«Джентльмендер лигасы» немесе «Ұлы тонаушылар»

Кіріспе

1960 жылғы британдық фильм, Базил Дирденнің туындысы

«Джентльмендер лигасы» – 1960 жылғы британдық ұрылық-қимыл комедиясы, режиссері Базил Дирден. Басты рөлдерде Джек Хокинс, Найджел Патрик, Роджер Ливзи және Ричард Аттенборо сомдаған. Фильм Джон Боландтың 1958 жылғы осы аттас романының негізінде түсірілген, сценарийін Брайан Форбс жазған, ол фильмде де ойнаған.

Сюжет

Түнде бос көшеде ашық қалған шұңқырдан тамақ киімін киген лейтенант-полковник Норман Хайд шығады. Ол Rolls-Royce машинасына мініп, үйіне келеді. Үйде Хайд жеті конверт дайындайды, әрқайсысына "Алтын қойтас" атты американдық детективтік роман, он 5 фунттық банкноттың жартысынан және "Co Operative Removals Ltd" компаниясы ұйымдастырған Cafe Royal-дегі түскі асқа шақыру қағазын салады. Хайд конверттерді бұрынғы әскери офицерлерге жібереді, олардың әрқайсысы қиын немесе ұятты жағдайдағы адамдар, және олар түскі асқа 5 фунттық банкноттарының қалған жартысын алу үшін келеді. Хайд олардан роман туралы пікірлерін сұрағанда, олар үлкен қызығушылық танытпайды, бірақ ол әрқайсысының әскери қызметтен кетуіне немесе қуылғанына себеп болған жамандықтарды білетінін айтқанда, олардың қызығушылығы оянады. Өзінің қылмыстық ісі болмаса да, Хайд 25 жыл қызметтен кейін әскерден босатылғаны үшін ашуланып, жиналған адамдардың дағдыларын пайдаланып банк тонауды жоспарлайды, олардың әрқайсысы 100 000 фунт стерлинг немесе одан да көп сомадағы олжаның тең үлесін алуға тиіс. Топ тағы да жиналып, "Жолымыздың соңы" пьесасын репетициялайтын әуесқой театр үйірмесінің сыпайы түрінде жоспарды егжей-тегжейлі талқылайды. Хайдтың жоспарына келіскеннен кейін олар оның үйіне көшіп келеді, онда олар әскери бөлім сияқты өмір сүреді, ақшалай айыппұл түріндегі міндеттер мен тәртіппен толықтырылған қатаң тәртіпті ұстанады. Хайд өткен жылды Лондон қаласындағы банкке шамамен миллион фунттық қолданылған банкноттарды тұрақты түрде жеткізу туралы мәліметтерді жинаумен өткізгенін айтады. Тонау үшін қару алу үшін топ Дорсеттегі әскери оқу лагеріне шабуыл жасайды. Хайд, Рэйс, Майкрофт және Портхилл жоспардан тыс тағамдық тексеру жүргізіп, жоғары шенді офицерлер ретінде көрініс береді, ал Лекси мен Стивенс телефон жөндеушілері ретінде лагерьке кіріп, содан кейін Рутланд Смит пен Уивердің көмегімен қаруды ұрлайды. Ұрылар ирланд диалектінде сөйлейді, осылайша рейдке ИРА кінәлі деген ой тудырады. Хайдтың жертөлесінде топ банк тонауға дайындалу үшін карталарды, макеттерді және бақылау бейнелерін зерттейді. Хайд сонымен қатар қойма жалдайды, онда Рейс ұрлаған машиналар мен жүк көліктерін өзгертеді, мысалы, оларға жалған нөмірлер қояды. Бір күні олардың жұмысын полиция қызметкері тоқтатады, ол қойма қолданылып жатқанын байқап, патрульдеу кезінде оны қарауға уәде береді, бірақ топ оның күдікті ештеңе көрмегенін ойлайды. Банк тонау алдында Хайд жоспарларды жояды және ерлерге олардың тырысқан еңбегі үшін алғыс айтатын сөз сөйлейді. Тонау қан төгілмей, тиянақты жүзеге асырылады. Түтін бомбаларын, Стерлинг автоматтары мен радио кедергі жабдықтарын қолдана отырып, топ Сент-Пол соборының жанындағы банкке шабуыл жасайды, ақшаны алып, қашып кетеді. Хайдтың үйіне оралғанда, олардың қуанышын Хайдтың бұрынғы әскери қолбасшысы "Банни" Уорреннің күтпеген келуі бұзады. Банни ескі күндерді еске алып, Хайд оны мас қылып, топ мүшелері бірінен соң бірі кетіп, әрқайсысы олжаның өз үлесінен толы чемоданды алады. Расстан басқалар кеткен соң, телефон қоңырау шалады - бұл бастықтың өзі, Уитлок. Расс Хайдқа айтады, ол Рассты артқа қашып құтылуға жібереді, ал ол Уитлокпен сөйлеседі. Хайд тонаудан бұрын банк алдында көлік нөмірлерін жинап жүрген кішкентай баланың полицияға тізімін бергенін біледі, ол қоймаға келген полиция қызметкерінің жазған нөміріне сәйкес келетін нөмірді тапқан. Полицей сондай-ақ Хайдтың машинасының нөмірін де жазып алған, ол қойманың сыртында тұрған, осылайша тонау мен Хайдтың арасында байланыс орнатылған. Желкеуріп, Хайд Баннимен үйінен шығып кетеді де, оны жарық шамдары мен полиция мен әскердің шағын тобы күтіп алады. Ол полиция фургонына отырып, үйден шыққаннан кейін тұтқындалған қалған топ мүшелерін ішінде көреді.

A manhole opens at night in an empty street, and out climbs Lieutenant Colonel Norman Hyde in a dinner suit. He gets into a Rolls Royce and drives home. There, Hyde prepares seven envelopes, each containing an American crime paperback titled The Golden Fleece, one half of each of ten £5 notes, and an invitation to a lunch at the Cafe Royal hosted by "Co Operative Removals Ltd."

Hyde sends the envelopes to former army officers, each of whom is in desperate or humiliating circumstances, and they all turn up at the lunch to get the other halves of their £5 notes. When Hyde asks their opinion of the novel, which is about a robbery, the men show little enthusiasm for it, but their interest is piqued when he reveals his knowledge of the misdeeds that led each man to leave or be kicked out of the military. Although he has no criminal record himself, Hyde holds a grudge for being made redundant by the army after 25 years of service and intends to rob a bank using the skills of the gathered men, each of whom is to get an equal share of £100,000 or more. The gang meet again to discuss the plan in greater detail under the guise of an amateur dramatic society rehearsing Journey’s End. After agreeing to Hyde's plan, they move into his house, where they live like a military unit, complete with a regimen of duties and discipline in the form of monetary fines. Hyde reveals that he has spent the past year collecting details about the regular delivery of approximately a million pounds in used banknotes to a City of London bank. To get weapons for the robbery, the gang raid an army training camp in Dorset. Hyde, Race, Mycroft, and Porthill create a distraction by posing as senior officers on an unscheduled food inspection, while Lexy and Stevens pose as telephone repairmen to infiltrate the camp and then steal the weapons, aided by Rutland Smith and Weaver. The thieves speak in Irish accents to make it seem as though the IRA is responsible for the raid. In Hyde’s basement, the gang studies maps, models, and surveillance footage to prepare for the bank robbery. Hyde also rents a warehouse, where the men modify the cars and lorry that Race steals, such as by fitting them with false number plates. One day, their work is interrupted by a passing policeman, who has noticed the warehouse is in use and offers to keep an eye on it as he patrols his beat, but the gang does not think he could have seen anything suspicious. On the eve of the bank robbery, Hyde destroys the plans and makes a speech thanking the men for their hard work. The robbery is bloodless and precise. Using smoke bombs, Sterling submachine guns, and radio jamming equipment, the gang raids a bank near St Paul's, seizes the money, and escapes. Back at Hyde’s house, their celebration is interrupted by the unexpected arrival of Hyde's former military commander, "Bunny" Warren. As Bunny recalls the old days and Hyde gets him drunk, the members of the gang leave one by one, each taking a suitcase filled with his share of the loot. When everyone is gone but Race, the telephone rings—it is Superintendent Wheatlock. Race tells Hyde, who sends Race to try to escape out the back, while he talks with Wheatlock. Hyde learns that a small boy had been collecting car registration numbers (a common hobby at the time) outside the bank just before the robbery, and he gave his list to the police, who discovered a number that matched one noted by the policeman who visited the warehouse. The policeman had also noted the number of Hyde's own car, which was parked outside the warehouse, thus establishing a link between the robbery and Hyde. Defeated, Hyde walks out his front door with Bunny and is met by searchlights and a small army of police officers and soldiers. He is escorted to a police van and finds the rest of his gang already inside, as they had each been captured as soon as they left the house.

Өндіріс

Allied Film Makers – Дирден, актерлер Хокинс, Форбс және Аттенборо, сондай-ақ продюсер Майкл Релф құрған, қысқа ғана өмір сүрген өндіріс компаниясы. Форбс компанияның көптеген сценарийлерін жазған. Хайдтың әйелінің портреті 1943 жылғы «Полковник Блимптің өмірі мен өлімі» фильмі үшін жасалған Дебора Керрдің портретіне өте ұқсас, онда Роджер Ливзи (Лигада Майкрофт рөлін ойнайтын) басты рөлде ойнады. Форбс Лигаға арналған DVD түсіндірмесінде сол кездегі көптеген фильмдерде Хайдтың әйелі қайтыс болған деп айтылатынын, ал Хайдтың «Мен сол әйелдің әлі де тірі екеніне өкінемін» деген сөзімен оны елеусіз қалдырмағанын атап көрсетеді. Хайд түскі ас кешінен кейін, түсірілмеген екі көрініс бар. Біріншісінде Уивер, Лекси еске салғанмен, ол ішімдік ішпейді, бірақ бренди ішеді. Екіншісінде Хайд, одан кейін Рейс мектептегі жасөспірім қызға барады, ол Хайдтың үстеліндегі суретінен оның қызы екені көрінеді. Кэри Грантке Хайдтың рөлі ұсынылған, бірақ ол бас тартқан. Лексидің жөндеу шеберханасы үшін Квинс Гейт Плейс Мьюс, SW7 орны пайдаланылды. Фильмнің басында Майкрофттың чемоданындағы эротикалық журналдар «Кіруші Том» (1960) фильмінің түсірілімінен алынған, ол «Лига» түсірілімімен бір уақытта Пайнвуд студиясында түсірілген. «Жәкелер лигасы» 1963 жылғы «Заңның қателескен қолы» фильмінде Питер Селлерс ойнаған «Жемшекті» Гейтстің алаяқтар тобына оқу бағдарламасының бөлігі ретінде көрсетуді жоспарлаған фильмдердің бірі ретінде еске алынған.

Кассалық жинақ

Фильм қаржылық тұрғыдан сәтті болды. 1960 жылы Ұлыбританиядағы кинопрокатта ол ең көп тамашаланған фильмдердің алтыншысы болды және 1971 жылға қарай 250 000 фунт стерлинг табыс әкелді.

Сыни

The Monthly Film Bulletin жазды: Егер сәл басқаша көзқараспен қарасақ, бұл фильм бейбіт уақытта офицерлер класының құлдырауы туралы ирониялық зерттеуге айналуы мүмкін еді; әсіресе, соғыстан кейінгі британдық қоғамдағы әлеуметтік статустың өзгеруін ескерсек, бұл өте лайықты тақырып болар еді. Бірақ фильм кейіпкерлерді терең зерттеуге емес, кернеуді күшейтуге баса назар аударады. Әрбір джентльменге арналған кіріспе сахнадан кейін, сценарий олардың ерекшеліктерін дамыта алмайды, тіпті оларды барлығын күмәнді кейіпкерлер етіп көрсету арқылы өзінің әлеуетін жоғалтады. Брайан Форбс (1960 жылғы "The Angry Silence" фильмінің сценарийінде болғандай) диалогқа жандылық қосады, бірақ өткір, әзіл-қалжыңды сөздерді артық пайдаланады және кейіпкерлеріне әртүрлі, сәнге сай бұрмалауларды таңуға тырысады. Осылайша, қоғамның белгілі бір тобын зертету ретінде, фильмде берік ой-пікір және анық тұжырым жоқ – офицерлік кодекстің пародиязы қаншалықты жеңіл-жеңіл қабылдануы белгісіз, әсіресе аяқталуындағы екіұшты, моральдық талаптар. Триллер ретінде қарағанда, фильм сәттірек: екі маңызды эпизод (әскер лагерін тонау және шабуыл) өте шебер жасалған, бірақ біріншісі армиялық юмордың шамадан тыс пайдалануынан зардап шегеді. Бұл сахналарды режиссуралау және көптеген түсірілімдер Бейзил Дирден үшін фильмнің басты қызығушылығы мен қиындығы техникалық жағынан болғанын көрсетеді. Дегенмен, бұл оның соңғы жылдардағы ең өткір, ең жанды туындысы, оның әдеттегі, механикалық монтаждау тәсілдерінен айтарлықтай азайыпты. Актерлер, өз тарапынан, сценарийдің шектеулеріне байланысты таныс мінез-құлықтарына қайта оралуға мәжбүр болады. Джек Хокинс тым сырлысқан және ауыр, ал Найджел Патриктің майлы, инабатсыз мінезі ешқандай жаңалық әкелмейді. Роджер Ливзи жалған офицер рөлінде кейде кемелді сәттерді көрсетеді, ал Роберт Куттің мас күйдегі араласуы антиклимактикалық кульминацияны жандандырады. Американдық премьерасы кезінде The New York Times газетінен Босли Кроутер фильмді "жетік жазылған және шебер ойналған" деп сипаттап, "Мистер Форбстың шеберлікпен ойлап тапқан және әдемі сценарийі" және "Базил Дирденнің шапшаң және динамикалық режиссурасы" бар екенін айтты. The Daily Telegraph газеті бұл фильмді "британдық киноның шедеврі" деп атады. Денис Шварц оны "ескі ағылшын юморының тамаша мысалы: әдемі және сыпайы" деп бағалады. Time Out журналы оны "керемет капер фильм, сүйкімді ескі достардан құралған актерлік тобының керемет ойынымен" деп сипаттады.

The Monthly Film Bulletin wrote: Given a slightly different approach, this film might have developed into an ironic study of the decline of the officer class in peacetime; a valid enough subject, especially when one considers the varying shifts in social status to be encountered in the post war British scene. Instead, the film concentrates on suspense rather than character investigation. Each of the Gentlemen is introduced by a little establishing scene, after which the script fails to develop their idiosyncracies and, in fact, weakens its own possibilities by making them all basically shady characters. Bryan Forbes (as in his script for The Angry Silence (1960)) brings a lively surface edge to the dialogue, but tends to overdo the slick, ripe repartee as well as imposing on his characters a variety of fashionable perversions. As a study of a certain strata of society, then, the film lacks a strong centre and a firm point of view – one is never quite sure how seriously the parody of the officer code is intended, especially in the ambiguous, obligatorily moral ending. Judged as a thriller, it is more successful: the two big set pieces (the army camp robbery and the raid itself) are quite skilfully put together, although the former suffers from an overdose of tired Army humour. The handling of these scenes and the extensive location shooting suggest that, for Basil Dearden, the film's interest (and challenge) was mainly a technical one. In any case, it is his sharpest, most alive film for several years with rather less of his customary, mechanical shockcutting. The players, on the other hand, are often forced by the script's limitations to fall back on familiar mannerisms – Jack Hawkins is altogether too smooth and heavy and Nigel Patrick's oily bounder brings no revelation. Roger Livesey has some dry moments as a spurious officer doing the rounds whilst Robert Coote's drunken intervention enlivens the somewhat anti climactic climax. At the time of its American release, Bosley Crowther of The New York Times called the film "neatly written and expertly played", and said it features "a devilishly inventive and amusing screen play by Mr. Forbes" and "is directed crisply and spinningly by Basil Dearden". The Daily Telegraph has called the film "a masterpiece of British cinema". Dennis Schwartz called it "a fine example of old fashioned English humor: droll and civil." Time Out called it "A terrific caper movie with typically excellent character playing from a lovable set of old lags."

Үй медиасы

The League of Gentlemen Дирденнің тағы үш фильмімен бірге The Criterion Collection 2010 жылғы Eclipse Series жинағының "Басил Дирденнің Лондон метросы" атты жинағына енді. 2006 жылы фильмнің жаңадан қалпына келтірілген нұсқасы Ұлыбританияда арнайы басылым DVD ретінде жарық көрді. Бұл басылымға қосымша ретінде Аттенборо туралы South Bank Show деректі фильмі және Форбстің түпнұсқа сценарийінің PDF форматындағы нұсқасы кірді. Фильмге Форбс және оның әйелі, фильмде майор Ратланд Смиттың әйелі рөлін сомдаған Нэнет Ньюман аудио түсіндірме берді.

Мәдени мұра

Кітап пен фильм Алан Мурдың "The League of Extraordinary Gentlemen" комикстер сериясына және оның туынды фильміне, сондай-ақ британдық "The League of Gentlemen" телесериалына әсер етті. King Crimson гитарисі Роберт Фрипп 1980 жылы "The League of Gentlemen" деп аталған жаңа толқын би тобын құрды.