Кіріспе

Эдвард Стивен Харкнесс (1874 жылдың 22 қаңтары – 1940 жылдың 29 қаңтары) – американдық меценат. Жеке және отбасылық Қауымдастық қоры арқылы жасаған Харкнестің жеке ауруханаларға, өнер мұражайларына және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы білім беру орталықтарына берген сыйлықтары екі жүздік ғасырдың басындағы ең ірі сыйлықтардың қатарына жатты. Ол Колумбия университетіне, Йель университетіне, Гарвард университетіне, Филлипс Эксетер академиясына, Сент-Пол мектебіне, Метрополитен өнер мұражайына және Шотландиядағы Сент-Эндрюс университетіне үлкен көмек көрсетті. 1934 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Харкнес өзінің байлығын Standard Oil компаниясына ерте инвестиция жасаған әкесі Стивен В. Харкнесс пен ағасы Чарльз В. Харкнестен мұра етті. 1918 жылы Forbes журналының алғашқы «байлар тізімінде» ол Джон Д. Рокфеллер, Генри Клей Фрик, Эндрю Карнеги, Джордж Фишер Бейкер және Уильям Рокфеллерден кейін АҚШ-тың ең бай адамдарының алтыншысы болды.

Өмірбаян

Эдвард ("Нед") Харкнесс Огайо штатының Кливленд қаласында Анна М. Харкнесс пен Стивен В. Харкнестің төрт ұлының бірі болып дүниеге келді. Стивен Харкнес белдік шеберханасының иесі болғанмен, сонымен қатар Джон Д. Рокфеллердің мұнай компаниясы – Standard Oil компаниясының бес негізін қалаушыларының бірі де еді. Эдвард он төрт жасқа келгенде Стивен Харкнес қайтыс болды, осыдан кейін әйелі мен үлкен ұлы Чарльз мұраны басқаруға жауапкершілік алды. Йель университетінде оқып жүргенде Нед Генри Слоан Коффиннен жеке сабақтар алды. Нед пен Генри дос болып, Йельде бірге тұрды. Кейін Генри Нью-Йорктегі Нед пен Мэридің 1 East 75th Street мекенжайындағы үйінен бірнеше блок қашықтықта орналасқан Мэдисон-авеню пресвитериан шіркеуінің пасторы болды. Сонымен қатар, Генридің інісі Уильям Слоан Кофин аға 1931–1933 жылдары Метрополитен өнер мұражайының президенті қызметін атқарды. Нед бұрыннан-ақ Метрополитен өнер мұражайының қамқоршылар кеңесінің мүшесі және ірі демеушісі болған. Бітіргеннен кейін, 1904 жылы Эдвард Харкнес Нью-Йорктегі белгілі адвокат Томас Э. Стиллманның қызы Мэри Стиллманға үйленді. Мэридің анасының әкесі Томас С. Гринман, Коннектикут штатының Мистик қаласында кеме жасаған және Джордж Гринман & Co. кеме жасаушылық компаниясын бірге құрған адам еді. (Бұл қазір Мистик теңіз порты мұражайының бөлігі). Харкнесстің анасы жас жұбайларға Нью-Йорк қаласының Upper East Side-ындағы итальяндық жаңа өркендеу стиліндегі жаңа сарайды үйлену тойына сыйлық ретінде берді. Ғимараттың сәулетшісі ретінде Харкнес Йель колледжінің сыныптасы Джеймс Гэмбл Роджерсті таңдады, ол кейіннен оның көптеген қайырымдалық жобаларын жобалайтын болды. 75-ші көше мен 5-ші даңғылда орналасқан бұл үй, қазір Эдвард С. Харкнесс үйі деп аталады, Мэри қайтыс болғаннан кейін Харкнесстің Коммуналдық қорының бас кеңсесіне айналды. Харкнес Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолының директоры қызметін қысқа ғана уақыт атқарды, бірақ бірнеше жылдан кейін толық уақытты қайырымдастықпен айналысуға шешім қабылдады. Ол 1912 жылы Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайының египеттік жинағына сыйлықтар беруді бастады және сол жылы мұражайдың қамқоршылар кеңесіне мүше болып тағайындалды. Харкнесстің ағасы Чарльз 1916 жылы 55 жасында қайтыс болды, осыдан кейін Эдвардқа 80 миллионнан астам АҚШ доллары мұра болып қалды, оның көп бөлігі Standard Oil акцияларынан тұрды.

Медициналық қайырымдылық

Харкнесс Пресвитериан ауруханасы мен Колумбия университетінің дәрігерлер және хирургтар колледжінің бірігуіне ынталандырып, ұйымдастырды, нәтижесінде әлемдегі алғашқы академиялық медициналық орталық – Колумбия Пресвитериан медициналық орталығы (CPMC) құрылды. CPMC 1920 жылдары Хиллтоп Парк орнында салынды, бұл жер бұрын Нью-Йорк Янкиз командасының үй стадионы болған, оны Харкнесс сатып алып, қайырымдылыққа берген. Өзінің есімімен бірдеңге аталуына қарсы болғанына қарамастан, Эдвард Харкнесс көз институтына оның туыстары ат қойған. 1997 жылы Колумбия Пресвитериан ауруханасы Нью-Йорк ауруханасымен бірікті. Нью-Йорк ауруханасы 1930 жылдары Корнелл университетінің Вейл Корнелл медициналық колледжімен олардың үлгісімен байланыс жасаған. Қазір Нью-Йорк Пресвитериан ауруханасы / Колумбия университетінің медициналық орталығы деп аталатын Харкнес павильоны, Стивен әкесінің құрметіне аталған, кампустың орталық бөлігі болып табылады.

Өнер филантропиясы

Харкнес Нью-Йорк қалалық кітапханасы мен Метрополитен өнер мұражайының ірі демеушісі болды. Харкнес, декоративтік өнер бөліміне донорлық көмек көрсетуден бөлек, мұражайға ежелгі Египет өнерінің бастапқы коллекциясын сыйлады. Харкнес Метрополитен үшін Пернебтің толыққанды қабірін сатып алды және египеттік артефакттардың Карнарвон коллекциясын сатып алуға көмектесті. Ол сондай-ақ Мет мұражайының ресми емес талисманы – Египеттің Орта тегінің он екінші династиясынан шыққан көк түсті сәнді суайғырды сыйлады. Ол "Уильям" деп аталады. Нед патша Тутанхамонның қабірін табу және қазу жұмыстарына белсенді қатысты. Харкнес пен Альберт Лайтгоу Ховард Картерді қазба орнында бірнеше рет кездестірді, тіпті Картер Харкнесті 1924 жылғы 12 ақпанда патша Тутанхамонның саркофагын ашуға шақырды.

Білім беру филантропиясы

1917 жылы, Чарльз қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткенде, Анна Харкнесс Йель университетіне Чарльзтің естелігі үшін «Мемориалдық алаң» студенттер жатақханасын салуға 3 миллион доллар сыйлады. 1918 жылы Анна Харкнесс 10 миллион долларлық бастапқы үлесіммен «Ортақ қорды» құрды, ал Нед Харкнесс оның президенті болды. Нед Харкнесс және оның әйелі білім беру саласындағы ғимараттарға көптеген үлес қосты, соның ішінде Сент-Эндрюс университетіндегі Сент-Сальватор залы; Коннектикут колледжіндегі Харкнесс шіркеуі және Харкнесс жатақханасы; Колумбия университетіндегі Батлер кітапханасы, сондай-ақ Колумбия университетінің медициналық орталығының бастапқы бөлімдері және Браун университеті мен Коннектикут колледжіндегі студенттер жатақханалары – бұлардың барлығы оның немесе оның әйелі Мэридің қайырымдылығы арқасында салынды. 1926 және 1930 жылдар аралығында Харкнесс өзінің білім алған Йель және Гарвард университеттеріне әрбір оқу орнында студенттер үйлері жүйесін құру үшін ірі көлемде қаржы жұмсады. Харкнесс Англиядағы Оксфорд пен Кембридж колледждеріне қызығушылық танытып, Йель университетінің президенті Джеймс Роуленд Ангелге Йельдің бакалавриат колледжі үшін ұқсас жүйені қаржыландыруды ұсынды. Бірақ 1928 жылға дейін Йель университетінің басшылығы Харкнесс ұсынған жағдайды қабылдамады, сондықтан ол Гарвардқа ұқсас ұсыныспен барды. Гарвард университетінің президенті Эбботт Лоуренс Лоуэлл оны дереу қабылдады, ал Харкнесс берген 10 миллион доллар көмегімен 1931 жылға дейін Гарвард колледжі үшін сегіз үй салынды. Бұл жағдайға наразы болған Йель университетінің әкімшілігі Харкнесске оның ұсынысын қайта қарауды сұрады. 1930 жылы ол Йель университетіне өзінің тоғыз колледжін салу үшін 11 миллион доллар беруге келісті. Осы уақытта Харкнесс Йель және Гарвардқа жасаған қайырымдылықтарымен қатар елдің элиталық пансиондық мектептеріндегі оқыту әдістемелерін реформалауға тырысты. Филипс Эксетер академиясында ол жаттап алуға баса назар аударудың орнына, оқу процесін жаңару үшін «Харкнесс үстелі» әдісін енгізуге ұмтылды. Бұл әдіс қосымша қаржы жұмсау арқылы Сент-Пол, Лоуренсвилл мектебі және Кингсвуд Оксфорд мектебіне тарады. Харкнесс сонымен қатар Тафт мектебіне, Хилл мектебіне және Филлипс академиясына да қаржылай көмек көрсетті. Ол 1930 жылы Харкнесс стипендиясын құрды және Ұлыбританияда екі миллион фунттан астам қаржымен «Паломниктік траст» қорын құрды, бұл «Ұлыбританияның 1914-1918 жылдардағы соғыстағы еңбегіне және оның туған жеріне деген құрметі мен сүйіспеншілігінен туындады». Бүгінгі таңдағы трасттың басымдықтары – мұраларды сақтау, діни орындар және әлеуметтік көмек көрсету.

Тұрғын үйлер

Эдвард пен Мэри Харкнесстердің Нью-Йорктегі Харкнесс үйінен басқа да бірнеше үйлері болды. Олар жазда Коннектикут штатының Уотерфорд қаласындағы Лонг-Айленд бұғазындағы Эолия сарайында өткізетін, Мэридің жазғы демалысын әжесі мен атасының үйінде өткізген жерге жақын болатын. Сарай және көркемдік бақшалар мен жерлер қазір Коннектикут штаты Харкнесс еске алу мемлекеттік паркі ретінде сақталады. Харкнестер Нью-Йоркке қатынау үшін өздерінің "Стивэана" (ата-анасының құрметіне аталған) бу пароходымен жүретін. Ел көлеміндегі ұзақ сапарлар үшін Нед пен Мэри "Пелхам" деп аталған Пуллман вагонын пайдаланды, ол Харкнесстердің Америкадағы бастауы Пелхам, Массачусетс штатында болған. Нед пен Мэри Лонг-Айлендтегі Манхасет қаласында 186 акр жерге орналасқан "Уикенд" деп аталатын тағы бір үйге ие болды, оны сәулетші Джеймс Гэмбл Роджерс жобалаған, сондай-ақ Солтүстік Каролинада, Сан-Диегода, Калифорнияда үйлер және Адирондак тауларындағы Аузебл клубындағы демалыс орны болды. Нед жақын гольфшы болған және Джорджиядағы Джекилл аралы клубының, Сайпресс Пойнт клубының, Локуст-Вэллидегі Крик клубының, Санта-Барбарадағы Монтесито клубының және Оңтүстік Каролинадағы Чарльстоннан тыс орналасқан Йеманс Холл клубының мүшесі болды. Ол сонымен қатар Нью-Йорктегі Ракетка және Теннис клубының мүшесі болды.

Жерлеу

Эдвард пен Мэри Харкнесс Нью-Йорк қаласының Бронкс ауданындағы Вудлон зиратында жерленген, ол қазір Ұлттық тарихи ескерткіш санатында. Харкнесс отбасының кесенесі салтанатты және жеке қоршалған, құлыпталған бақшасы бар. Кесененің сыртында ішінде кім жатыр екені көрсетілген ешқандай жазу жоқ. Кесененің архитектурасы шағын ортағасырлық шіркеуді еске түсіреді.

Мұра

Отбасы қаржыландыратын қорлардан басқа, Харкнесс, тағы бір бай көршісі Эдвард Кроншиншильд Хаммондпен бірге, Юджин О'Ниллдің "Ұзақ күннің түнге саяхатында" сахнадан тыс "Харкер" ("Стандарттық мұнай миллионері") кейіпкеріне, ал "Ай аяныштылар үшін" пьесасындағы "Т. Стедман Хардер" сахналық кейіпкеріне шабыт берді.