Кіріспе

SI жүйесіндегі массаның шамалар тізімі

Әртүрлі шамаларды салыстыруға көмектесу үшін, төменде 10−67 кг мен 1052 кг аралығындағы әртүрлі масса деңгейлері сипатталған. Тізімдегі ең жеңіл нәрсе – гравитон, ал ең ауыр нәрсе – байқалатын ғалам. Әдетте, массасы жоғарырақ объектінің салмағы да жоғары болады (масса мен салмақ арасындағы айырманы қараңыз), әсіресе егер бұл объектілер бірдей гравитациялық өріс күшіне тап болса.

Масса бірліктері

Оң жақтағы кесте Халықаралық бірліктер жүйесіндегі (СИ) массаның негізгі бірлігі – килограммға (кг) негізделген. Килограмм – өзінің атауының бір бөлігі ретінде СИ префиксін (кило) қамтитын жалғыз стандартты бірлік. Грамм (10−3 кг) – массаның СИ-дан туындаған бірлігі. Дегенмен, барлық СИ масса бірліктерінің атаулары килограммға емес, граммға негізделген; сондықтан 103 кг – мегаграмм (106 г), килокилограмм емес. Тонна (t) – мегаграммға (Mg) немесе 103 кг-ға тең, СИ жүйесімен үйлесімді масса бірлігі. Бұл бірлік шамамен 103 кг-нан асатын массаларды өлшеу үшін жиі қолданылады және көбінесе СИ префикстерімен бірге қолданылады. Мысалы, гигаграмм (Gg) немесе 109 г – 103 тоннаға тең, бұл әдетте килотонна деп аталады.

Басқа бірліктер

Басқа да масса бірліктері қолданылады. Тарихи бірліктерге тас, фунт, карат және дән жатады. Субатомдық бөлшектер үшін физиктер электронвольтпен (eV) белгіленген энергияға эквивалент массаны пайдаланады. Атомдық деңгейде химиктер көміртек-12 атомының он екіден бір бөлігінің массасын (дальтон) қолданады. Астрономдар күннің массасын пайдаланады.

Ең салмақты заттар: 10-24 кг-нан төмен

Басқа физикалық шамалардан өзгеше, масса-энергияның алдын ала күтілетін ең аз мөлшері немесе электр заряды сияқты байқалатын негізгі кванты жоқ. Планк заңы кез келгеннен төмен энергиясы бар фотондардың болуына мүмкіндік береді. Осылайша, массасы жоқ деп есептелетін бөлшектің массасы үшін тек эксперименттік жоғарғы шек болуы мүмкін; фотон үшін бұл расталған жоғарғы шек шамамен 3 = e=−62 тең.

| Құрал | Мөлшері (кг) | Ескертулер |
|---|---|---|
| Гравитон, жоғарғы шек | 10−67 | (6 эВ/с²) |
| Космикалық микротолқынды сәулелену спектрінің ең жоғары нүктесіндегі фотон энергиясының массалық эквиваленті | 10−40 | (0.235 МэВ/с²) |
| 1 эВ/с², бір электронвольттың массалық эквиваленті | 10−36 | 1.8 кг |
| Электрон нейтрино, массаның жоғарғы шегі | 10−33 | (2 эВ/с²) |
| Квектограмм (qg) | 10−31 | 9.11 кг |
| Электрон | 10−30 | (511 кэВ/с²), өлшенген нөлдік емес тыныштық массасы бар ең жеңіл элементар бөлшек |
| Ронтограмм (rg) | 10−28 | 3.0–5.5 кг (ағынмен кварк ретінде) (1.7–3.1 МэВ/с²) |
| Муон | 10−27 | 1.9 кг (106 МэВ/с²) |
| Йоктограмм (yg) | 10−26 | 1.661 кг |
| Дальтон (Da), басқаша айтқанда, біртілді атомдық масса бірлігі (u) | 10−25 | 1.673 кг |
| Протон | | 1.674 кг (938.3 МэВ/с²) |
| Сутек атомы | | 1.675 кг, ең жеңіл атом |
| Нейтрон | | 1.675 кг (939.6 МэВ/с²) |
| Литий атомы | | 1.2 кг (6.941 Да) |
| Су молекуласы | | 3.0 кг (18.015 Да) |
| Титан атомы | | 8.0 кг (47.867 Да) |
| Мыс атомы | 10−25 | 1.1 кг (63.546 Да) |
| Z бозоны | | 1.6 кг (91.2 ГэВ/с²) |
| Хиггс бозоны | | 2.2 кг (125 ГэВ/с²) |
| Жоғарғы кварк | | 3.1 кг (173 ГэВ/с²), белгілі ең ауыр элементар бөлшек |
| Кофеин молекуласы | | 3.2 кг (194 Да) |
| Қорғасын 208 атомы | | 3.5 кг |
| Оганессон 294 атомы | | 4.9 кг, белгілі ең ауыр нуклид |

10-24 - 10-18 кг

Фактор (кг) ҚұндылықАртық 10−24 зептограмм (zg) 1.2 кгБаккибол молекуласы (720 Да) 10−231.4 кгУбиквитин, кішкентай белок (8.6 кДа) 5.5 кгТипикалық белок (орташа мөлшері шамамен 300 аминқышқылы ≈ 33 кДа) 10−221.1 кгГемоглобин А молекуласы қанда (64.5 кДа) 10−21 аттограмм (ag) 1.65 кг1578 негіз жұптарынан тұратын қос тізбекті ДНК молекуласы (995 кДа) 4.3 кгПрокариоттық рибосома (2.6 МДа) 7.1 кгЭукариоттық рибосома (4.3 МДа) 10−203 кгЕгешкілердің синаптық везикуласы (16.1 ± 3.8 МДа) 6.8 кгТамбақ мозаикалық вирусы (41 МДа) 10−191.1 кгАшытқыдағы ядролық поры кешені (66 МДа) 2.5 кгАдам аденовирусы (150 МДа)

10-18 - 10-12 кг

Фактор (кг) ҚұныЭлемент10−18фемтограмма (fg) 1 кгВИЧ-1 вирусы4,7 кг4,6 Мбп ұзындығындағы ДНҚ тізбегі, E. coli геномының салмағы10−17~1 кгВакцина вирусы, ірі вирус1,1 кг1 джоульге баламалы масса10−163 кгПрохлорококк цианобактериясы, Жердегі ең кішкентай (немесе ең көп) фотосинтездеуші организм6 кгТипик диплоидты адам жасушасындағы ДНҚ (шамамен)10−142,2 кгАдам сперматозоиды6 кгЖақсы дрожжи жасушасы (өте өзгермелі)10−131,5 кгDunaliella salina, жасыл балдыр (құрғақ салмағы)

10-12 - 10-6 кг

Фактор (кг) ҚұныБірлік10−12 нанограм (нг) 1 кгАдамның орташа жасушасы (1 нанограм) 2–3 кгHeLa адам жасушасы8 кгБірке тозаңы10−11 – 10−102.5 кгКөмірше тозаңы3.5 кгӨте ұсақ құм түйіршігі (0,063 мм диаметрі, 350 нанограмм) 10−9микрограмм (мкг) 3.6 кгАдамның жұмыртқасы2.4 кгЕресектерге арналған В12 витаминінің тәуліктік қажетті мөлшері10−8e= 8Алғашқы қара тесіктің шамамен ең төменгі массасы1.5Ересектерге арналған D витаминінің тәуліктік қажетті мөлшері~2 кгКилограмның халықаралық үлгісінің (IPK) массасындағы белгісіздік (±~20 мкг)2.2 кгПланк массасы, 2 Планк Ұзындығы радиусы бар қара тесіктің массасы ретінде беріледі~7 кгШаш түгі (шамамен)10−71.5 кгЕресектерге арналған йодтың тәуліктік қажетті мөлшері2–3 кгЖеміс шыбыны (құрғақ салмағы)

10-6-дан 1 кг-ға дейін

Фактор (кг)МәнДерек10−6миллиграмм (мг)2,5 кгШегірткелер, кішкентай түрлер (шамамен 2,5 миллиграмм), тұз немесе құм дәні, дәрілер әдетте миллиграмммен беріледі10−5центиграмм (цг)1,1 кгКварцтың кішкентай түйірі (2 мм диаметрлі, 11 миллиграмм)2 кгЕресек үй шыбыны (Musca domestica, 21,4 миллиграмм)10−4дециграмм (дг)0,27–2,0 кгБір кесе кофедегі кофеин мөлшерінің диапазоны (27–200 миллиграмм)1,5 кг35 мм кинолентаның тізбегі (157 миллиграмм)1 кгАҚШ долларының банкноты (1 грамм)~1 кгЕкі кішкентай жүзім (~1 грамм)~8 кгЕуро монеталары (7,5 грамм), АҚШ доллары (8,1 грамм) және Канада луниі (7 грамм [2012 жылға дейін], 6,27 грамм [2012 жылдан бастап]) 10−2декаграмм (даг)1,2 кгКөміртегі 12-нің бір молінің (6,02214 атом) массасы (12 грамм)1,37 кгАҚШ-тағы бір стандартты ішімдік ретінде анықталған этанол мөлшері (13,7 грамм)2–4 кгЕресек егеуқұйрық (Mus musculus, 20–40 грамм)2,8 кгУнция (avoirdupois) (28,3495 грамм)10−1гектogram (гг)0,1 0,2 кгАпельсин (100–200 грамм)0,142 0,149 кгБас лигасында қолданылатын бейсбол добы.0,454 кгФунт (avoirdupois) (453,6 грамм)1–3 кгШағын ит тұқымы (Чихуахуа)1–3 кгТипикалық ноутбук компьютері, 20101–3 кгЕресек үй тасбақасы2,5–4 кгЖаңа туған сәби4,0 кгӘйелдердің дорбасы4–5 кгМысық7,26 кгЕрлердің дорбасы10–30 кгЭлектрондық сәулелік трубкасы бар компьютер мониторы немесе теледидары50 кгІрі ит тұқымы (Неміс дог)70 кгЕресек адам102130–180 кгЖетілген арыстан, әйел (130 кг) және еркек (180 кг)200–250 кгГигант тасбақа240–450 кгҮлкен рояль400–900 кгСүт сиыры500–500 000 кгАқ ерікше материалдың бір шай қасығы (5 мл) (0,5–500 тонна)635 кгТарихқа енген ең ауыр адам (Jon Brower Minnoch)907,2 кг1 қысқа тонна (2000 фунт АҚШ)2700–6000 кгЕресек піл1041,1 кгХаббл ғарыш телескопы (11 тонна)1,2 кгТарихқа енген ең үлкен піл (12 тонна)1,4 кгБиг Бен (қоңырау) (14 тонна)2,7 кгENIAC компьютері, 1946 (30 тонна)4 кгЕО-дағы жартылай тіркемелік жүк көлігінің максималды жалпы массасы (40–44 тонна)5–6 кгТанк; Бульдозер (50–60 тонна)6,0 кгЕң үлкен бір бөлікті метеорит, Хоба Батыс метеориті (60 тонна)7,3 кгЕң үлкен динозавр, Аргентинозавр (73 тонна)1051,74 1,83 кгBoeing 747 300-дің операциялық бос салмағы1,8 кгКөк кит (180 тонна), ең үлкен жануар4,2 кгХалықаралық ғарыш станциясы (417 тонна)6 кгӘлемдегі ең ауыр ұшақ: Антонов Ан 225 (максималды ұшу массасы: 600 тонна, пайдалы жүгі: 250 тонна)

106-1011 кг

Фактор (кг) ҚұнАртық106 гигаграмм (Гг) 1 кгGeneral Sherman атындағы алып секвойя ағашының діңі, көлемі бойынша ең үлкен тірі ағаш (1121 тонна) 2.0 кгSpace Shuttle ұшыру массасы (2041 тонна) 6 кгЕң үлкен клоналды колония, Pando (ең үлкен тірі организм) (6000 тонна) 7.8 кгВиргиния класы ядролық суасты кемесі (су астындағы салмағы) 1071 кгДарджилинг шайының жылдық өндірісі5.2 кгТолық жүктелген RMS Titanic (52,000 тонна) 9.97 кгЕң ауыр пойыз: Австралияның BHP Iron Ore, 2001 жылғы рекорд (99,700 тонна) 1086.6 кгЕң үлкен кеме және ең үлкен жылдамдымен қозғалатын адам жасаған нысан, Seawise Giant, толық жүктелген кезде (660,000 тонна) 7 кгРумыниядағы Парламент сарайы, ең ауыр (пирамида емес) ғимарат109 тераграмм (Тг) 4.3 кгКүннің әр секунд сайын энергияға айналдыратын зат мөлшері6 кгГиза пирамидасы10106 кгӘлемдегі ең үлкен бетон құрылысы – Үш сарқырама бөгетіндегі бетон мөлшері1011~1 кгКөктемде пайда болған қара тесіктің массасы, оның булану уақыты ғаламның жасына тең2 кгЛондон су қоймаларында сақталатын су мөлшері (0.2 км3)6 кгӘлемдегі адамдардың жалпы массасы5 кгАнтарктика крилінің жалпы биомассасы, планетадағы биомасса бойынша ең көп кездесетін жануарлардың бірі

1012-ден 1017 кг-ға дейін

Фактор (кг) ҚұнАртық1012 петаграм (Pg) 0,8–2,1 кгЖаһандық балық биомассасы4 кгЖаһандық адам тамағының жылдық өндірісі4 кг2009 жылғы әлемдік мұнай өндірісі (3,843 Мт)5,5 кгБір шай қасық (5 мл) нейтрон жұлдызының материалы (5000 миллион тонна)10131 кг67P/Чурюмов–Герасименко кометасының массасы4 кгЖаһандық адамның жылдық көмірқышқыл газы шығарылымы10141,05 кгЖаһандық таза біріншілік өнім – фотосинтез арқылы Жерде әр жыл сайын органикалық қосылыстарда бекітілген көміртегінің жалпы массасы7,2 кгЖер атмосферасында сақталған көміртегінің жалпы массасы1015эксаграмм (Eg) 2,0 кгЖердегі құрлықтағы биосферада сақталған көміртегінің жалпы массасы3,5 кгЖердегі көмір кен орындарында сақталған көміртегінің жалпы массасы1016 1 кг951 Гаспра, ғарыш аппаратымен жақыннан зерттелген алғашқы астероид (шамамен)1 кгЖердегі барлық тірі организмдердің көміртегінің жалпы мөлшері (шамамен)3 кгАдамзат өндіргеннің барлығы (шамамен)3,8 кгМұхиттарда сақталған көміртегінің жалпы массасы10171,6 кгПрометей, Сатурн планетасының F сақинасының ішкі жиегіндегі серік.

1018 - 1023 кг

Фактор (кг) МәнItem1018 зеттаграмм (Zg)5.1 кгЖер атмосферасы5.6 кгГиперион, Сатурнның серігі3 кгСатурнның сақиналары10209.4 кгКерес, астероидтар белдеуіндегі кішкентай планета1021 йоттаграмм (Yg)1.4 кгЖер мұхиттары1.5 кгХарон, Плутонның ең ірі серігі2.9–3.7 кгАстероидтар белдеуі10221.3 кгПлутон7.3 кгЖер серігі10231.3 кгТитан, Сатурнның ең ірі серігі1.5 кгГанимед, Юпитердің ең ірі серігі3.3 кгМеркурий6.4 кгМарс

1024 - 1029 кг

Фактор (кг) ҚұнАртық 10<sup>24</sup> роннаграмма (Rg) 4.9 кгВенера6.0 кгЖер10<sup>25</sup>3 кгОрт бұлты8.7 кгУран10<sup>26</sup>1.0 кгНептун5.7 кгСатурн10<sup>27</sup> кветтаграмма (Qg) 1.9 кгЮпитер10<sup>28</sup>2–14 кгҚоңыр ергежейлі жұлдыздар (шамамен) 10<sup>29</sup>3 кгБарнард жұлдызы, жақын маңдағы қызыл жұлдыз

1030 - 1035 кг

Фактор (кг) Мәні10302 кг Күн (бір күн массасы немесе = 1.989 кг)2.8 кг Чандрасекар шегі10314 кг Бетельгейзе, қызыл супергигант жұлдыз10324–7 кг R136a1, ең ауыр белгілі жұлдыз (230-дан 345-ке дейін)6–8 кг Гиада жұлдыз шоғыры (300-дан 400-ге дейін)10331.6 кг Плеяда жұлдыз шоғыры10341035~1035 кг Галаксідегі типтік шар тәрізді шоғыр (жалпы диапазоны: 3-тен 4-ке дейін)2 кг Гигант молекулалық бұлттар үшін массаның ең төменгі шегі (1-ден 1-ге дейін)7.3 кг 100 К температурадағы және 30 атом/куб см тығыздықтағы гигант молекулалық бұлттың джинс массасы; мысалы: Орион молекулалық бұлт кешені.

1036-1041 кг

Фактор (кг) Құн10361,79 кгБарлық Карина кешені2,4 кг Күнді қоса алғанда, Гоулд белдеуінің жұлдыздары7–8 кгБұлт жолының ортасындағы аса ірі қара тесік, радио көзі Сагитар А* қатысты8 кгОмега Центавры, Бұлт жолындағы ең ірі шарлы жұлдыздар шоғыры, шамамен 10 миллион жұлдызды қамтиды.1037 1038 1039 10404,17 кгNGC 4889, өлшенген ең ірі аса ірі қара тесік, салмағы 21 миллиард күн массасына тең10414 кгБұлт жолы галактикасының көрінетін массасы

Ең ауыр заттар: 1042 кг және одан үлкен

Фактор (кг) ҚұнItem10421.2 кгСамауыл галактикасы2–3 кгСамауыл галактикасын қоса алғанда, Жергілікті галактикалар тобы1044 10451–2 кгЖергілікті немесе Virgo галактикалар супержұдырыны, Жергілікті галактикалар тобын қоса алғанда1046 10472 кгLaniakea галактикалар супержұдырыны, Virgo супержұдырынын қамтиды10482 кгPisces–Cetus супержұдырыны кешені, Laniakea супержұдырынын қамтитын галактика жіпшесі10494 кгHercules–Corona Borealis Ұлы қабырғасы, белгілі ғаламдағы ең үлкен құрылым1050 1051 10524.4506 кгНАСА бағалауынша, байқалатын ғаламның массасы1.4 кгАҚШ Ұлттық Күн обсерваториясы бағалауынша, байқалатын ғаламның массасы.