Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америкалық қаржыгер (1837–1905)
American financier (1837–1905)
Чарльз Тайсон Еркес кіші (/j//ɜːr//k//iː//z/ YURkeez; 25 маусым 1837 – 29 желтоқсан 1905) – американдық қаржыгер. Ол Чикаго және Лондон қалаларындағы жаппай көлік жүйелерін дамытуға үлкен үлес қосты.
Charles Tyson Yerkes Jr. ('/j//ɜːr//k//iː//z/ YURkeez; June 25, 1837 – December 29, 1905) was an American financier. He played a part in developing mass transit systems in Chicago and London.
Филадельфия
Еркес 1837 жылғы 25 маусымда Филадельфияға жақын орналасқан Солтүстік Бостандықтар ауданында квакерлер отбасында дүниеге келді. Оның анасы, Элизабет Линк Йеркс, ол бес жасында шеше қызбасынан қайтыс болды, ал одан кейін әкесі Чарльз Тайсон Йеркс аға квакер емес әйелге үйленгені үшін Достар қоғамынан қуылды. Филадельфияның Орталық орта мектебінде екі жылдық оқуды бітірген соң, Еркес 17 жасында жергілікті астық брокерлігінде кеңсе қызметкері болып жұмысқа орналасып, кәсіби жолын бастады. 1859 жылы, 22 жасында, ол өз брокерлік фирмасын ашып, Филадельфия қор биржасына мүше болды. 1865 жылға қарай ол банк ісіне көшті және қалалық, штаттық және үкіметтік облигацияларды сатумен айналысты. Әкесінің банк президенті лауазымындағы байланыстары, саяси таныстары және өзінің өткір зиялылығының арқасында, Еркес жергілікті қаржы және әлеуметтік ортада танымал болды. Филадельфия қаласының қазынашысы Джозеф Марсердің қаржылық өкілі қызметін атқару кезінде, Еркес ірі көлемде акцияларға құмарлықпен салым салғандықтан мемлекеттік қаражатты тәуекелге ұшыратты. Бұл құмарлық Ұлы Чикаго өртінен кейін туған қаржылық дағдарыспен апатқа ұшырады. Филадельфия қаласына төлем жасай алмағандықтан, төлем қабілетсіз деп танылған Еркес ұрлық жасады деген айыппен сотталып, Шығыс штатының түрмесіне отыз үш айға кесілді. Түрмеден құтылу үшін ол Пенсильванияның екі ықпалды саясаткерін шантаж етуге тырысты. Шантаж жоспары бастапқыда сәтсіз аяқталды; осы саясаткерлер туралы құпия ақпарат кейін жарияланды және сол кездегі президент Улисс С. Грант бастаған саяси көшбасшылар бұл ақпарат алдағы сайлауда олардың мүмкіндіктеріне нұқсан келтіруі мүмкін деп қорқып қалды. Егер ол айыптауларын мойындамаса, Еркеске кешірім берілетіні уәделенді. Ол осы шарттарға келісіп, жеті ай түрмеде отырғаннан кейін босатылды.
Yerkes was born into a Quaker family in the Northern Liberties, a district adjacent to Philadelphia, on June 25, 1837. His mother, Elizabeth Link Yerkes, died of puerperal fever when he was five years old, and shortly thereafter his father Charles Tyson Yerkes Sr. was expelled from the Society of Friends for marrying a non Quaker. After finishing a two year course at Philadelphia's Central High School, Yerkes began his business career at the age of 17 as a clerk in a local grain brokerage. In 1859, aged 22, he opened his own brokerage firm and joined the Philadelphia stock exchange. By 1865, he had moved into banking and specialized in selling municipal, state, and government bonds. Relying on his bank president father's connections, his political contacts, and his own acumen, Yerkes gained a name for himself in the local financial and social world. While serving as a financial agent for the City of Philadelphia's treasurer, Joseph Marcer, Yerkes risked public money in a large scale stock speculation. This speculation ended calamitously when the Great Chicago Fire sparked a financial panic. Left insolvent and unable to make payment to the City of Philadelphia, Yerkes was convicted of larceny and sentenced to thirty three months in Eastern State Penitentiary. In an attempt to remain out of prison, he attempted to blackmail two influential Pennsylvania politicians. The blackmail plan initially failed; the damaging information on these politicians was eventually made public and political leaders, including then President Ulysses S. Grant, feared that the revelations might harm their prospects in the upcoming elections. Yerkes was promised a pardon if he would deny the accusations he had made. He agreed to these terms and was released after serving seven months in prison.
Чикаго
1881 жылы Йеркс әйелінен ажырасу үшін Дакота аймағындағы Фарго қаласына сапарлады. Сол жылы ол қайтадан үйленді және Чикагоға көшіп келді. Ол жерде ол акциялар мен астық брокерлік кеңсесін ашты, бірақ көп ұзамай қаланың қоғамдық көлік жүйесін жоспарлауға қатысты. 1886 жылы Йеркс және оның серіктестері күрделі қаржылық мәміле жасап, Солтүстік Чикаго көше теміржолын басып алды, содан кейін Чикагоның солтүстік және батыс жағындағы көше теміржол жүйесінің көп бөлігін бақылауға алды. Йеркс мақсатына жету үшін пара беруден және шантаж жасаудан тартынбады. 1895 жылы Йеркс ұзақ мерзімді трамвай франшизаларын алу үшін науқан бастады, бірақ Иллинойс штатының губернаторы Джон Питер Альтгельд осы франшизалық заңдарға вето қойды. Йеркс 1897 жылы науқанды қайта жаңартып, қатал күрес барысында Иллинойс заң шығарушы органынан қалалық кеңестерге ұзартылған франшизаларды бекіту құқығын беретін заңды қабылдады. Одан кейін «франшиза соғысы» Чикаго қалалық кеңесіне көшті – Йеркс әдетте табысқа жететін арена. Алайда, мэр Картер Харрисон кіші басқаратын жартылай реформаланған кеңес Йерксті жеңді, шешуші дауыстар «Хинки Динк» Кенна мен «Батхаус» Джон Кофлинге тиесілі болды. 1899 жылы Йеркс Чикагодағы көлік акцияларының көп бөлігін сатып, Нью-Йоркке көшіп кетті.
In 1881 Yerkes traveled to Fargo in the Dakota Territory to obtain a divorce from his wife. Later that year, he remarried and moved to Chicago. There, he opened a stock and grain brokerage but soon became involved with planning the city's public transportation system. In 1886, Yerkes and his business partners used a complex financial deal to take over the North Chicago Street Railway and then proceeded to follow this with a string of further takeovers until he controlled a majority of Chicago's street railway systems on the north and west sides. Yerkes was not averse to using bribery and blackmail to obtain his ends. Yerkes embarked upon a campaign for longer streetcar franchises in 1895, but Illinois governor John Peter Altgeld vetoed the franchise bills. Yerkes renewed the campaign in 1897, and, after a hard fought battle, secured from the Illinois Legislature a bill granting city councils the right to approve extended franchises. The so called franchise war then shifted to the Chicago City Council — an arena in which Yerkes ordinarily thrived. A partially reformed council under Mayor Carter Harrison Jr., however, ultimately defeated Yerkes, with the swing votes coming from aldermen "Hinky Dink" Kenna and "Bathhouse" John Coughlin. In 1899, Yerkes sold the majority of his Chicago transport stocks and moved to New York.
Көркем туындылар жинағы
Чикаго қаласында тұрған кезінде Еркес өнер жинаушы болды және сатып алулары бойынша кеңес алу үшін Сара Тайсон Халлоуэллге (1846–1924) жүгінді. 1893 жылғы Чикаго әлемдік көрмесінен кейін ол француз өнерінің көрмесіне қойылған Огюст Роденнің туындыларына оның қызығушылығын оятуға тырысты. Туындылардың мазмұны даулы болғандықтан, Еркес бастапқыда олардан бас тартты, бірақ көп ұзамай ойын өзгертті және Чикагодағы үйі үшін Роденнің екі мрамордан – «Купидон мен Психея» және «Орфей» мүсіндерін сатып алды. Бұл Роденнің американдық коллекционерге сатылған алғашқы екі туындысы болды. Еркестің өнер коллекциясында француз академиялық суретшілерінің, мысалы Жан Леон Жеромнің «Пигмалион мен Галатея» және Уильям Адольф Бугеро, сондай-ақ Барбизон мектебінің мүшелерінің туындылары да бар болды. 1904 жылы ол өзінің коллекциясының екі томдық каталогын жариялады, ол сол кезде Нью-Йорк қаласында орналасқан: «Чарльз Т. Еркестің коллекциясындағы картиналар мен мүсіндер каталогы, эск., Нью-Йорк, 1904».
While living in Chicago, Yerkes became an art collector, relying on Sarah Tyson Hallowell (1846–1924) to advise him on his purchases. After the Chicago World's Fair in 1893, she tried to interest him in the works of Auguste Rodin, which were part of the loan exhibitor of French art. Because the subject matter was controversial, Yerkes initially turned the works down, but he soon changed his mind and acquired two Rodin marbles, Cupid and Psyche and Orpheus, for his Chicago mansion, the first two of Rodin's works known to have been sold to an American collector. Yerkes' art collection also included works by the French academic painters, such as Pygmalion and Galatea by Jean Léon Gérôme and works by William Adolphe Bouguereau and members of the Barbizon School. In 1904, he published a two volume catalog of his collection, which by that time was in New York:
Catalogue of paintings and sculpture in the collection of Charles T. Yerkes, esq., New York, 1904
Лондон
1900 жылдың тамызында Йеркс Лондон метрополитені жүйесін дамытуға қатысты. Ұсынылған бір желінің бағытымен жүріп, Хэмпстед Хиттің ең биік нүктесінен Лондон қаласын қарап зерттеді. Ол Лондонның Жер Асты Электр Темір Жолдары Компаниясын құрды, ол Аудандық Темір Жолды және ішінара салынған Бейкер-стрит және Ватерлоо Темір Жолы, Чаринг-Кросс, Эустон және Хэмпстед Темір Жолы, сондай-ақ Ұлы Солтүстік, Пикадилли және Бромптон Темір Жолдарының бақылауын алды. Йеркс АҚШ-та қолданған тәрізді күрделі қаржылық амалдарды пайдаланып, жаңа желілерді салуға және Аудандық Темір Жолды (қазіргі Аудандық желі) электрлендіруге қажетті қаражатты жинады. Өзінің соңғы үлкен табыстарының бірінде Йеркс Дж. П. Морганның Лондон метрополитені саласына ену әрекетіне тосқауыл қойды. Йеркс Лондон метро желілерінің жұмыс істей бастауын көре алмады. Қазіргі Бейкерлу және Пикадилли желілері 1906 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, ал Чаринг Кросс желісі (қазір Солтүстік желісінің бір бөлігі) келесі жазда ашылды.
In August 1900, Yerkes became involved in the development of the London underground railway system after riding along the route of one proposed line and surveying the city of London from the summit of Hampstead Heath. He established the Underground Electric Railways Company of London to take control of the District Railway and the partly built Baker Street and Waterloo Railway, Charing Cross, Euston and Hampstead Railway, and Great Northern, Piccadilly and Brompton Railway. Yerkes employed complex financial arrangements similar to those that he had used in the United States to raise the funds necessary to construct the new lines and electrify the District Railway (today known as the District line). In one of his last great triumphs, Yerkes managed to thwart an attempt by J. P. Morgan to enter the London underground railway field. Yerkes did not live to see his London tube lines in operation. The now Bakerloo and Piccadilly lines opened in 1906, a few months after his death, and the Charing Cross line (today part of the Northern line) the following summer.
Өлім және мұра
Еркес 1905 жылғы 29 желтоқсанда Нью-Йорктегі «Уолдорф Астория» қонақ үйінде бүйрек ауруынан қайтыс болды. Еркестің өмірінің оқиғалары Теодор Дрейзердің «Финансшы», «Титан» және «Стоик» романдары үшін үлгі болды, онда Еркс Франк Каупервуд кейіпкері ретінде бейнеленген. Ай бетіндегі Еркес кратері оның құрметіне аталған. Еркес пен оның екінші әйелі Мэриді оның сүйікті суретшісі Ян ван Биерс салған (Ұлттық портрет галереясы, Вашингтон, АҚШ). Оның әйелі, Филадельфиялық Томас Мурдың қызы, 1892 жылы швейцариялық-американдық суретші Адольфо Мюллер Ури (1862–1947) салған. 1893 жылы Мюллер Ури Еркестің квакер әулетінен шыққан ата-анасы – Силас және оның әйелінің миниатюралық портреттерін салған. Еркес қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң оның жесірі драматург және әңгімешіл Уилсон Мизнерге тұрмысқа шықты.
Yerkes died at the Waldorf Astoria Hotel in New York on December 29, 1905, of kidney disease. The events of Yerkes's life served as a blueprint for the Theodore Dreiser novels The Financier, The Titan, and The Stoic, in which Yerkes was fictionalized as Frank Cowperwood. The crater Yerkes on the Moon is named in his honor. Yerkes and his second wife Mary were painted by his favorite artist Jan van Beers (National Portrait Gallery, Washington, D. C.). His wife, the daughter of Thomas Moore of Philadelphia, was also painted in 1892 by the Swiss born American artist Adolfo Müller Ury (1862–1947). In 1893 Müller Ury painted from miniatures portraits of Yerkes's Quaker grandparents, Mr. and Mrs. Silas Yerkes. A year after Yerkes's death, his widow married playwright and raconteur Wilson Mizner.