Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жеуге жарамды жидектер беретін бұталар түрі, жабайы "еуропалық" көкжидек.
Species of shrub with edible berries
the wild "European" blueberry
Көкжидек (Bilberry /bɪlberri) немесе қаражидек – гүлді өсімдіктер тұқымдасының Эрика тұқымдасына (Ericaceae) жататын, Еуразияда өсетін, төмен бойлы бұталар. Олардың жеуге жарамды, қара көк түсті жидектері болады. Көбінесе Vaccinium myrtillus L. түрі айтылады, бірақ оған жақын басқа да бірнеше түрлер бар.
Bilberries ('/b//ɪ//l//b//ə//r//i/) or blueberries are Eurasian low growing shrubs in the genus Vaccinium in the flowering plant family Ericaceae), that bear edible, dark blue berries. The species most often referred to is Vaccinium myrtillus L., but there are several other closely related species.
Жабайы және өсірілген өнімдер
Көкжидектер әлемнің қоңыржай және субарктикалық аймақтарындағы қышқыл, қоректік заттарға кедей топырақта өседі. Оларды өсіру қиын, ал жемісі кішкентай болғандықтан, оларды сирек егеді. Жемістер көбінесе Солтүстік және Орталық Еуропаның көпшілікке қолжетімді жерлерінде өсетін жабайы өсімдіктерден жиналады. Мысалы, Швеция жерінің бес бөлігінің бірінде (17–21%) көкжидек бұталары бар, онда оны blåbär (колданбалы мағынада "көкжидек", американдық көкжидекпен шатасуға себеп болатын сөз) дейді. Көкжидектер лингондар сияқты жидектерді жинауға арналған құралмен жиналады, бірақ олар зақымдануға көбірек бейім. Олар көкжидектерге қарағанда жұмсақ және шырынды, сондықтан оларды тасымалдау қиын. Осы факторларға байланысты, жаңа көкжидектерді тек базарлардан және деликатес дүкендерінен ғана алуға болады. Дегенмен, Еуропаның көптеген аймақтарында мұздатылған көкжидектер жыл бойы қолжетімді. Исландияда көкжидек (aðalbláber немесе "жақсы көкжидек" деп белгілі) негізінен Вестфьордтар мен айналасында өседі. Елдің көп бөлігінде, оған жақын туысқан бляберлер ортақ ортаны бөліседі. Екі түр де әдетте нан бақа мен қаражидектермен бірге өседі. Исландия халқымен салыстырғанда, жабайы өсімдіктердің мөлшері өте көп, ал жабайы жинау заңды және тамыз айында жинау маусымында танымал әрекет. Ирландияда бұл жеміс fraughan деп аталады, ирланд тілінде fraochán, және дәстүрлі түрде шілде айының соңғы жексенбісінде жиналады, ол "Fraughan Sunday" деп белгілі. Көкжидектер тамыздағы Лугнасад фестивалінде де жиналған, ол жылдың бірінші дәстүрлі егін жинау фестивалі. Көкжидек өнімінің қалған дақылдардың өнімділігін болжайтыны айтылады. Көкжидек кейбір Lepidoptera түрлерінің личинкалары үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады (Vaccinium-мен қоректенетін Lepidoptera тізімін қараңыз).
Bilberries are found in acidic, nutrient poor soils throughout the temperate and subarctic regions of the world. They are difficult to grow and the fruit is small, so they are seldom cultivated. Fruits are mostly collected from wild plants growing on publicly accessible lands throughout northern and central Europe where they are plentiful – for example, up to a fifth (17–21%) of the land area of Sweden contains bilberry bushes, where it is called blåbär (lit. "blueberry", which is a source of confusion with the American blueberry). Bilberries can be picked by a berry picking rake like lingonberries, but are more susceptible to damage. They are softer and juicier than blueberries, making them difficult to transport. Because of these factors, fresh bilberries are only available from markets and gourmet stores. Frozen bilberries, however, are available year round in many parts of Europe. In Iceland, bilberries (known as aðalbláber, or "prime blueberry") grow predominantly in Westfjords and the surrounding area. In most of the country, the closely related bláber occupy the same habitat. Both species are commonly found growing with dwarf birch and crowberries. Wild growth is vast compared to the population of Iceland and wild harvesting is legal, and a popular activity in August when the berry season peaks. In Ireland, the fruit is known as fraughan, from the Irish fraochán, and is traditionally gathered on the last Sunday in July, known as "Fraughan Sunday". Bilberries were also collected at the Celtic festival of Lughnasadh in August, the first traditional harvest festival of the year. The crop of bilberries was said to indicate how well the rest of the crops would fare in their harvests later in the year. Bilberry is used as a food plant by the larvae of some Lepidoptera species (see the list of Lepidoptera that feed on Vaccinium).
Тағам
Жемістерді жаңа күйінде жейді немесе джем, жеміс желесі, шырын немесе пирог жасайды. Франция мен Италияда олар ликерлердің негізі ретінде қолданылады және сорбеттер мен басқа десерттердің дәмдеуіші болып табылады. Бриттанияда олар көбінесе крептерге дәмдеуіш ретінде қолданылады. Вогеж және Орталық Массивтерде қарақұмықтан жасалған торт (tarte aux myrtilles) дәстүрлі десерт болып саналады. Румынияда олар "афината" деп аталатын ликердің негізі ретінде қолданылады – румын тілінде осы жемістің атауы "афина". Скандинавия елдерінде оларды жаңа күйінде жейді немесе джем және басқа да тағамдарға айналдырады, соның ішінде қарақұмық пирогына (фин тілінде mustikkapiirakka, швед тілінде blåbärspaj) және ыстық немесе суық берілетін қарақұмық сорпасына (blåbärssoppa). Исландияда оларды көбінесе скирмен (йогуртқа ұқсас ашытылған сүт өнімі) бірге жейді. Польшада оларды жаңа күйінде жейді (қантпен араластырып), тәтті бөлшектің ішіне салады (жагодзянка деп аталады және жаз айларында танымал нан өнімі), немесе джем жасайды (іш өтпесін емдеудегі пайдалы қасиеттерімен белгілі). Кейде оларды тәтті śmietana (қымыз майы)мен бірге береді.
The fruits are eaten fresh or made into jams, fools, juices, or pies. In France and Italy, they are used as a base for liqueurs and are a popular flavoring for sorbets and other desserts. In Brittany, they are often used as a flavoring for crêpes. In the Vosges and the Massif Central, bilberry tart (tarte aux myrtilles) is a traditional dessert. In Romania, they are used as a base for a liqueur called afinată – the name of the fruit in Romanian is afină. In Nordic countries, they are eaten fresh or made into jams and other dishes, including bilberry pie (Finnish mustikkapiirakka, Swedish blåbärspaj) and blåbärssoppa, a bilberry soup served hot or cold. In Iceland they are popularly eaten with skyr (a cultured dairy product similar to yoghurt). In Poland, they are either eaten fresh (mixed with sugar), put into sweet buns as a filling (known as a jagodzianka and a popular bakery product during the summer), or used to make jams (known for their health benefits in the treatment of diarrhea). They are sometimes served with sweet śmietana (a soured cream).
Зерттеу
Сапасы төмен клиникалық зерттеулердің бірі қарақұмырды тұтыну түнгі көруді жақсартады дегенге ешқандай дәлел жоқ деген қорытындыға келді. Қарақұмыр түрлі халықтық әңгімелерде және дәстүрлі медицинада қолданылып келген, бірақ оны тұтынудың денсаулыққа тигізер пайдасы немесе ауруларға қарсы әсері дәлелденбеген.
One review of low quality clinical research concluded there was no evidence that consuming bilberries improves night vision. Bilberries have been used in a variety of folklore and traditional medicine, but there are no proven health benefits or anti disease effects from consuming them.
Аурулар
Көкжидек өсімдіктері Phytophthora kernoviae қоздырғышынан туындайтын көкжидек шіруінен зардап шегуі мүмкін. Англияның Стаффордшир округінде ауыр жағдайлар тіркелді.
Bilberry plants can suffer from bilberry blight, caused by Phytophthora kernoviae. There have been severe outbreaks in Staffordshire, England.