Кіріспе

Будда мүсіні Бангкок, Таиланд. Зөбәржәт Будда (พระแก้วมรกต Phra Kaeo Morakot, немесе พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร Phra Phuttha Maha Mani Rattana Patimakon) – медитация жасап отырған Гаутама Будданың бейнесі. Ол жартылай бағалы жасыл тастан (нефрит немесе зөбәржәт емес, жасмырттан) жасалған және алтынмен жабылған, шамамен биіктігі … (өлшемдері көрсетілмеген). Бұл мүсін Таиландтың қасиетті нысаны саналады. Ол Бангкоктың Ұлы сарайы аумағындағы Зөбәржәт Будда ғибадатханасында (Ват Пхра Каев) орналасқан. Оқиға шындық пен аңыздың қосындысынан тұрады, әңгіме нұсқалары әртүрлі. Аңыз бойынша, Зөбәржәт Будда б.з.д. 43 жылы Нагасена есімді дана адам Үндістанның Паталипутра (қазіргі Патна) қаласында жасаған. Нагасенаға Будда Ниббанаға қол жеткізгеннен кейін 500 жыл өткен соң Вишну және Индра құдайлар көмектескен. Ол былай деп болжаған: 1432 жылы тайлықтар Ангкор Ватқа шабуыл жасағанда (бубондық обадан кейін), Зөбәржәт Будда Аюттаяға, Кампхаенг Пхетке, Лаосқа және соңында Чианг Райға әкелінді, онда қала билеушісі оны 1434 жылға дейін жасырды. Кейбір өнер тарихшылары Зөбәржәт Будданы 15 ғасырдың Чианг Саен стиліне жатқызады, яғни оның Лан На елінде жасалғанын білдіреді. Аңызға сүйенсек, Лан На патшасы Сам Фанг Каен оны астанасы Чианг Майға алып келгісі келген, бірақ оны тасыған пил үш рет Лампангқа баруды талап еткен. Бұл құдайлық белгі деп есептелді, соның салдарынан Зөбәржәт Будда Лампангта, арнайы салынған ғибадатханада (қазіргі Ват Пхра Каео Дон Тао) 32 жыл бойы сақталды. 1468 жылы патша Тилокарадж оны Чианг Майға көшірді, онда ол Чэди Луанг деп аталатын үлкен ступаның ішіндегі нишада сақталды.

Лаоста XVI ғасырда болған

Изумруд Будда 1552 жылға дейін Чиангмайда қалды, содан кейін Лан Шанг Лао корольдігінің астанасы Луанг Прабангқа әкелінді. Бірнеше жыл бұрын Лан Шанның мұрагер ханзадасы Сеттхатират Лан Наның бос тағына отыруға шақырылған еді, өйткені оның анасы Чианг Майдың мұрагерсіз қайтыс болған патшасының қызы еді. Будда бейнесі келесі 214 жыл бойы Вьентьян қаласында болды. Бұл мәлімет қате, себебі бұл күнді ай санаты бойынша сәрсенбіге тура келдіреді. Кейінірек Көркем өнер департаменті жариялаған материалда бұл 5-ші кеміп бара жатқан айға түзетілді, ол 1785 жылдың 28 ақпанына сәйкес келеді. Дегенмен, көптеген дереккөздер 1784 жылдың 22 наурызы деп дұрыс емес мәлімдейді.

Салтанаттар

Бангкок кезеңінің басында Смарагд Будда кейде көшелер арқылы алып шығылып, қала мен ауылды түрлі апаттардан (мысалы, оба және холера сияқты аурулардан) құтқару үшін шеруге қойылатын. Бұл әдет король Рама IV билік еткен кезде тоқтатылды, себебі шеру кезінде мүсінге зиян тиюі мүмкін деген қауіп болды, сондай-ақ корольдың «Аурулар зұлым рухтардың немесе Будданың разылығының емес, микробалардың салдарынан туындайды» деген сенімі болды. Смарагд Будда Таиландта маусымдар алмасуын да көрсетеді, патша маусымдық рәсімдерге төрағалық етеді. Ғибадатханада жылына үш рет өткізілетін рәсімде әр үш маусымның басында мүсіннің киімі ауыстырылады. Ритуалдық рәсімдердің астрологиялық күндері ай күнтізбесінің бірінші кеміп бара жатқан айының 4, 8 және 12-ші айларында (шамамен наурыз, шілде және қараша айларында) өтеді. Рама I ыстық және жаңбырлы маусымдар үшін бұл рәсімді бастады, ал Рама III қысқы маусым үшін енгізді. Мүсінді безендіретін киімдер маусымға байланысты монахтар мен корольды бейнелейді, бұл оның «Будда және король» ретіндегі символдық рөлін көрсетеді, сондай-ақ корольға да осы рөл жүктеледі, ол Смарагд Будданың киімін ресми түрде өз қолымен кигізеді. Киім алмастыру рәсімін барлық буддалық рәсімдердің ең жоғары шебері – король орындайды. Рәсім кезінде король алдымен тұғырға көтеріліп, мүсіннің бетіндегі шаңды ылғал матамен сүртіп тазартады және Смарагд Будданың алтын бас киімін ауыстырады. Содан кейін король жақын жерде дұға етеді, ал оның көмекшісі әсем киімдердің қалған бөлігін ауыстырудың күрделі рәсімін орындайды. Король сондай-ақ киелі суды шашыратады, ол мүсіннің бетін сүрткен ылғал матадан алынған сумен араластырылады, және ғибадатхананың сыртында күтіп тұрған қара халыққа шашады. Бұрын бұл құрмет тек убосот ішіндегі (упосатха) рәсімге қатысқан ханзадалар мен лауазымды тұлғаларға ғана берілетін. Смарагд Будда ғибадатханасында Чакри күні (1782 жылдың 6 сәуірі) сияқты басқа да жағдайларда да рәсімдер өткізіледі, бұл Чакри әулетінің құрылуын құрметтейтін ұлттық мереке. Король мен королева, патшалық отбасының сүйіктілері, сондай-ақ премьер-министр, Қорғаныс министрлігінің және басқа да мемлекеттік органдардың қызметкерлері ғибадатханада дұға оқиды.