Кіріспе
Семсерді лақтырғанда көбірек күш беруге арналған құрал. Семсер лақтырушы, семсер лақтыру тетігі немесе атлатл (/æ//t//l//æ//t//əl/ аудио=en us atlatl. oga/ немесе '/ɑː//t//l//ɑː//t//əl/; науатль тілінде ahtlatl) – жебе немесе найзаны лақтыру кезінде үлкен жылдамдыққа қол жеткізу үшін күшті пайдаланатын құрал, сондай-ақ пайдаланушыға лақтыру барысында энергияны жинақтауға мүмкіндік беретін тіреу бетіне ие. Ол найзаның артқы бөлігін ұстап, оны итеруге арналған ойыс немесе тігізгіш бар білік түрінде болуы мүмкін. Әдетте, ол пайдаланушының қолының немесе алқанының ұзындығымен шамалас болады. Пайдаланушы семсер лақтырушыны бір қолымен ұстап, ойыстан ең алыс тұрған жерінен жабысады. Найзаның артқы ұшын немесе жебені ойысқа салады немесе найзаның ұшымен тігізгішті ұстайды. Найза лақтырушыдан әлдеқайда ұзын. Пайдаланушы найзаны семсер лақтырушыға параллель ұстап, қарсы бағытта бағыттайды. Пайдаланушы найзаны бас бармағы мен көрсету саусағымен, қалған саусақтарымен бірге, лақтырушымен бірдей қолымен ұстай алады. Пайдаланушы нысанаға бағытталған найзамен артқа қарай иміледі. Содан кейін олар найзаны саусақтарымен босата отырып, лақтырушымен жоғарыдан лақтыру қозғалысын жасайды. Жебе қол мен білек әрекетімен лақтырылады. Лақтырушы қол және атлатл бірге тұтқа ретінде әрекет етеді. Семсер лақтырушы – лақтыру қолдың ұзындығын арттыратын, аз салмақты, жылдам қозғалатын қосымша құрал. Бұл қосымша ұзындық лақтырушыға жебеге үлкен күш түсіруге мүмкіндік береді, осылайша оның энергиясын және жылдамдығын арттырады. Көбінесе қолданылатын доп лақтырғыштар (мысалы, иттерге теннис доптарын лақтыруға арналған қалыпталған пластикалық қолдар) да осы принципті пайдаланады. Семсер лақтырушы – алыс қашықтықтағы қару және оқ-дәріге жоғары жылдамдық бере алады. Семсер лақтырушылар адамзат тарихының ерте кезеңдерінде әлемнің әртүрлі аймақтарында пайда болды және дәстүрлі қоғамдарда бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді, сондай-ақ соңғы жылдары спорттық мақсаттар үшін қайта жаңғыртылды. АҚШ-та семсер лақтырушыларды қайта жаңғырту үшін науатль тіліндегі "атлатл" сөзі (немесе майя тіліндегі "хуль'че" сөзі) жиі қолданылады; Австралияда оның орнына дхаруг тіліндегі "Вумера (семсер лақтырушы)" сөзі қолданылады. Ежелгі гректер мен римдіктер найзаны лақтыру құралы ретінде былғары бау немесе ілмек, "анкуле" немесе "аментум" деп аталатын құралды пайдаланған. Швейцариялық жебе аммент сияқты жұмыс істейтін қару.
A spear thrower, spear throwing lever, or atlatl (pronounced '/æ//t//l//æ//t//əl//audio=en us atlatl. oga/ or '/ɑː//t//l//ɑː//t//əl/; Nahuatl ahtlatl ) is a tool that uses leverage to achieve greater velocity in dart or javelin throwing, and includes a bearing surface that allows the user to store energy during the throw. It may consist of a shaft with a cup or a spur at the end that supports and propels the butt of the spear. It's usually about as long as the user's arm or forearm. The user holds the spear thrower in one hand, gripping near the end farthest from the cup. The user puts the butt end of the spear, or dart, in the cup, or grabs the spur with the end of the spear. The spear is much longer than the thrower. The user holds the spear parallel to the spear thrower and going in the other direction. The user can hold the spear, with the index and thumb, with the same hand as the thrower, with the other fingers. The user reaches back with the spear pointed at the target. Then they make an overhand throwing motion with the thrower while letting go of the spear with the fingers. The dart is thrown by the action of the upper arm and wrist. The throwing arm together with the atlatl acts as a lever. The spear thrower is a low mass, fast moving extension of the throwing arm, increasing the length of the lever. This extra length allows the thrower to impart force to the dart over a longer distance, thus imparting more energy and higher speeds. Common modern ball throwers (such as molded plastic arms used for throwing tennis balls for dogs to fetch) use the same principle. A spear thrower is a long range weapon and can readily impart to a projectile speeds of over
Spear throwers appear early in human history in several parts of the world, and have survived in use in traditional societies until the present day, as well as being revived in recent years for sporting purposes. In the United States, the Nahuatl word atlatl is often used for revived uses of spear throwers (or the Mayan word hul'che); in Australia, the Dharug word [[Woomera (spear thrower) is used instead. The ancient Greeks and Romans used a leather thong or loop, known as an ankule or amentum, as a spear throwing device. The Swiss arrow is a weapon that works similarly to amentum.
Дизайн
Жебе тастау құрылғысының конструкциясына саусақтарға арналған иілгіш тізбекшелер, серпімді біліктерді немесе тас теңгерім салмақтарын қосу сияқты жақсартулар енгізілуі мүмкін. Жебе біліктері күш пен қашықтықты арттыру үшін жұқарақ және икемдірек болуы мүмкін, ал қанаттарды спираль тәрізді бұрау арқылы жебеге айналу қозғалысын беруге болады, бұл оны тұрақтырақ және дәлдікке жеткізеді. Жебелер үлкен жебелерге немесе кішкентай найзаларға ұқсайды және әдетте 9-16 мм (3/8"-5/8") диаметрінде болады. Сырғанақтың тағы бір маңызды жетістігі – құрылғының ортасына 60-80 грамм салмақты бекіту. Кейбір жебе тастаушылар тас салмақтар құрылғы білігіне масса қосады, бұл айналғанда үдеуге қарсылық тудырады және жебені күштірек және дәлдікпен лақтыруға мүмкіндік береді деп санайды. Ал басқалары, жебе тастау құрылғысының салмағы құрылғының тұрақтылығын ғана арттырады, соның нәтижесінде дәлдігі жоғарылайды деп мәлімдейді. Уильям С. Веббтің бұрынғы жұмыстарына сүйене отырып, Уильям Р. Перкинс "банер тастар" деп аталатын жебе тастау құрылғысының салмақтары, симметриялық пішіндегі оюлы немесе тегістелген тастан жасалған, кең және жалпақ пішіндес, тесігі бар және үлкен қанатты гайкаға ұқсас, қозғалғанда дыбысты басатын конструкциялық жақсарту екенін айтады. Роберт Бергтің теориясы бойынша, аңшылар банер тасты аулау кезінде жиналған табиғи талшықтардан жіп жасау үшін, содан кейін тас немесе сүйек ұштарын байлау үшін орау салмағы ретінде алып жүрген.
Уомера
Вумера немесе ‘миру’ аңшыларға найзаларын лақтырғанда күштірек, жылдамдатылған және алысқа тастауға мүмкіндік береді. Вумера көбінесе Мулга ағашынан жасалады және көптеген басқа да мақсаттарға қызмет етеді, мысалы: дәстүрлі рәсімдерге арналған суреттер үшін охраны араластыруға қолданылатын ыдыс, шайқаста жаудың найзаларын кері қайтару құралы, от жағуға арналған ара, немесе аңды тілімдеуге қолданылатын құрал. Бұл құрал әдетте ұзын және енді болып келеді, және ішкі қуыс, эллипстік пішінге ие.
Тарих
Ағаш жебелер кем дегенде орта палеолиттен (Шёнинген, Торралба, Клэктон-он-Си және Каламбо шарлауы) белгілі болған. Жебе тастаушы жүз метрден астам қашықтыққа жебе тастауға қабілді, бірақ жиырма метрден төмен қашықтықта дәлдік жоғары. Қарақшының Homo sapiens-тің жоғарғы палеолиттен бері (шамамен 30 000 жыл бұрын) қолданғаны есептеледі. Еуропалық табылған заттардың көп бөлігі Магдалендік кезеңге (соңғы жоғарғы палеолит) жатады. Осы кезеңде жануарлар пішініндегі күрделі бұйымдар жиі кездеседі. Атлатл туралы ең сенімді деректер Франциядағы бірнеше үңгірлерден алынған, олар 21 000–17 000 жыл бұрынғы жоғарғы палеолитке жатады. Ең көне мысалы – 17 500 жыл бұрын Францияның Комб-Сауниер (Дордонь) қаласында табылған, қазылқан мүйізінен жасалған солтрей атлаты. Атлатл одан бұрын ойлап табылған болуы мүмкін, өйткені 42 000 жыл бұрынғы Мунго адамы оң жақ шынтағында артриттің белгілерін көрсеткен, бұл патология бүгінде «атлатл шынтағы» деп аталады, ол атлатл қолданудан туындаған күшті бұрылудың салдары. Қазіргі уақытта Африкада атлатл қолданғаны туралы ешқандай дәлел жоқ. Масаи және Хой Сан сияқты халықтар найзаны ешқандай көмексіз лақтырады, бірақ оның аң аулаудағы қолданылуы найза тастаушымен салыстырғанда шектеулі, өйткені жануар жақын және қозғалмайтын болуы керек. Мұз дәуірінде адамдар атлатты мегафаунаны аулауға қолданған. Мұз дәуірі мегафаунасы басқа аңдар шектеулі болған кезде үлкен азық-түлік қорларын ұсынды, ал атлатл олардың қалың терісін тесуге көбірек күш берді. Осы кезеңде атлатлдар әдетте ағаштан немесе сүйектен жасалған. Семсердің ұшын жетілдіру оның тиімділігін арттырды. Еуропада найза тастаушыға Эпипалеолитте садақ пен жебе қосылды. Пайдаланудың жеңілдетілуімен қатар, садақ иілгіш энергияның басым бөлігін снарядтың емес, лақтыру құрылғысында сақтауға мүмкіндік берді; сондықтан жебе ұштары әлдеқайда кіші болуы мүмкін және атлатл жебелерімен салыстырғанда серпімділік тұрақтылығы мен салмақ таралуына төмендеу талаптар қойылды. Бұл кремнийден жасалған ұштарды жасауды жеңілдетті: нақты бір найзаға арналған жебе бастары салмақта бірнеше пайызға ғана өзгеше болуы мүмкін. Темір дәуірінде аментум, бұрышқа бекітілген белдік, жеңіл найзаларды лақтыруға арналған стандартты еуропалық механизм болды. Аментум снарядқа қашықтық пен айналуды қамтамасыз етеді. Ертедегі американдықтар да найза тастаушыны қолданған. Ол Америкаға Беринг көпірі арқылы көшіп келген кезде енгізілген болуы мүмкін, ал кейіннен садақ пен жебе енгізілгеніне қарамастан, атлатл қолданылуы еуропалықтардың алғашқы байланысы кезінде кең таралған. Атлатлдар Колумбияға дейінгі көптеген мәдениеттердің өнерінде бейнеленген, соның ішінде Американың оңтүстік-батысындағы «Күміс себет жасаушылар» мәдениеті, Юкатан түбегіндегі майялар және Оңтүстік Американың Анд тауларындағы мочелер. Атлатлдар, әсіресе, Орталық Мексикадағы Теотиуакан мәдениетінің жауынгерлерінің бейнелерінде ерекше орын алды. Теотиуаканның билеушісі – найза тастаушы бақтас – майя стелаларында сипатталған маңызды тұлға. АҚШ-тың батысындағы құрғақ жерлерде, Флорида мен Вашингтон штаттарының су баскан жерлерінде толықтай ағаштан жасалған найза тастаушылар табылған. Амазонканың бірнеше тайпалары атлатты балық аулау мен аң аулау үшін де қолданған. Кейбіреулері тіпті садақ пен жебеден гөрі осы қаруды артық көріп, оны тек шайқаста ғана емес, спорт жарыстарында да қолданды. Тараруру, Тапуя тайпасы, 17 ғасырдың ортасында Бразилияның Рио-Гранде-ду-Норте штатының орманды таулары мен биік таулық саванналарында мекендеген көшіп-қонушы қоқыс жинаушылар мен шабуылшылар. Антрополог Харальд Принс мынадай сипаттама береді: Тарариу жауынгерлері қолданған атлатл пішіні ерекше болды. Бұл найза тастаушы ұзындығы шамамен 1 метр, ені 20 сантиметр болатын. Жақсы жылтыратылған, жартылай дөңгелек сыртқы жағымен қалыптастырылған және найзаның ұшын алу үшін терең ойығы бар, оны жағалаудағы және тар ұшында мақта жіппен байланған көлденең ағаш тірекпен немесе шұңқырмен байлауға болады. Лақтыру тақтасының тар ұшында бірнеше қызыл тотық қауырсыны байланған. Олардың жебелері екі метрлік ағаш таяқтан жасалған, ұзын тасқа немесе ұзын, тісті қатты ағашқа тігілген, кейде улы заттармен қапталған. Олар ерекше ойықты атлатлмен жабдықталғандықтан, алыс қашықтықтан дәлдікпен, жылдамдықпен және өлімге әкелетін күшпен ұзын жебелерін лақтыра алатын. Қарақшы – ежелгі Андта өмірдің, аң аулаудың және діннің маңызды бөлігі болды. Оңтүстік Америкадағы ең ежелгі найза тастаушының ұшында тұтқасы бар және испан тілінде «эстолика» деп аталады. Эстолика және атлатл бір-бірімен мағынасы бірдей сөздер. Эстолика археологиялық тұрғыдан Наска мәдениетінен және Инка цивилизациясынан жақсы белгілі, бірақ ең ерте мысалдары Чинчорро мумияларымен байланысты. Эстолика Моче мәдениетінен де белгілі, соның ішінде боялған керамикадағы егжей-тегжейлі бейнелер, сондай-ақ Вари мәдениетінің тоқымаларындағы бейнелер бар. Анд эстоликасы ағаштан жасалған, ал ілмегі тас немесе металдан жасалған. Мұндай ілмектер Вари мәдениетінің Cerro Baúl сияқты биік таулы жерлерде табылған. Андта жебелердің ұштары көбінесе металлмен қапталған. Жебе ұштарының пішіні осы Анд ұштарына ұқсас. Көбінесе эстоликаның ұзындығы шамамен 50 см болған. Эстолика тұтқалары әдетте жануарлар мен құдайлар сияқты нақты оқиғаларды бейнелейтін өрнектермен әшекейленген. Тұтқасы жоқ эстолика мысалдары балалар ойыншықтары деп түсіндірілген. Археологтар Моче мәдениетінің Эль-Бруходағы Лейди Као жерлеу орнында әшекейленген мысалдарды тапты. Оның аяқтарында құстар бейнеленген жиырма үш атлатл болды. Бұл «театралды» эстоликалар қалыпты қарулардан өзгеше. Олар қалыпты мысалдардан (50–60 см) әлдеқайда ұзын (80–100 см). Джон Уиттакер және Кэтрин Камп бұл олар жерлеу рәсімінің бөлігі болғанын немесе жерленген ханшамның жауынгер болғанын көрсететін символдық сілтемелер болғанын болжайды. Эстоликалар соғысты бейнелейтін Моче ыдыстарындағы машалар, дубинкалар және қалқандармен бірге бейнеленген. Атлатл Чавин де Уатар өнерінде де пайда болады, мысалы, Қара және Ақ Порталда. Соңғы Алясканың оңтүстік-шығысындағы Тлингит тайпасының мұражайлар мен жеке коллекцияларда сақталған оннан астам әсем ойылған «shee áan» (тамырдың үстінде отыру) деп аталатын үлгілері бар, олардың бірі аукционда 100 000 доллардан астам бағаға сатылған. 1997 жылдың қыркүйегінде Тадлэт тауының мұз жамасында табылған атлатл жебесінің фрагменті, көміртектік сәйкессіздікпен 4360 ± 50 14C жыл (TO 6870) көрсеткен, Оңтүстік Юкон мұз жамаларын зерттеудің алғашқысы болды. Жаңа Гвинея халқы мен Австралияның аборигендері де найза тастаушыны қолданады. Орта Холоценде Австралияның аборигендері найза тастаушыны, вумера деп белгілі болды, жасады. Оның аң аулаудағы практикалық қолданылысынан басқа, ол әлеуметтік әсерлерге де ие болуы мүмкін. Айова штатындағы Гринелл колледжінің антропологі Джон Уиттакер бұл құрылғы бұлшық күшінен гөрі дағдыны қажет ететін әлеуметтік теңдестіргіш болғанын болжайды. Осылайша әйелдер мен балалар аң аулауға қатыса алатын. Уиттакер, ацтектер шайқастарын атлатл жебелерімен бастап, содан кейін макуауитлмен жақын шайқасқа түскенін айтты. Тағы бір теория, олар «жебе түзетушілер» болды.
Бьян Цзянь ("Жырақ салғышы")
Биан Цзянь (鞭箭, әл. "Қамшы жебе") – Сун дәуірінде қолданылған ерекше найза лақтырғыш. Оны тас сияқты снарядтар емес, найзадай үлкен жебелерді лақтыратын ұзын таяқшалы найза тастау құралы деп сипаттауға болады. Басқа найза тастау құралдарынан айырмашылығы, оны пайдалану үшін екі адам қажет. Оны басқа Биан Цзяньмен (邊箭) шатастырмау керек.
Қазіргі заман
Қазіргі заманда кейбір адамдар спорт үшін садақ тастауды қайта жандандырды, көбінесе «атлатл» терминін қолданады, қашықтыққа және/немесе дәлдікке лақтырады. 1987 жылы атлатлды насихаттау үшін Дүниежүзілік атлатл қауымдастығы құрылды. Шамамен жақын қашықтыққа лақтырылғандары тіркелді. Бұл іс-шарада команда жіберген колледждердің қатарында Айова штатындағы Гриннелл колледжі, Нью-Гэмпширдегі Франклин Пирс университеті, Нью-Йорктегі Альфред университеті және Вермонт университеті бар. Атлатл кейде қазіргі уақытта аң аулауға қолданылады. АҚШ-та Пенсильвания штатының аң аулау комиссиясы белгілі бір жануарларды аулау үшін атлатлды заңдастыруға алдын ала келісім берді. Атлатлмен аң аулауға рұқсат етілетін жануарлар әлі анықталған жоқ, бірақ еленге ерекше назар қарастырылып отыр. Қазіргі уақытта Алабама штаты елен аулауға атлатл қолдануға рұқсат береді, ал басқа бірнеше штаттар бұл құрылғыны қатал балықтарға (спорттық немесе тағамдық мақсатта ізделмейтін балықтар), кейбір аң құстарына және аң емес сүтқоректілерге заңды деп санайды. 2007 жылдан бастап Миссури штаты жабайы аңдарды аулау үшін (елен мен түйеқұстың басын қоспағанда) атлатлды пайдалануға рұқсат берді, ал 2010 жылдан бастап, елен маусымында атыс қаруларын пайдалану кезеңінде (мұздайт бөлігін қоспағанда) елен аулауға рұқсат берді. 2012 жылдан бастап Миссури штаты күзгі садақ жебелерімен елен және түйеқұс аулау маусымдарында атлатлды пайдалануға рұқсат берді, ал 2014 жылдан бастап көктемгі түйеқұс аулау маусымында да атлатлды пайдалануға рұқсат берді. Миссури штаты атлатлды балық аулау үшін де пайдалануға рұқсат береді, бірақ кейбір шектеулер бар (олар сүңгімен және садақпен балық аулауға қойылған шектеулерге ұқсас). Небраска штатының ойын және саябақтар комиссиясы 2013 жылдан бастап елен аулау үшін атлатлды пайдалануға рұқсат береді. Бүгінде Австралиядағы кейбір аборигендер аң аулау үшін әлі де «вумераны» қолданады. Юпик эскимосы аңшылары Юкон өзенінің сағасына жақын ауылдардағы тюлендерді аулау үшін «нукак» (ноук ак) деп аталатын атлатлды әлі де пайдаланады.
Жарыстар
Жыл сайын көптеген атлатл жарыстары өткізіледі, онда ежелгі және заманауи материалдардан жасалған найзалар мен найза лақтырғыштар қолданылады. Іс-шаралар көбінесе Нью-Йорктегі Летчворт мемлекеттік паркі, Иллинойстағы Кахокия мондарының мемлекеттік тарихи орны немесе Невададағы Valley of Fire мемлекеттік паркі сияқты саябақтарда ұйымдастырылады. Олар жергілікті атлатл жарыстарын қабылдайды. Вермонт штатының Аддисон қаласында орналасқан Chimney Point мемлекеттік тарихи орны жыл сайынғы Солтүстік-Шығыс ашық атлатл чемпионатын өткізеді. 2009 жылы 19 және 20 қыркүйекте он төртінші ашық атлатл чемпионаты өтті. Чемпионаттан бұрынғы жұма күні атлатл және жебе жасаудың, кремнезникті өңдеудің, тас ұштарды бекітудің және арқан дайындаудың заманауи және дәстүрлі әдістерін үйрету семинары өткізілді. Жарыстар басқа іс-шаралармен бірге, мысалы, Огайодағы Pawpaw фестивалінде немесе қыркүйек айында Миссури штатының оңтүстігінде өтетін Бойс Д'Арк примитивті дағдылар жиынында және Knap-in іс-шарасында ұйымдастырылуы мүмкін. Атлатл жарыстарының арасында Халықаралық стандартты дәлдік жарысы (ISAC) жиі өткізіледі, онда қатысушылар нысанадағы бұқаның көзін он рет лақтырады. Көбінесе қашықтыққа лақтырудан гөрі атлатлдың дәлдігін тексеру үшін әртүрлі қашықтықтағы немесе жердегі жарыстар да ұйымдастырылады.
Танымал мәдениет
Top Shot телеконкурсының төртінші маусымының алтыншы эпизодында, іріктеу турында екі қатысушы 30, 45 және 60 фут қашықтықта атлатты қолданды. Атлатл 2020 жылғы "The Silencing" әрекет-триллеріндегі серийлі кісі өлтірушінің қаруы ретінде бейнеленген, онда бұл қару қате түрде заңсыз деп сипатталған. Танымал фантастикалық роман сериясы "Brotherband" кейіпкері Лидия Демарек атлатлға ие және оны жиі пайдаланады.