Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лаостағы аудан және муниципалитет
District and municipality in Laos
Луанг Прабанг, (лаос тілінде: ຫລວງພະບາງ/ຫຼວງພະບາງ) немесе Луангфабанг (айтылуы), әдетте Батыс тілдеріне 1975 жылға дейінгі лаос тіліндегі ຫຼວງພຣະບາງ (ຣ = естілмейтін р) нұсқасы бойынша Луанг Прабанг деп аударылады, сөзбе-сөз мағынасы – «Патшалық Будда мүсіні». Бұл Лаос мемлекетінің солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан, 58 іргелес ауылдан тұрады, олардың 33-і ЮНЕСКО-ның Луанг Прабанг қаласының Мәдени мұрасы тізіміне енген. 1995 жылы қала ерекше және «керемет» жақсы сақталған сәулет, діни және мәдени мұрасы үшін тізімге алынды. Бұл мұра бірнеше ғасырлар бойы ауылдық және қалалық дамудың, соның ішінде 19 және 20 ғасырлардағы француз отаршылдығының әсерінің үйлесімінен құралған. Қаланың орталық бөлігі төрт негізгі көшеден тұрады және Нам-Хан және Меконг өзендерінің қосылған жеріндегі жартыаралда орналасқан. Луанг Прабанг көптеген буддалық храмдары мен монастырларымен әйгілі. Әр таңертең әртүрлі монастырлардан келген жүздеген монахтар көшелерде садақа жинап жүреді. Қаланың маңызды ескерткіштерінің бірі – Фу Си тауы; қаланың салыстырмалы түрде шағын аумағына қарамастан, бұл биік және тік беткейлі төбе. Тік баспалдақтар Ват Чом Си ғибадатханасына және қала мен өзендердің панорамалық көрінісіне жетелейді. Бұрын бұл қала сол аттас патшалықтың астанасы болған. Ол сонымен қатар ежелгі атауымен – Сиенг Тхонг деп те белгілі болған. 1975 жылы Патет Лао билікті басып алғанға дейін Лаос Корольдігінің ресми астанасы және үкімет орталығы болды. Қала Луанг Прабанг провинциясының Луанг Прабанг ауданының құрамына кіреді және провинцияның астанасы және әкімшілік орталығы болып табылады. Бұл қала астана Вьентьяннан шамамен солтүстікке қарай орналасқан. Қазіргі уақытта қаланың жалпы халқы шамамен 56 000 адамды құрайды, ал ЮНЕСКО қорғауындағы аумақта шамамен 24 000 адам тұрады.
Luang Phabang, (Lao: ຫລວງພະບາງ/ຫຼວງພະບາງ) or Louangphabang (pronounced ), commonly transliterated into Western languages from the pre 1975 Lao spelling ຫຼວງພຣະບາງ (ຣ = silent r) as Luang Prabang, literally meaning "Royal Buddha Image", is a city in north central Laos, consisting of 58 adjacent villages, of which 33 comprise the UNESCO Town of Luang Prabang World Heritage Site. It was listed in 1995 for unique and "remarkably" well preserved architectural, religious and cultural heritage, a blend of the rural and urban developments over several centuries, including the French colonial influences during the 19th and 20th centuries. The centre of the city consists of four main roads and is located on a peninsula at the confluence of the Nam Khan and Mekong River. Luang Prabang is well known for its numerous Buddhist temples and monasteries. Every morning, hundreds of monks from the various monasteries walk through the streets collecting alms. One of the city's major landmarks is Mount Phou Si; a large steep hill which despite the constrained scale of the city, is high; a steep staircase leads to Wat Chom Si shrine and an overlook of the city and the rivers. The city was formerly the capital of a kingdom of the same name. It had also been known by the ancient name of Xieng Thong. It was the royal capital and seat of government of the Kingdom of Laos, until the Pathet Lao takeover in 1975. The city is part of Luang Prabang District of Luang Prabang Province and is the capital and administrative centre of the province. It lies approximately north of the capital Vientiane. Currently, the population of the city as a whole is roughly 56,000 inhabitants with the UNESCO protected site being inhabited by around 24,000.
Дваравати қала-мемлекет патшалықтары
VI ғасырда Чао-Прая өзені аңғарында мон халқы Дваравати патшалықтарын құру үшін бірікті. Солтүстікте Харипунджая (Ламфун) Двараватиге қарсылас күш ретінде пайда болды. VIII ғасырда мон халқы солтүстікке жылжып, Фа Дает (қазіргі Каласин, Таиландтың солтүстік-шығысы), Шри-Готапура (Сихоттабонг) қазіргі Та Хек қаласының жанында, Лаоста, Муанг Суа (Луанг Прабанг) және Чантабури (Вьентьян) қалаларын құрып, қала-мемлекеттерге айналдырды. VIII ғасырда Шри-Готапура (Сихоттабонг) осы ертедегі қала-мемлекеттердің ең күштісі болып, Орта Меконг аймағындағы сауданы бақылады. Бұл қала-мемлекеттер саяси тұрғыдан тығыз байланысқа түспесе де, мәдени жағынан ұқсас болды және бүкіл аймаққа Шри-Ланка миссионерлері арқылы Теревада буддизмін таратты.
By the 6th century in the Chao Phraya River Valley, Mon peoples had coalesced to create the Dvaravati kingdoms. In the north, Haripunjaya (Lamphun) emerged as a rival power to the Dvaravati. By the 8th century the Mon had pushed north to create city states, in Fa Daet (modern Kalasin, northeastern Thailand), Sri Gotapura (Sikhottabong) near modern Tha Khek, Laos, Muang Sua (Luang Prabang), and Chantaburi (Vientiane). In the 8th century CE, Sri Gotapura (Sikhottabong) was the strongest of these early city states, and controlled trade throughout the middle Mekong region. The city states were loosely bound politically, but were culturally similar and introduced Therevada Buddhism from Sri Lankan missionaries throughout the region.
Лан Шан кезең
Сян-Донг Сян-Тонг 1185 жылдан 1191 жылға дейін VII Джаяварманның кхмер билігінің қысқа мерзіміне тап болды. 1180 жылы Сипсонг Панна кхмерлерден тәуелсіздігін қайта алды, ал 1238 жылы кхмерлердің Сухотайдағы ішкі көтерілісі кхмер үстемдігін жойды. 1353 жылы Сян-Донг Лан-Шан патшалығының астанасы болды. 1359 жылы Ангкордың кхмер патшасы Фра Бангты өзінің күйеу баласы, бірінші Ланг Сханг монархы Фа Нгумға (1353–1373) сыйлады; бұл Фа Нгумның билігіне және Лаос егемендігіне буддистік заңдылық беру үшін, сондай-ақ жаңа патшалықта теравада буддизмін тарату үшін жасалды. Астананың атауы Будда бейнесінің құрметіне Луангпрабанг деп өзгертілді. Луанг Прабанг 1478–1480 жылдардағы Лан Шан және Ланнаға қарсы император Льо Сьи Тонгтың жорығы кезінде вьетнамдық әскерлер тарапынан қысқа мерзімге басылып алынды. 1560 жылы Сеттахират I патша астананы Вьентьянға көшірді, ол бүгінгі күнге дейін астана болып табылады. 1707 жылы династиялық күрес салдарынан Лан-Шан ыдырады және Луанг Прабанг Луанг Пхрабанг тәуелсіз патшалығының астанасы болды. Франция Лаосты аннексиялаған кезде, француздар Луанг Прабангты Лаос патшалығының резиденциясы деп мойындады. Ақырында Луанг Прабангтың билеушісі Лаостың символдық басшысы болды. Лаос тәуелсіздік алғаннан кейін Луанг Прабангтың патшасы Сисаванг Вонг Лаос Корольдігінің мемлекет басшысы атанды.
Xieng Dong Xieng Thong experienced a brief period of Khmer suzerainty under Jayavarman VII from 1185 to 1191. By 1180 the Sipsong Panna had regained their independence from the Khmers, however, and in 1238 an internal uprising in the Khmer outpost of Sukhothai expelled the Khmer overlords. Xieng Dong Xieng Thong in 1353 became the capital of the Lan Xang kingdom. In 1359 the Khmer king from Angkor gave the Phra Bang to his son in law, the first Lang Xang monarch Fa Ngum (1353–1373); to provide Buddhist legitimacy both to Fa Ngum's rule and by extension to the sovereignty of Laos and was used to spread Theravada Buddhism in the new kingdom. The capital name was changed to Luangphabang, where it was kept, named after the Buddha image. Luang Prabang was briefly occupied by the Vietnamese forces during Emperor Lê Thánh Tông's 1478–1480 expedition against Lan Xang and Lanna. The capital was moved in 1560 by King Setthathirath I to Vientiane, which remains the capital today. In 1707, Lan Xang fell apart because of a dynastic struggle and Luang Prabang became the capital of the independent Kingdom of Luang Phrabang. When France annexed Laos, the French recognised Luang Prabang as the royal residence of Laos. Eventually, the ruler of Luang Prabang became synonymous with the figurehead of Laos. When Laos achieved independence, the king of Luang Prabang, Sisavang Vong, became the head of state of the Kingdom of Laos.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Қала Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін көптеген оқиғалардың куәсі болды және соғыс барысында бірнеше шетелдік елдер (Вичи Франциясы, Таиланд, Императорлық Жапония, Еркін Франция және Ұлттық Қытай) оны басып алды. Алғашқыда Вичи француздары қалаға билік етті, бірақ 1940–1941 жылдардағы Франко-тай соғысынан кейін тай әскерлеріне оны жоғалтты. 1945 жылдың 9 наурызында ұлтшыл топ Лаосты қайтадан тәуелсіз деп жариялады, Луанг Прабангты оның астанасы етіп белгіледі, бірақ 1945 жылдың 7 сәуірінде жапондық әскерлердің екі батальоны қаланы басып алды. Жапондықтар Сисаванг Вонгты (Луанг Прабангтың королі) Лаос тәуелсіздігін жариялауға мәжбүрлеуге тырысты, бірақ 8 сәуірде ол Лаостың француз протектораты мәртебесін тоқтату туралы жариялады. Король содан кейін ханзада Киндавонгты Лаостың өкілі ретінде одақтас күштерге, ал Сисаванг Ваттананы жапондықтарға өкіл ретінде жіберді. 1950-ші, 60-шы және 70-ші жылдардағы Лаос азаматтық соғысы кезінде Луанг Прабангта құпия американдық әуе базасы орналасқан және қала шайқастар ошағы болды. Луанг Прабанг 1975 жылға дейін патшалық астанасы болып қала берді, содан кейін Солтүстік Вьетнамның қолдауымен Патет Лао коммунистік күштері билікті басып алып, монархияны таратып жіберді.
The town was the scene of many events during and in the aftermath of World War II and it was occupied by several foreign countries during the war (Vichy France, Thailand, Imperial Japan, Free France, and Nationalist China). Initially the Vichy French controlled the city but lost it to Thai forces following the Franco Thai War of 1940–1941. On 9 March 1945, a nationalist group declared Laos once more independent, with Luang Prabang as its capital but on 7 April 1945 two battalions of Japanese troops occupied the city. The Japanese attempted to force Sisavang Vong (the King of Luang Prabang) to declare Laotian independence but on 8 April he instead simply declared an end to Laos' status as a French protectorate. The King then secretly sent Prince Kindavong to represent Laos to the Allied forces and Sisavang Vatthana as representative to the Japanese. During the Laotian Civil War of the 1950s, 60s, and 70s, a secret American airbase was located at Luang Prabang and it was the scene of fighting. Luang Prabang remained the royal capital until 1975, when the Pathet Lao communist forces seized power with North Vietnamese support and dissolved the monarchy.
Туризм
Луанг Прабангта табиғи және тарихи орындар бар. Табиғи туристік орындардың қатарында Куанг Си шарлауығы, Тат Саэ шарлауығы және Пак-У үңгірлері бар. Кейбір жерлерде пілмен саяхаттау мүмкіндігі ұсынылады. Қаланың орталығында орналасқан Фу Си төбесінен қала мен өзен жүйелеріне кең көрініс ашылады, сондай-ақ ол Меконг өзенінің үстінде күн батуын тамашалауға танымал орын. Луанг Прабангтың басты көшесінің соңында түнгі базар орналасқан, онда көйлектер, білезіктер және басқа да сувенирлер сатылады. Хо Кам Корольдік сарайы мұражайы мен Ват Сян Тонг ғибадатханасы ең танымал тарихи орындардың қатарында. Қала, әсіресе басты көшесі, Wat Hosian Voravihane сияқты көптеген кішкентай ғибадатханалармен толы. Әр таңда, күн шығар кезде монахтар көшелермен қадам басып, жергілікті тұрғындар ұсынатын садақаны қабылдайды, бұл оқиға туристердің арасында да кең таралған. Тау велосипедтері жиі қолданылады, адамдар көбінесе қаланың маңында немесе шарлауықтарға велосипедпен саяхаттайды. Меконг өзенімен қала орталығынан 15 минуттық қайық сапарынан кейін, Бан Чан (гончарлық ауылы) қызықты орынға айналады. Луанг Прабанг 2015 жылғы Wanderlust Travel Awards сыйлығында "Ең үздік қала" атағын жеңіп алды.
Luang Prabang has both natural and historical sites. Among the natural tourism sites are the Kuang Si Falls, Tat Sae Waterfalls, and Pak Ou Caves. Elephant riding is offered at some sites. Phou Si, in the center of the town, has broad views of the town and river systems, and is a popular place to watch the sun setting over the Mekong River. At the end of the main street of Luang Prabang is a night market where stalls sell shirts, bracelets, and other souvenirs. The Haw Kham Royal Palace Museum and the Wat Xieng Thong temple are among the best known historical sites. The town, particularly the main street, is dotted with many smaller wats such as Wat Hosian Voravihane. Every morning at sunrise, monks walk in a procession through the streets accepting alms offered by local residents, an event popular with tourists. Mountain biking is quite common, with people often biking around the town or to the waterfalls for the day. Down the Mekong River, a 15 minute boat ride from the city centre, Ban Chan (the pottery village ) is an interesting place. Luang Prabang received 'Best City' in the Wanderlust Travel Awards 2015.
Гастрономия
Луанг Прабангтың көркемдік және аспаздық тарихы бай, ал қаланың аспазшыларын патша жалдаған. Типик жергілікті тағамдарға: Ор лам (О лам, Луанг Прабанг тұрғындарының сүйікті тағамы), Луанг Прабанг шұжығы, мокпа (буға пісірілген балық) және Меконг өзенінің есігінен жасалған Каипен (қуырылған) Луанг Прабангтың әйгілі Джио Бонгымен бірге беріледі.
Luang Prabang has a rich artistic and culinary history and the city's cooks were hired by the king. Typical local dishes include: Or lam (O lam, the favourite dish of Luang Prabang locals), Luang Prabang sausage, mokpa (steamed fish), and Kaipen made from Mekong River moss (served fried) with the Luang Prabang's famous Jeow Bong.
Ауа
Луанг Прабанг қаласына Луанг Прабанг халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді, және оған көрші елдерге тікелей рейстер бар.
Luang Prabang is served by Luang Prabang International Airport with non stop flights to adjoining countries.
Жол
Луанг Прабанг 13-бағдарламалық жол арқылы қамтамасыз етілген, ол оңтүстікке Ван Вьенг пен Вьентьянға, солтүстікке Ботенге жалғанады. Жол асфальтталған, бірақ кейбір жерлерінде жағдайы нашар. 2014 жылдан бері Каси (Ван Вьенгке жақын) Луанг Прабангқа жаңа жол салынды, бұл саяхатты шамамен 3 сағатта жасауға мүмкіндік береді (13-бағдарламалық жол арқылы 5 сағатқа қарағанда). Күн сайын бірнеше автобус Вьентьяннан Луанг Прабангқа 11–13 сағатта жүреді. Хуай-Сайдан Луанг Прабангқа дейінгі жол нашар күтілген, қиын өтетін, жарықтандырылмаған, белгіленбеген және бұл жолмен таныс емес адамдар үшін, әсіресе жаңбыр маусымында қауіпті. Автобустар бұл бағытта 14–16 сағат жүреді.
Luang Prabang is served by Route 13, which connects to Vang Vieng and Vientiane to the south, and to Boten in the north. The road is paved, though the surface is in poor condition at places. Since 2014, a new road connects Kasi (close to Vang Vieng) to Luang Prabang, allowing the trip to be made in about 3 hours (compared to 5 hours via Route 13). Several daily buses run from Vientiane to Luang Prabang, taking 11–13 hours. The road from Huay Xai to Luang Prabang is poorly maintained, remote, unlit, unmarked and dangerous for the unfamiliar, particularly in the rainy season. Buses regularly travel the route for 14–16 hours.
Білім
Қалада француз халықаралық мектебі бар, École francophone de Luang Prabang.
There is a French international school in the city, École francophone de Luang Prabang.
Климат
Луанг Прабанг тропикалық ылғалды және құрғақ климатқа (Aw) ие, бұл Köppen климаттық жіктелімі бойынша анықталады. Қалада жыл бойы ауа температурасы жоғары болғанымен, желтоқсан және қаңтар айларында едәуір салқындау байқалады. Луанг Прабангта жауын-шашынды маусым сәуірден қазанға дейін, ал құрғақ маусым қалған бес айда жалғасады. Қалаға жыл сайын шамамен 5 миллион миллиметр жауын-шашын түседі.
Luang Prabang features a tropical wet and dry climate (Aw) under the Köppen climate classification. While the city is generally very warm throughout the year, it is noticeably cooler during December and January. Luang Prabang also experiences wet and dry seasons, with the wet season from April until October, and the dry season during the remaining five months. The city receives approximately of precipitation annually.