Кіріспе

Парадокс – логикалық тұрғыдан өзіне-өзі қайшы келетін немесе адамның күтуіне қарсы келетін мәлімдеме. Бұл – шын немесе шындыққа ұқсайтын негіздерден дұрыс пікірлер жасалса да, өзара қайшы немесе логикалық тұрғыдан қабылдауға қиын қорытындыға әкелетін мәлімдеме. Парадокс әдетте бір уақытта және уақыт өте келе сақталатын, бірақ өзара байланысты қарама-қайшы элементтерді қамтиды. Олар "бір-біріне тәуелді элементтер арасындағы тұрақты қайшылықты" туғызады, осыдан "қарсылықтардың берік бірлігі" пайда болады. Логикада көптеген парадокстар бар, олар дұрыс емес аргументтер екені белгілі, бірақ олар сыншыл ойлауды дамытуға көмектеседі. Ал кейбір парадокстар қатаң деп есептелген анықтамалардағы қателерді ашып, математика мен логика аксиомаларын қайта қарауға себеп болды. Мысалы, Расселдің парадоксы – "өзін қамтымайтын тізімдердің тізімі" өзін қамтуы мүмкін бе деген сұрақ қояды және жиынтықтарды олардың қасиеттері немесе белгілері арқылы анықтауға тырысудың дұрыс емес екенін көрсетті. Керридің парадоксы сияқты басқаларын логикалық жүйеде негізгі өзгерістер жасау арқылы оңай шешуге болмайды. Логикадан тыс мысалдарға философиядан Тесей кемесі жатады, бұл парадокс уақыт өте келе жөнделген кеме, оның барлық ағаш бөліктері бірінен соң бірі ауыстырылса да, сол кеме болып қала ма деген сұрақ тудырады. Парадокстар суреттер немесе басқа да медиа нысандар түрінде де кездеседі. Мысалы, М.К. Эшер көптеген суреттерінде перспективаға негізделген парадокстарды бейнеледі, онда бір көзқарас бойынша қабырғалар еден ретінде, ал баспалдақтар шексіз жоғары көтерілетіндей көрінеді. Көбінесе, "парадокс" термині интуицияға қайшы нәтижелерді сипаттау үшін бейресми түрде қолданылады.

Ортақ элементтер

Өзін-өзі сілтеу, қарама-қайшылық және шексіз регресс көптеген парадокстардың негізгі элементтері болып табылады. Басқа жиі кездесетін элементтерге – дөңгелек анықтамалар, сондай-ақ абстракцияның әртүрлі деңгейлері арасындағы шатасу немесе мағынаның ауысуы жатады.

Өзін-өзі көрсету

Өзін-өзі сілтеу – сөйлем, идея немесе формула өзіне-өзі қатысқанда пайда болады. Мәлімдемелер парадоксалды болмай-ақ өзін-өзі сілтеуі мүмкін ("Бұл мәлімдеме ағылшын тілінде жазылған" – шын және парадоксалды емес өзін-өзі сілтеу мәлімдемесі), бірақ өзін-өзі сілтеу парадокстардың жиі кездесетін элементі. Мысалы, жалғаншы парадоксы, ол көбінесе "Бұл мәлімдеме жалған" түрінде өзін-өзі сілтеу арқылы формулировкаланады. Тағы бір мысал – шаштараз парадоксы, ол өзін шаштарамайтын еркектерді ғана шаштаратын шаштараз өзін шаштара ма деген сұрақ қояды. Осы парадокста шаштараз – өзін-өзі сілтеу концепциясы.

Қайшылық

Қарама-қайшылық, өзін-өзі сілтеумен бірге, көптеген парадокстардың маңызды ерекшелігі болып табылады. Шаштараз парадоксы қарама-қайшылыққа ие, себебі ол шаштараз өзін қырқып, қырқымайды дегенді білдіреді – шаштараз өзін тек қана өзін қырқымайтын жағдайда ғана қырқып жатыр. Өзін-өзі сілтеу сияқты, бір мәлімдеме парадокс болмаса да, ішінде қарама-қайшылықты қамтуы мүмкін. "Бұл мәлімдеме француз тілінде жазылған" – парадокс емес, қарама-қайшылықты және өзін-өзі сілтеуді қамтитын мәлімдеме мысалы. Шаштараз парадоксы сондай-ақ, дөңгелекке тіркелген логиканы көрсетеді: шаштараз өзін қырқымайтындарды қырқып жатыр, егер шаштараз өзін қырқымайтын болса, онда ол өзін қырқып жатыр, содан кейін өзін қырқымайды, және т.б.

Басқа элементтер

Басқа парадокстар жалған мәлімдемелер мен жарты шындықтарды қамтиды ("'мүмкін емес' менің сөздігімде жоқ") немесе асығыс қорытындыларға сүйенеді (Әкесі мен ұлы автокөлік апатына ұшырады; әкесі қаза табады, ал ұлы жедел жәрдеммен ауруханаға жеткізіледі. Дәрігер: "Мен осы ұлға операция жасай алмаймын. Ол – менің ұлым" дейді. Бұл жерде қайшылық жоқ, дәрігер – ұлдың анасы.). Жасырын қатеге негізделмеген парадокстар көбінесе контексттің немесе тілдің шекарасында пайда болады және олардың парадоксалдығын жою үшін контексті немесе тілді кеңейту қажет. Тілді түсінікті қолданудан туындайтын парадокстар логиктер мен философтарға қызығушылық тудырады. "Бұл сөйлем жалған" – белгілі жалғаншы парадокстың мысалы: оны шындық немесе жалған деп дұрыс түсіндіруге болмайды, себебі егер ол жалған екені белгілі болса, онда ол шындық болуы керек деген қорытындыға келесіз, ал егер ол шындық екені белгілі болса, онда ол жалған болуы керек деген қорытындыға келесіз. Расселдің парадоксы, өзіне өзі кірмейтін барлық жиынтықтар жиынтығының түсінігі қайшылыққа алып келетінін көрсетеді, қазіргі заманғы логика мен жиынтықтар теориясының дамуына үлкен үлес қосты. Бұл – көбінесе "көбелек эффектісі" деп аталатын жалпы байқаудың нақты мысалы, яғни уақыт саяхатшысының өткенмен кез келген, тіпті ең кішкентай әрекеті болашақта, уақыт саяхаты әлі болмаған кезде өзгерістерге әкеледі, соның салдарынан уақыт саяхатының өзінің жағдайларын өзгертеді. Көбінесе, парадоксалды сияқты көрінетін қорытынды бастапқы тұжырымның үйлесімсіз немесе өзіне қайшы анықтамасынан туындайды. Мысалы, уақыт саяхатшысы өзінің әкесін өлтіргендегі парадокс, ол қайтып келген өткенді, ол саяхатын бастаған болашаққа алып келетін өткеннен өзгеше деп анықтаудың, бірақ сонымен бірге ол сол болашақтан осы өткенге келгені керек деп талап етудің тұрақсыздығында жатыр.

Рамзидің жіктеуіші

Фрэнк Рамзи логикалық парадокстар мен семантикалық парадокстар арасындағы айырмашылықты көрсетті, мұнда Расселдің парадоксы бірінші категорияға, ал өтірікші парадоксы және Греллинг парадокстары екінші категорияға жатады. Рамзи логикалық және семантикалық қайшылықтар арасындағы қазіргі стандартты айырмашылықты енгізді. Логикалық қайшылықтар математикалық немесе логикалық терминдерді, мысалы, класс және сан сияқтыларды қамтиды, демек, біздің логикамыз немесе математикамыз кемшіліктері бар екенін көрсетеді. Семантикалық қайшылықтар таза логикалық терминдерден өзге, Рамзиге сәйкес, эмпирикалық (формальды емес) терминдер болып табылатын ой, тіл және символдар сияқты ұғымдарды қамтиды. Сондықтан бұл қайшылықтар ойлау немесе тіл туралы бұрыс түсініктерге байланысты және олар эпистемология саласына жатады.

Философияда

Парадоксқа құштарлық Лаози, Элеялық Зенон, Чжуанци, Гераклит, Бхартхари, Мейстер Экхарт, Гегель, Кьеркегор, Ницше және Г. К. Честертон сияқты көптеген философтардың ой-пікірлерінің негізінде жатыр. Мысалы, Серен Кьеркегор «Философиялық үзінділерде» былай деп жазады:
Бірақ парадоксқа жаман қарамау керек, себебі парадокс – ойдың құмарлығы, ал парадокссыз ойшыл, құмарсыз ғашық сияқты: ешқандай ерекшелігі жоқ адам. Алайда, кез келген құмарлықтың ең жоғары дәрежесі – өзінің құлдырауын тілеу, сондықтан түсінудің ең үлкен құмарлығы да қақтығысты қалау болып табылады, бірақ бұл қақтығыс бір жолмен немесе екінші жолмен оның құлдырауына әкелуі керек. Осылайша, ойдың ең соңғы парадоксы – ойдың өзі ойлай алмайтын нәрсені ашуға талпыну.

Медицинада

Есірткіге парадоксальды реакция – күтілгенге кері нәтиже беру, мысалы, тыныштандырғыштан алаңдау немесе қоздырғыштан ұйқышаңдық. Олардың кейбіреулері жиі кездеседі және медицинада тұрақты қолданылады, мысалы, назар жетіспеушілік және гипербелсенділік синдромын (немесе АДГҚ) емдеу үшін Аддералл және Риталин сияқты қоздырғыштарды қолдану. Ал қалғандары сирек кездеседі және күтілмегендіктен қауіпті болуы мүмкін, мысалы, бензодиазепиннен күшті алаңдау. Антиденелердің антигенге тигізетін әсері кейде сирек жағдайларда парадоксальды түр өзгеріске ұшырауы мүмкін. Мысалы, аурудың қауірттілігін антиденеге тәуелді күшейту (иммундық күшейту) немесе бірнеше түрі бар ілмек эффектісі (прозона эффектісі). Дегенмен, бұл мәселелердің ешқайсысы жиі кездеспейді және жалпы алғанда антиденелер денсаулық үшін маңызды, өйткені көбінесе олар қорғаныш функцияларын жақсы атқарады. Темекі шегу парадоксында, оның зиянды екеніне қарамастан, темекі шегу мен кейбір аурулардың таралуы арасында күтпеген кері байланыс байқалады.