vestararius лауазымын сыйлады – бұл папалық қамқорлықтың ең жоғары лауазымы, төлемдерді және осы арқылы қамқорлықты бақылайтын бас шенеунік. Барлық нақты билік енді Теофилактқа өтті, ал Сергий оның құрылығына айналды. Осы билік ауысымының алғашқы нақты белгісі Сергийдің екі ізашары, папа Лев V және антипапа Кристофердің тағдыры болды. Формозандықтардың жақтасы Евгений Вульгариус айтуынша, Сергий 904 жылдың басында екеуін де түрмеде өлтіруге бұйрық берген. Сергийдің папалығы кезінде екеуі де өлтірілген болуы мүмкін, бірақ басқа деректерде кем дегенде Кристоферге монастырға кетуге рұқсат берілгені айтылады. Нақты билік қайда орналасқан екенін ескере отырып, Теофилакт тікелей бұйрық бергені немесе Сергийге бұйрық беруді тапсырғаны ықтимал. Сергий өзінің папалық билігінің қалған бөлігінде өзінің отбасы мен аристократиялық партия мүшелерін шіркеудегі билік пен беделді лауазымдарға тағайындады.

Италиядағы қызмет

Папа Сергий III Формостың барлық діни қызметке тағайындауларын жойған және Формостың барлық епископтарын қайта тағайындауды талап еткен синодты шақырды. Сергийдің римдік дін қызметкерлерін қуғын-сүргінмен, зорлық-зомбылықпен немесе пара беру арқылы қорқытып, синодта олардың келісімін алуға қол жеткізгені айтылды. Римнен алыс жатқан шіркеулер бұл шешімді елемеді, сонымен қатар, дін қызметкерлерін қайта тағайындауға тыйым салатын хаттар да жазды. Кейіннен ол қайтыс болғаннан кейін бұл шешім қайта өзгертілді. Формоске қарсы фракцияны қолдауын жалғастыра отырып, Сергий өлтірілген Папа Стефан VI-ны (896–897) құрметтеді, оның қабіріне «Мәйіттер синодына» жауапты болған Стефан VI туралы мақтаулы эпитафия жазды. Ғасырлар бойы Сергий Формостың көп мазаланған мәйітін тағы бір рет қазып шығарды, сотқа тартып, тағы да кінәлі деп танып, бас кесті, осылайша екінші Мәйіттер синодын өткізді деген сенім болды. Алайда, бұл ақпараттың көзі Кремоналық Лиутпранд болды, ол Мәйіттер синодын Стефан VI емес, Сергий III-нің понтификатында қате орналастырды. Сергий де, Теофилакт та император Луи Соқырдың номиналды билігін қолдамаса да, императорлық атақты жалғыз басқа үміткер, Италияның Беренгар I-ге беруге құлықсыз еді. 906 жылы Сергий Беренгарды тәж кигізуге келіскенде, Спитолоның Альберико I және Тоскананың Адалберт II әскерлері Беренгардың Римге жетуіне кедергі келтірді. Алайда, Беренгардың вассалдарына бақылау жасауға құштар болмауы папаның да наразылығына себеп болды. 907 жылы Истрияның маркграфы Альбуин Равенна архиепископы Иоанннан папаның жерін тартып алғанда, Сергий Альбуинге хат жазып, оның бұл әрекетін тоқтатуын сұрады. Сергийге назар бермегенде, папа 910 жылы Пола епископіне былай деп жазды: «Беренгар (Истрия) маршын Альбуиннен алып, оны жақсырақ адамға беруге уәде бермегенше, ол ешқашан (императорлық) тәжді бермейді». 896 жылы болған жер сілкінісінен қираған Латеран сарайын Сергий қайта тұрғызып, содан кейін антипапа Кристофер оның қазыналарын тонады. Сергий оны заттармен, бейнелермен және кресттермен қайта жаңартты және жаңа салынған қабырғаларын фрескалармен безендірді. 905 жылы ол сарациндердің шабуылынан зардап шеккен Сильва Кандида шіркеуіне қаржы жұмсады. Ол сондай-ақ мадьярлардың шабуылына ұшыраған Нонантола аббаттығын қайта құруға көмектесті және ақырында Батыс және Шығыс Франциядағы кейбір монастырлар мен шіркеулерге жеңілдіктер берді.

Pope Sergius III convoked a synod which annulled all the ordinations of Formosus and required all bishops ordained by Formosus to be reordained. It was alleged that Sergius managed to get the consent of the Roman clergy at the synod by threatening them with exile, violence or through the use of bribery. The decision to require reordination was very unpopular, and those affected at sees distant from Rome not only ignored the synod's instructions but wrote letters both condemning the revoking of ordinations and justifying the validity of the original ordinations. The ruling was subsequently reversed again after his death. Confirming his continued support of the anti Formosus faction, Sergius honoured the murdered Pope Stephen VI (896–897), who had been responsible for the "Cadaver Synod" that had condemned and mutilated the corpse of Pope Formosus, by writing a laudatory epitaph on Stephen VI's tombstone. For centuries it was believed that Sergius then had the much abused corpse of Formosus exhumed once more, tried, found guilty again, and beheaded, thus in effect conducting a second Cadaver Synod. However, the source for this was Liutprand of Cremona, who mistakenly placed the cadaver synod in the pontificate of Sergius III, instead of Stephen VI. Although neither Sergius nor Theophylact supported the continued nominal rule of Emperor Louis the Blind, they were somewhat unwilling to grant the imperial title to the only other contender, Berengar I of Italy. On the one occasion that Sergius agreed to crown Berengar in around 906, Berengar was prevented from reaching Rome by the forces of Alberic I of Spoleto and Adalbert II of Tuscany, both of whom had been supporters of Sergius, but were unhappy with his decision to support Berengar. Nevertheless, Berengar's unwillingness to control his vassals also contributed to the papal reluctance; when Albuinus, the margrave of Istria, began taking papal territory off John, the archbishop of Ravenna, in 907, Sergius had written to Albuinus asking for him to desist. When Sergius was ignored, the pope wrote to the bishop of Pola in 910, making it clear that: "he would never bestow the (imperial) crown on Berenger till he promised to take the (Istrian) March from Albuinus, and give it to some better man." Sergius rebuilt the Lateran Palace, which had been shattered by an earthquake in 896, and then stripped of its treasures by the Antipope Christopher. Sergius refurbished it with objects, images and crucifixes, and decorated its newly built walls with frescos. In 905 he provided funds to the Church of Silva Candida, which had been devastated by a Saracen raid. He also helped with the rebuilding of Nonantola Abbey, which had suffered attacks from the Magyars, and finally he granted privileges to some monasteries and churches in West and East Francia.

Константинопольмен қарым-қатынастар

Сергий, оның алдыңғылары сияқты, Никейлік сенімге Filioque интерполяциясын қорғауын жалғастырды, бұл шығыс шіркеуінің ұстанымына қайшы келді. 909 жылы маусымда Тросле Синодына қатысқан Папалық легаттар Византиялық ұстанымға шабуыл жасады, содан кейін Синод он төртінші канонда оны айыптады: Қасиетті Апостолдық Тақ бізге белгілі болғандай, белгілі Фотийдің Киелі Рухқа қарсы жасаған дінсіз қателіктері шығыста әлі де күшті, олар Киелі Рухтың Ұлдан емес, тек Әкеден шығатынын үйретеді. Сондықтан біз сіздерді, құрметті бауырлар, Рим Папасының ескертуіне сәйкес, Әулиелердің еңбектерін мұқият зерттегеннен кейін, Киелі кітаптардың садағынан қайта тіріліп келе жатқан жауды өлтіруге жеткілікті өткір жебелерді тартып алуға шақырамыз. Шамамен бір ғасырдан кейін Константинополь Патриархы Сергий II Сергийдің есімін Диптихтерден алып тастады. Дегенмен, Сергийдің понтификаты кезінде Константинопольмен туындаған басты мәселе – Византия императоры Лев VI Дананың төртінші некесі туралы мәселе болды. Император, Зоя Карбонопсинаға үйленгісі келгендіктен, және Константинополь Патриархы Николай Мистикос екеуі де Сергийге жүгінді; Папа Константинопольге легаттарды жіберді, олар төртінші некелерді шіркеудің толығымен айыптамағанын негіздеме етіп, Папаның императорды қолдаған шешімін растады. Николайдың бұл шешімді қабылдамауы Лев VI-нің оны қызметтен шеттетуіне әкелді, содан кейін ол да Сергийге шағымданып, оның қызметтен шеттетілуінің негізсіз екенін мәлімдеді.

Марозиямен араласқан деген айып

Сергийдің Теофилакт отбасымен байланысы, әсіресе қаңғыбасқа сенсек, Сергийдің Теофилакттың қызы Марозиямен болған қарым-қатынасы арқылы одан да нығайтылды. Бұл қарым-қатынасты Марозияның анасы Теодора қолдады, нәтижесінде уақыт өте келе папа Иоанн XI (931–935) болған ұл дүниеге келді. Бұл оқиға туралы жалғыз мәлімет Кремоналық Лютпрандтың жазбаларында кездеседі, ол Сергийдің паптығынан кейін шамамен 50 жыл өткен соң бұл туралы жазған. Сергийдің замандастары болған Неапольдік Ауксилий және Евгений Вульгариус, екеуі де Формосқа жасаған шабуылдары үшін Сергийге қарсы болған, бұл айыптау туралы ештеңе айтпайды. Сонымен қатар, бұл туралы сенімді хроникашы, оның да замандасы Флодоард та еске алмайды. Лиутпрандтың император Оттон I-нің жақтасы болғанын және жиі паптыққа қарсы көзқарас танытқанын да атап өткен жөн. Бұл қарым-қатынас, мүмкін болмаса да, Марозияның 909 жылы Альберик I Сполетоға үйленгеннен кейін жалғаспауы керек еді. Теофилак пен Теодораның Сергийді осындай жолмен өздеріне байланыстыру қажеттігі, әсіресе Сергийдің паптыққа көтерілуі үшін оларға қарыз болған кезде, және Марозияны, маңызды отбасының қызы ретінде, басқа асыл текті үйге үйлендіру арқылы пайдалы құрал ретінде қолдану мүмкіндігін ысырап ету мәселесі пікірталас тудыруда. Болашақ папа Иоанн XI-нің 910 жылы Альберикке үйленгеннен кейін дүниеге келгені, Сергийдің оның әкесі емес екенін көрсетеді.

Өлім

Сергий III 911 жылдың 14 сәуірінде қайтыс болды, және оның орнын Папа Анастасий III басты. Ол Әулие Петр шіркеуінде, күміс қақпа мен Равенна қақпасының арасында жерленді.

Мұра

Сергийдің понтификатының көп бөлігі тарих бойына, негізінен оның мінез-құлқы мен сол кездегі Римнің жағдайы туралы Кремоналық Лиутпрандтың баяндамалары арқылы жамандалды. Оның осы кезең туралы айтқандары XVI ғасырдың кардиналы және тарихшысы Цезарь Барониусқа өздерінің «Екклезиастикалық Анналдарында» оны Saeculum obscurum, яки қараңғы ғасыр деп атауға себеп болды. Сол сияқты, XIX ғасырдың протестант тарихшылары бұл кезеңді «порнократия», яки «бұзық әйелдердің билігі» деп қарастырды, бұл, олардың пікірінше, табиғи тәртіптің кері қайтылуы еді. Liber pontificalis және Сергий III-ке қарсы болған кейінгі шежіреші осылай түсіндірді. Бұл «порнократия» биліктегі әйелдердің дәуірі болды: Теодора, оны Лиутпранд «ұятсыз жезөкше [ол] Рим азаматтарына ер адамдай билік жүргізді» деп сипаттады, және оның қызы Марозия, Папа Иоанн XI-нің анасы және Лиутпрандтың айтуынша, Сергий III-нің сүйіктісі. XVI ғасырда жазған Цезарь Барониус, Лиутпрандқа сүйене отырып, Сергийді аса қаталдықпен сипаттады: «Жылбыр мен от жалымына лайық, осы жиренішті жанұяға лайықты жазаны беру мүмкін болмады. Мұндай папаның заңды папа болғанына сену қиын». Шындығында, Сергийді Ламберт Сполетский күштеп жер аударған кезде барлық ресми жазбалар жойылды. Сондықтан, Сергий туралы сақталған құжаттардың көп бөлігі Неапольға қашқан Формозандықтардың қарсыластарынан келді. Хорас Манн Католик энциклопедиясында Сергий III папаның Марозиямен болған заңсыз қарым-қатынасы туралы былай деп жазды: «Ол екі алдыңғы папасын өлтірді және Марозиямен заңсыз қарым-қатынас арқылы кейіннен Иоанн XI болған ұлды дүниеге келтірді, мұның дұрыс емеуі мүмкін. Бұл мәлімдемелер тек ашкөз немесе білімі жетілмеген қарсыластар тарапынан жасалған және оның замандастарының айтқандарына қайшы келеді». Дегенмен, Сергийдің понтификаты туралы қазіргі заманғы пікірлердің көпшілігі жағымсыз. Хорас К. Манн айтқандай, «Сергий, өкінішке орай, белгілі бір партиялық ұстанымға ие болды және өз партиясының үстемдігіне алаңдады». Фердинанд Грегоровиус оның жайлы былай деді: «Жеті жыл бойы дауылдар арасында папа болып қалған Сергийдің, кем дегенде, күшті екенін мойындау керек, бірақ оның мінезіне қарағанда, елшілік қасиеттерді күту қиын». Джеймс С. Пакер оны қатыгез және ашкөз деп сипаттады, жеке армиясымен жауларын өлтірді, ал Уолтер Уллман Сергийді Теофилактар үйінің өкілі ретінде сипаттады, ол билік пен жыныстық қатынастарға қызығушылық танытты.

Much of Sergius' pontificate has been maligned throughout history, principally through the reporting of his character and the state of Rome at the time by Liutprand of Cremona. His recounting of the period has led sixteenth century cardinal and historian Caesar Baronius in his Annales Ecclesiastici to call it the Saeculum obscurum, or dark century. Similarly 19th century Protestant historians saw this period as a "pornocracy", or "rule of the harlots", a reversal of the natural order as they saw it, according to Liber pontificalis and a later chronicler who was also biased against Sergius III. This "pornocracy" was an age with women in power: Theodora, whom Liutprand characterized as a "shameless whore [who] exercised power on the Roman citizenry like a man" and her daughter Marozia, the mother of Pope John XI and reputed to be the mistress of Sergius III, largely upon a remark by Liutprand. Caesar Baronius, writing in the 16th century, and basing himself on Liutprand, was particularly scathing, describing Sergius as: "a wretch, worthy of the rope and of fire flames could not have caused this execrable monster to suffer the punishments which he merited. It is impossible to believe that such a pope was a lawful one." The reality is that when Sergius was forcibly exiled by Lambert of Spoleto, all the official records were destroyed; consequently, most of the surviving documentation about Sergius comes from his pro Formosan opponents who had fled to Naples. Horace Mann, writing in the Catholic Encyclopedia states the following concerning the alleged illicit relationship of Pope Sergius III with Marozia: "that he put his two predecessors to death, and by illicit relations with Marozia had a son, who was afterwards John XI, must be regarded as highly doubtful. These assertions are only made by bitter or ill informed adversaries, and are inconsistent with what is said of him by respectable contemporaries." Nevertheless, most modern opinions about Sergius' pontificate remain poor. According to Horace K. Mann, "Sergius was, unfortunately, a pronounced party man, and anxious for the supremacy of his party". The best that Ferdinand Gregorovius could say of him was: "That Sergius, who remained Pope throughout the storms of seven years, was at least a man of energy must be admitted, although apostolic virtues are scarcely to be looked for in a character such as his". James S. Packer described him as malignant and ferocious, slaughtering his enemies with a private army, while Walter Ullmann described Sergius as a typical representative of the House of Theophylact, concerned with power and sexual liaisons.