Кіріспе

Достық күштерге кездейсоқ шабуылдар, қасақана жасалмаған оқиғалар. Әскери терминологияда достық атыс немесе бауырластық өлтіру – жауға немесе қарсыластың нысаналарына шабуыл жасауға тырысқанда, соғыс қиялы немесе бейтарап күштердің достық әскерлерге шабуыл жасауы. Мысалдарға нысананы жау деп жаңылыстыру, жаумен қақтығыс кезінде қиылысқан оқтар, ұзақ қашықтықтағы қашықтық өлшеу қателіктері немесе дәлсіздік жатады. Жауға шабуыл жасау ниеті болмаған кездейсоқ оқтар, немесе тәртіптік шара ретінде өз әскерлеріне қасақана оқ ату достық атысқа жатпайды. Сондай-ақ, бейбіт азаматтарға немесе бейтарап нысаналарға келтірілген зиян да достық атыс емес, осыған ұқсас жағдайлар кейде "қосымша зиян" деп аталады. Оқу-жаттығулардағы апаттар мен жарақатсыз оқиғалар да қаза болғандар туралы есеп беруде достық атыс ретінде қарастырылмайды. "Достық" термині әскери контексте Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас әскерлерді атау үшін қолданыла бастады, көбінесе снарядтар нысанаға жетпей жаудың орнынан қысқада қалғанда. Достық атыс терминін алғаш рет АҚШ әскері қабылдады; С.Л.А. Маршалл 1947 жылы "Отқа қарсы адамдар" атты еңбегінде осы терминді қолданды. Солтүстік Атлантикалық келісім ұйымының (НАТО) көптеген әскерлері осы оқиғаларды "көкке қарсы көк" деп атайды, себебі НАТО күштері көк тулармен, ал Варшава шарты күштері қызыл тулармен белгіленген әскери жаттығуларда осы терминді пайдаланды. Дәстүрлі соғыстарда, қолма-қол шайқастар басым болған кезде, "достық" оқтан қаза болу сирек кездесетін, бірақ индустриалдық соғыста достық атыстан қаза болу жиі болады. Достық атысты "фраггингпен" шатастыруға болмайды, ол бір жақтағы әскери қызметкерлердің өз әріптесін қасақана (немесе әрекет етуге тырысқан) өлтіруі болып табылады, және бұл құбылыс әскери жарғыда тыйым салынған.

Тарих

Пол Р. Симс достық оттың ежелгі құбылыс екенін айтады. Ол ежелгі Грекиядағы тіркелген оқиғаларды және басқа да ертедегі шайқастар туралы жазбаларды атап көрсетеді. Ол және басқа тарихшылар да қару-жарақ, артиллерия және әуе шабуылы сияқты қарулар достық оттан болатын қазаларды күрт арттырғанын айтады. 20 және 21 ғасырларда достық оттан туған жарақаттар мен қазалардың үлесі айтарлықтай артқан болуы мүмкін. Джон Кракауэр Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін американдық әскерлердің басынан өткендердің шолуын ұсынады: "Достық от мәселесінің статистикалық көрсеткіштері әлі анықталған жоқ; көп жағдайда сенімді деректер қарастырылмаған" дегенмен, The Oxford Companion to American Military History Американың соғыстарындағы қазалардың 2 пайызынан 25 пайызына дейін достық оттың нәтижесінде болғанын бағалайды.

Есептілікте жеткіліксіз

Соғыс тарихында жаудан қаза тапқандар көбінесе батылдықпен еске алынса, өз әскерлерінен қаза тапқандар ұятқа ұшыратылады. Сонымен қатар, әсіресе қазіргі заманғы соғыста, қоғамдық пікір мен әскерлердің рухы маңызды болғандықтан, әскери шенеуніктер өздеріне қарасты әскерлердің өзара атысу оқиғаларын, әсіресе тергеу мен баспасөз хабарламаларын дайындағанда, жасыруға тырысуы мүмкін: text=Егер бауырласты өлтіру соғыстың қасіретті, бірақ болмай қоймайтын жағдайы болса, әскери қолбасшылардың мұндай трагедияларды жасыруға бейімділігі де солай. Бұл үлкен үрдістің бір бөлігі: генералдар мен саясаткерлердің баспасөз арқылы соғыс науқандарын қалай бейнелеуді бақылауға ұмтылуы, көбінесе оларды шындықты бұрмалауға және ағымдағы соғысқа халықтың қолдауын арттыруға итермелейді. |author=Jon Krakauer |source=Where Men Win Glory. NY: Bloomsbury, p. 205. Мұндай жағдайлардың тарихы ұзақ болғанымен, Кракауэр Ирак пен Ауғанстандағы соңғы үгіт-насихаттың ауқымы мен күрделілігі, сондай-ақ оны жүзеге асырушылардың ашықтығы бұрынғыдан өзгеше деп мәлімдейді.

Соғыс тұмандығы

Достық атыс "соғыс тұманы" – соғысқа ілесіп жүретін шатасудан туындауы мүмкін. Көрсетілген бейхабарлық немесе қабілетсіздік салдарынан болған достық атыс осы категорияға бұрыс жатқызылуы мүмкін. "Соғыс тұманы" тұжырымдамасы көп сынға ұшырады, себебі оны нашар жоспарлау, әлсіз немесе құдай қорғасын болған барлау және тиімсіз басқару үшін сылтау ретінде қолдануға болады. Тарнак шаруашылығындағы оқиғада төрт канадалық әскері қаза тауып, тағы сегіз адам жараланды. АҚШ Ұлттық гвардиясының майоры Кандагар маңында түнгі оқ ату жаттығуын жүргізіп жатқан Принцесса Патрисия атындағы канадалық жеңіл жаяу әскер полкіне F-16 ұшағынан 230 кг салмақты бомба тастады. Осындай оқиғаның тағы бір мысалы – Ауғанстанда Пэт Тиллманның қазасы, бірақ оқиғаның нақты жағдайы әлі анықталған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Достасқан елдердің ұшақтарына Нормандияға шабуылға дайындалу үшін "шабуыл жолақтары" салынды, бұл оларды анықтауға көмектесті. Осыған ұқсас белгілер алғаш рет Hawker Typhoon қолданысқа енгізілген кезде де қолданылған, себебі ол пішіні жағынан неміс ұшағына өте ұқсас болды. Соғыстың соңында, элиталық неміс реактивті ұшақ эскадрильясы жерге қонғанда немесе ұшып кеткенде оларды қорғаған "қорғау эскадрильясы" одақтас ұшақтарынан ажырату үшін жарқырап боялды.

Жауапты тежеу қателері

Жақында кейбір достық өрт оқиғаларының тағы бір мүмкін себебі ретінде жауапты тежеу қателіктері ұсынылды. Бұл қателер көру арқылы жаңылысудан өзгеше, және оның орнына ату реакциясын тоқтатудағы сәтсіздікке байланысты. Достық атыс қаупін тудыруға немесе күшейтуге болатын бірнеше жағдай бар. Қиын жер бедері мен көріну шарттары маңызды факторлар болып табылады. Белгісіз жерде күресіп жатқан жауынгерлер таныс жерге қарағанда оңай бағдарын жоғалтуы мүмкін. Дұшпанның атыс бағытын анықтау қиын болуы мүмкін, ал нашар ауа-райы мен соғыс стресі, әсіресе атыс алмасып жатқанда, жағдайды одан әрі ушықтырады. Нақты навигация және атыс тәртібі маңызды. Жоғары тәуекелді жағдайларда командирлер бөлімдерге достық күштердің орналасқан жері туралы толық ақпарат берілуін қамтамасыз етуі керек, сондай-ақ нақты және түсініксіз бұйрықтар беруі керек, бірақ өздерінің тәуелсіз ойлау қабілетіне ие сарбаздардың жауаптарына дұрыс ден қоюы керек. Бұрмаланған хабар алмасу қатаң салдарға әкелуі мүмкін. Радиобайланыс, далалық телефондар мен сигнал беру жүйелерін бұл мәселені шешу үшін қолдануға болады, бірақ егер бұл жүйелер құрлықтағы әскерлер мен авиация сияқты бірнеше күштерді үйлестіру үшін қолданылса, олардың істен шығуы достық өрт қаупін күрт арттыруы мүмкін. Одақтас әскерлер операция жүргізіп жатқанда жағдай одан да күрделі болады, әсіресе тілдік кедергілерді жеңу қажет болғанда. Дегенмен, достық өрттің салдары тек материалдық емес. Әскерлер жаудан шабуыл күтеді, бірақ өз күштерінен зардап шегу моральдық жағдайға өте теріс әсер етеді. Әскерлер өз командирлерінің қабілетіне күмәнданады, ал мұндай жағдайлардың жиі болуы командирлерді далада сақтық танытуға мәжбүрлейді. Әскери жетекшілердің бұл әсерді азайтуға бағытталған әрекеттері достық өрттің себептерін анықтау және оқу, тактика және технология арқылы оқиғаның қайталануын болдырмауды қамтиды.

Оқыту

Көптеген әскерлер әскерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында, қалыпты үйлестіру және жоспарлаудың бір бөлігі ретінде кең ауқымды оқытуды пайдаланады, бірақ олар қауіпті жағдайлар туралы хабардар екенін қамтамасыз ету үшін әрдайым достық атысқа түсу мүмкіндігімен таныстырылмайды. Қиын жер бедері мен нашар ауа-райын бақылау мүмкін емес, бірақ сарбаздар осы жағдайларда тиімді әрекет етуге, сондай-ақ түнгі уақытта күресуге оқытылуы керек. Мұндай жаттығулар бүкіл әлемдегі әскерилер үшін кең таралған. Достық атыстан сақтану үшін әскерлерге қатаң атыс тәртібін сіңіру жеткілікті, осылайша олар бұйрық берілгенде ғана атып, атысын тоқтатуы керек. Қазіргі оқ ату полигондарына "Оқ атпау" нысаналары да қосылады.

Технологиялық түзетулер

Достық күштерді анықтауға көмектесетін жақсартылған технология, достық отқа қарсы күрестің жалғасып жатқан жауабы болып табылады. Соғыстың батырлық дәуірлерінен бастап, сәйкестендіру жүйелері көруге негіделген және ерекше геральдикалық ою-өрнектері бар, өте күрделі қару-жарақ жиынтықтарына дейін жеткен. Наполеон соғыстары кезінде адмирал Нельсон өзінің басқаруындағы кемелерге достық от оқиғаларын азайту үшін бірыңғай бояу схемасын қабылдауды бұйырды; бұл схема Нельсонның клеткасы (Nelson Chequer) деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы Нормандияға одақтастардың шабуылы кезінде шабуыл жолақтары ұқсас мақсатта қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде радар ойда келген кезде, ұшақтарды анықтауға арналған IFF ("Дос немесе жауды анықтау") жүйесі көптеген радио маяктарға айналды. Дұрыс навигация – бөлімдердің өз күштерімен және жаумен салыстырғанда қайда екенін білу үшін маңызды. Танктер мен жүк көліктеріндегі металл қораптардың ішінде дәл компастарды орнату қиын болды, ал GPS маңызды жаңалық болды. Басқа технологиялық өзгерістерге спутниктік сигналдарды пайдаланатын қолға ұсталатын навигациялық құрылғылар кіреді, олар жер күштеріне жау күштерінің және өздерінің нақты орналасқан жерін көрсетеді. Түнде көзге көрінбейтін инфрақызыл шамдар мен термоленталар, немесе белгілі бір толқын ұзындығында ғана шағылысатын талшықтар мен бояулар, түнде достық жаяу әскерін анықтаудың маңызды құралдарына айналуда. Жау машиналарын анықтау үшін қашықтан басқарылатын сенсорлар да жасалып жатыр – Remotely Monitored Battlefield Sensor System (REMBASS) акустикалық, сейсмикалық діріл және инфрақызыл сәулелердің үйлесімін пайдаланып, көліктерді анықтау ғана емес, сонымен қатар оларды сәйкестендіруге мүмкіндік береді. Бұл D күні достық отты болдырмау үшін қолданылған шабуыл жолақтарының пайда болуына әкелді. Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде Z әскери символы ресейлік көліктерде белгі ретінде қолданылды. Оның мағынасына қатысты түрлі түсіндірмелер бар, бірақ бірі – екі тарап та бірдей жабдықты қолданады. Украина күштері өз машиналарын украин туымен белгілеуге жауап берді. Екі тарап та қолға түскен немесе тастап кеткен техниканы пайдалана бастағандықтан, жағдай одан да күрделі болды, Украина қолға түскен ресейлік танктерді пайдаланды.

Мысалдар

Ондай оқиғаларға Англия азамат соғысы кезінде роялист қолбасшысы, Кингстон графының, роялисттік артиллерия оғынан қаза табуы, Екінші дүниежүзілік соғыстағы «Кобра» операциясы барысында Сегізінші әуе күштерінің бомбалаушыларымен американдық әскерлерді бомбалау, Кипр төтенше жағдайы кезінде британдық бөлімдер арасындағы сегіз сағаттық атыс, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік теңізде «Люфтваффе» әуе күштерінің «Леберехт Маасс» және «Макс Шульц» неміс эсминецтерін батыруы, Фолкленд соғысы кезінде британдық әскери кемесінің британдық армияға қарасты «Газель» тікұшағын атып түсіруі, 1994 жылы Ирактағы «ұшуға тыйым салынған аймақтарда» екі АҚШ армиясының «Black Hawk» тікұшағын атып түсіруі, 1940 жылы Тобрук үстінде итальяндық зениттік артиллериямен Ливияның итальяндық губернаторы Итало Балбоны атып өлтіруі, Америка азамат соғысы кезінде Стоунволл Джексонды қателікпен ату, Ауғанстандағы соғыс кезінде британдық снайпердің корольдік әскери полиция офицерін өлтіруі, және 2002 жылы Ауғанстандағы соғыс кезінде АҚШ Ұлттық гвардиясының ұшқыштары 12 канадалық әскерге бомба тастауы, олардың төртеуі қаза болды; бұл Ауғанстандағы соғыстағы канадалықтардың алғашқы құрбандықтары болды.