Кіріспе
Құстардың монотиптік отбасысы (Hoopoes тегі) – Африка, Азия және Еуропа құрлырында кездесетін әдемі түсті құстар. Оларды қалауынша көтеріліп немесе түсіріліп тұра алатын ерекше қауырсыннан тұратын "тажы" ерекшелендіреді. Қазіргі уақытта үш тірі және бір жойылған түрі бар, бірақ көп жылдар бойы барлық тірі түрлер бір түр ретінде қарастырылды – Upupa epops. Шындығында, кейбір таксономистер әлі де барлық үш түрді бір түр деп санайды. Кейбір мамандар африкалық және еуразиялық бүлдіршін түрлерін бірге жіктейді, ал Мадагаскар бүлдіршін түрлерін бөліп қарастырады. Еуразиялық бүлдіршін кеңістігінде көптеп таралған және саны көп, сондықтан IUCN қауіпті түрлердің қызыл тізімінде "Тәуекел азаматтығы" деп бағаланған. Дегенмен, Батыс Еуропада олардың саны азайып барады. Керісінше, Оңтүстік Синайдағы Шарм-эль-Шейхте бүлдіршін саны артып келеді. Мұнда жыл бойы қоныстануын жалғастыратын ондаған ұялайтын жұптар бар.
the surname
Hoopoes ('/h//uː//p//uː//, /'/h//uː//p//oʊ/) are colourful birds found across Africa, Asia, and Europe, notable for their distinctive "crown" of feathers which can be raised or lowered at will. Three living and one extinct species are recognized, though for many years all of the extant species were lumped as a single species—Upupa epops. In fact, some taxonomists still consider all three species conspecific. Some authorities also keep the African and Eurasian hoopoe together but split the Madagascar hoopoe. The Eurasian hoopoe is common in its range and has a large population, so it is evaluated as Least Concern on The IUCN Red List of Threatened Species. However, their numbers are declining in Western Europe. Conversely, the hoopoe has been increasing in numbers at the tip of the South Sinai, Sharm el Sheikh. There are dozens of nesting pairs that remain resident all year round.
Таксономия
Упупа туысы 1758 жылы швед натуралисі Карл Линней өзінің «Systema Naturae» еңбегінің оныншы басылымында енгізген. Типтік түрі – еуразиялық балауызторғай (Upupa epops). «Упупа» және ἔποψ (эпопс) – латын және ежелгі грек тілдеріндегі балауызторғайдың атаулары; екеуі де, ағылшынша атау сияқты, құстың дауысын еліктейтін ономатопеялық формалар. Балауызторғай Coraciiformes кладына жатады, оған балықшылдар, аражегіштер және көкшолғылар да кіреді. Балауызторғай мен ағаш балауызторғайдың тығыз байланысы олардың ортақ және бірегей тістік сүйегінің құрылысымен де расталады. Сибли-Ахликвист таксономиясында балауызторғай Coraciiformes-тан бөлініп, жеке тәртіп – Upupiformes құрайды. Кейбір ғалымдар ағаш балауызторғайды да Upupiformes-ке жатқызады. Қазіргі кезде балауызторғай мен ағаш балауызторғайдың екеуі де мүйізділер (Bucerotiformes) отрядына жатады деген консенсус қалыптасқан. Балауызторғайлардың палеонтологиялық жазбалары өте толық емес, ең ерте қазба қалдықтары төртіншілік кезеңге жатады. Упупа туысын Линней 1758 жылы «Systema naturae» еңбегінде құрған. Ол бастапқыда ұзын қисайған мүңкілдері бар тағы үш түрді қамтыды: U. eremita (қазір Geronticus eremita), солтүстік ақбас ибис; U. pyrrhocorax (қазір Pyrrhocorax pyrrhocorax), қызыл мүңкілді қарға; U. paradisea. Бұрын үлкен балауызторғай да осы туысқа жатқан деп есептелген (Upupa alaudipes).
U. eremita (now Geronticus eremita), the northern bald ibis
U. pyrrhocorax (now Pyrrhocorax pyrrhocorax), the red billed chough
U. paradisea
Formerly, the greater hoopoe lark was also considered to be a member of this genus (as Upupa alaudipes).
Таралуы және мекендейтін ортасы
Құс Еуропа, Азия, Солтүстік Африка, Сахарадан оңтүстік Африка және Мадагаскарда кең таралған. Еуропа мен Солтүстік Азияның көпшілігі қыста тропиктік аймақтарға көшіп барады. Ал Африкадағы популяциялар жыл бойы қоздырылмайды. Аляскада бұл түр кездейсоқ кездеседі; 1975 жылы Юкон дельтасында U. e. saturata тіркелген. Құстар Еуропалық ареалдарының солтүстігінде, сондай-ақ жылы, құрғақ жазда, көптеген шоқжәндіктер мен ұқсас жәндіктерге толы оңтүстік Англияда көбейеді. Бірақ 1980-жылдардың басында Солтүстік Еуропаның популяциясы азайып бара жатқаны хабарланды, бұл климаттың өзгеруіне байланысты болуы мүмкін. Көшіп бара жатқанда Гималай тауларының биік жерлерінде құстарды көруге болады. Біреуі Эверестке жасалған алғашқы экспедиция кезінде тіркелген.
Мінез-құлық және экология
Бұрын қорғаныс позасы деп есептелгенде, тоқылдақтар қанаттары мен құйрығын жерге жайып, басын көтеріп күнге шағылысады; олар көбінесе қанаттарын бүктеп, арасында тазартады. Ересектер көбею маусымынан кейін қауырсындарын ауыстыра бастайды және қысқа көшіп келгеннен кейін де жалғастырады.
Эмблема ретінде
Еуразиялық бүпе 2008 жылдың мамыр айында Израильдің 60 жылдығына орай ұлттық құс ретінде таңдалды. Бұл шешім 155 000 азамат қатысқан ұлттық сауалнама нәтижесінде қабылданды, онда бүпе ақ көзілдірік бұлбұлдан көп дауыс жинады. Бүпе Йоханнесбург университетінің логотипінде бейнеленген және университет спорт командаларының ресми талисманы болып табылады. Германияның Армштедт және Брехтен муниципалитеттерінің қабырға бездемелерінде, сондай-ақ 2021 жылдан бері Марупе муниципалитетінің гербінде де осы құс суреті бар.