Ливия шөлінің географиялық аймағы

Кіріспе

Сахара шөлінің солтүстік-шығыс бөлігі – географиялық аймақ.

Ливия шөлі (Ливия Сахарасымен шатастырмау керек) – Ливияның шығысынан Египеттің Батыс шөліне және алыс солтүстік-батыс Суданға дейін Сахара шөлінің солтүстік-шығысын құрайтын географиялық аймақ. Орта ғасырлық карталарда бұл атау бүгінгі Сахарадан ертерек қолданылған, ал Ливия шөлінің бір бөлігі Сахараның ең құрғақ және сирек қоныстанған аймақтарын қамтиды; осы ерекшелік Ливия шөлін жалпы Сахарадан бөліп тұрады. Нәтижесінде, жайылымның жоқтығы және түйе керуендерін күтіп ұстауға қажетті су қоймалары мен құдықтардың аздығы Нилге жақын орналасқан Харга (Дарб аль Арбейн) мен Ливияның Феззан аймағындағы Мурзук арасындағы Сахара арқылы жүретін саудаға кедергі келтірді. Осының салдарынан бұл аймақ ертедегі еуропалық саяхатшылардың назарынан тыс қалды және Ливия шөлінің толыққанды зерттелуі 20 ғасырдың басында, автомобильдер пайда болғаннан кейін ғана басталды.

Номенклатура

Ливия шөлі деген термин 19-шы ғасырдың соңғы онжылдықтарында еуропалық карталарда кеңінен қолданыла бастады, көбінесе қазіргі Египет пен Ливия шекараларында орналасқан деп белгіленді. Бұл атау ежелгі Ливия деп белгілі болған аймақтан шыққан. (Бұрынғы Осман Триполитаниясы 1934 жылы ғана Ливия деп аталды.) Ральф Багнольд «Ливия құмдары» атты кітабында Ливия шөлінің Сахарадан бөлек географиялық бірлік екенін, оны солтүстік Чадтағы Эннеди және Тибести таулары мен үстірттері, ал батыста Алжир шекарасындағы Акакус және Тассили н’Айджер бөліп тұрғанын айтқан. Осы уақыттан бері мағынасы жоғарыда келтірілген анықтамаға қайта оралды.

География

Ливия шөлінің аумағы шамамен 1000 км²-ды құрайды, ал шығыстан батысқа қарай шамамен 1000 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай 1000 км-ге созылады, төртбұрышты пішінде, оңтүстік-шығысқа қарай еңкейген. Сахараның көп бөлігі сияқты, бұл шөлде де негізінен құм және хамада немесе тасты жазықтар басым. Құмды жазықтар, құм төбелер, қырлар және кейбір ойыстар (бекеттер) эндореялық аймақтың ерекшелігі болып табылады, онда шөлге құятын немесе одан ағып шығатын өзендер жоқ. Гилф Кебир үстіртіннің биіктігі 150 метрден астам, ал жақын орналасқан Джебель Увеинат массиві, көлденең қабатталған шөгінділермен жабылған іргелі тау жыныстарының үздірілмейтін аумағынан ерекшеленеді, алып құмды жазықтарды, төменгі үстірттерді және құм төбелерді құрайды. Шөлде таулар, оазистер және құм теңіздері сияқты әсерлі ландшафттар кездеседі. Оңтүстікке қарай Ливия, Мысыр және Судан шекарасындағы Джебель Увеинат, Чад шекарасындағы Тибести және оңтүстік-батыстағы Акакус сияқты негізгі тау жоталары орналасқан. Басты оазистер: шығыстағы Киренаикадағы Джахбуб және Жало, оңтүстік-шығыстағы Куфра және оңтүстіктегі Феззандағы Мурзук. Құм теңіздері Ливия шекарасының айналасында сақина тәрізді орналасқан. Шығыс жағында Ливия мен Мысыр шекарасында орналасқан Ұлы құм теңізінің батыс бөлігі – Каланшио құм теңізі жатыр, ол солтүстіктегі Джахбуб пен Жалодан оңтүстіктегі Куфраға дейін созылады. Оңтүстік-шығысында Судан шекарасына жақын Ребиана құм теңізі орналасқан. Оңтүстік-батысында Чадпен шектесетін Идехан Мурзук, ал батысында Алжирмен шектесетін Идехан Убари жатыр. Құм теңіздерінде биіктігі 900 метрге дейін жететін құм төбелер бар, олар шөл аймағының шамамен төрттен бір бөлігін алып жатыр. Басқа да ерекшеліктері: елдің орталығындағы қара жанартау қалқанының үлкен дөңгелек аймағы – Асвад әл Харудж ("Қара шөл") және батыстағы Тунис шекарасында орналасқан, темір оксидінің жинақталуымен боялған тау үстірт – Хаммада әл Хамра ("Қызыл шөл"). Оңтүстік-шығыста, Куфра мен Ливия, Мысыр және Судан шекарасы арасында, метеориттердің соққысынан пайда болған деп саналатын Аркену құрылымдары бар Джебель Аркену орналасқан.

The Libyan Desert covers an area of approximately , and extends approximately from east to west, and 1,000 km from north to south, in about the shape of a rectangle slanting to the south east. Like most of the Sahara, this desert is primarily sand and hamada or stony plain. Sand plains, dunes, ridges, and some depressions (basins) typify the endorheic region, with no rivers draining into or out of the desert. The Gilf Kebir plateau reaches an altitude of just over , and along with the nearby massif of Jebel Uweinat is an exception to the uninterrupted territory of basement rocks covered by layers of horizontally bedded sediments, forming a massive sand plain, low plateaus, and dunes. The desert features a striking diversity of landscapes including mountains, oases, and sand seas. To the south lie the main mountain ranges, from the Jebel Uweinat , on the Libya Egypt Sudan border, the Tibesti to the south, on the border with Chad, and the Acacus to the southwest. The main oases are Jaghbub and Jalo in east, in Cyrenaica, Kufra in the southeast, and Murzuk in the south, in Fezzan. The sand seas lie in a ring around the border of Libya. To the east lies the Calanshio Sand Sea, the western lobe of the Great Sand Sea straddling the Libya Egypt border, and stretches from Jaghbub and Jalo in the north to Kufra in the south. To the south east lies the Rebiana Sand Sea, near the border with Sudan. To the south west is the Idehan Murzuq, bordering Chad, and to west lies the Idehan Ubari, bordering Algeria. The sand seas contain dunes up to in height, and cover approximately one quarter of the total desert region. Other features are the Aswad al Haruj (the "Black Desert"), a large circular region of black volcanic shield in the centre of the country, and the Hammada al Hamra (the "Red Desert") a rocky plateau to the west, on the Tunisian border, coloured by iron oxide deposits. To the southeast, between Kufra and the Libya Egypt Sudan border, lies the Jebel Arkenu, with the associated Arkenu structures, thought to be caused by meteorite strikes.

Тарихи шөл

Тарихи тұрғыдан алғанда, "Ливия" ежелгі Мысырдың батысындағы, дәстүрлі түрде Александрияның сыртындағы Мареотис көлімен шектесетін, нақты шекарасы жоқ аймақты білдіретін. Ежелгі гректер, мысалы Геродот, Мароккодағы Спартель мүйісіне дейінгі Солтүстік Африканың жағалауының барлығын "Ливия" деп санаған. Кейін римдіктер бұл аймақты Төменгі Ливия және Жоғарғы Ливия провинцияларына бөліп, олардың құрамына батыс Мысыр мен Киренаика кірген. Осылайша, "Ливия шөлі" ежелгі Ливияның оңтүстігіндегі шөлді аймақ болды. 20 ғасырда Ливияның итальяндық колониясы құрылғаннан кейін, бұл аймақ үшін "Ливия шөлі" деген атау қате болды, ал Мысырдағы шөл аймағы "Батыс шөлі" (яғни Нилдің батысында, Нилдің шығысындағы Шығыс шөлінен өзгеше) деп белгілі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1911–12 жылдардағы Италия-Түрік соғысында Италияның аумақты басып алуынан кейін, шөл 1915 жылдан бастап итальяндықтар мен Сенусилер арасындағы екі онжылдыққа созылған күреске айналды. Сенусилер Киренаикадағы Жебель Ахдар және Куфра оазисінде орналасқан болатын. Бұл күрес 1931 жылы итальяндықтардың Куфраны жаулап алуымен аяқталды.

Қазіргі заманғы зерттеулер

1930 жылдары Ливия шөлі Италия армиясы мен әуе күштерінің барлау және картаға түсіру жұмыстарының аренасына айналды. Ральф Багнольд және Ласло Алмаси сияқты басқалар да Ливияның оңтүстік-шығысы мен Мысырдың оңтүстігіне Зерзураның жоғалған оазисін іздеу үшін сапар шекті. Багнольд сондай-ақ солтүстік Чадқа, Мурди ойысына барды және өзінің зерттеулерін 1935 жылы жарық көрген «Ливия құмдары: өлі әлемдегі саяхат» кітабында сипаттады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Эль-Агейла мен Египет шекарасы арасындағы солтүстік-шығыс шөлінде Осі державалары мен Батыс одақтастары арасында қырғын шайқастар болды, бұл кезең Батыс шөлдері науқаны деп аталады. Терең шөлде итальяндық Auto Saharan компаниялары, одақтас ұзақ мерзімді шөл тобы (LRDG) және еркін француздық Чадтың Сеңегалдық мергендер полкі (RTST) арасында әрекеттер жүргізілді. Басқа да шараларға 1941 жылы Гиарабубты (қазіргі Джагхбуб) қоршау, Куфра шайқасы және Мурзукқа жасалған шабуыл кірді. Каланшио құм теңізі – Екінші дүниежүзілік соғыста жоғалып кеткен Lady Be Good атты ұшақтың орналасқан жері. 1943 жылы жоғалып кеткені хабарланғаннан кейін 15 жыл өткен соң, оның қирандысы Куфраның солтүстігінде табылған.