Кіріспе
Өзендердің жағалауында құнды заттарды іздеумен айналысатын адам – мұздалақ. Мұздалақтар – бұл өзендердің жағалауы мен жағасында құнды заттарды іздейтін адамдар, бұл термин ең көп 18-19 ғасырларда Лондонда осылай іздегендерді сипаттау үшін қолданылған. Өзен жағалауында заттарды іздеу практикасы қазіргі заманда да жалғасуда, кейде жағаға жуылып кеткен металл құндылықтарды іздеу үшін металл іздегіштер сияқты жаңа технологиялар қолданылады.
A mudlark is someone who scavenges the banks and shores of rivers for items of value, a term used especially to describe those who scavenged this way in London during the late 18th and 19th centuries. The practice of searching the banks of rivers for items continues in the modern era, with newer technology such as metal detectors sometimes being employed to search for metal valuables that may have washed ashore.
18 және 19 ғасырлардағы балшық құс
Базқұрттар Темза өзенінің лайлы жағалауларын су тасқанда, сатуға болатын нәрселерді іздейтін. Кейде, мүмкіндік болғанда, өзен көліктерінен де ұрлық жасайтын. 18 ғасырдың соңына қарай, өзенге жақын тұратын адамдар осылай қарапайым тіршілік көруге қол жеткізген. Базқұрттар көбінесе 8 мен 15 жас аралығындағы балалар немесе дені сау қарттар болатын. Көбінесе базқұрттар еркек болғанымен, қыздар мен әйелдер де іздейтін. Базқұрт болу әдетте кедейлік пен біліктің болмауынан туындаған таңдау болатын. Жұмыс жағдайы өте лас әрі қолайсыз еді, себебі канализациядан және кейде адамдардың, мысықтардың, иттің мәйіттерінен жағаға шөп-қоқыс, қалдықтар шығып жататын. Базқұрттар көбінесе жағада қалған сынған шыныдан кесіліп жараланатын. Кімтің көбінесе аз ғана болатын. 1936 жылға қарай бұл сөз тек жазғы демалыста Темзаның лайына монета тастауын сұрап, қызық көретін жандарға көңіл көтеру үшін жүзгіш костюмі киген лондондық мектеп оқушыларының қалта ақшасын табуын сипаттау үшін қолданылатын.
Қазіргі заман
Соңғы кезде металл іздеушілер және тарихи артефакттарды іздеу үшін жағалауды зерттейтін басқа да адамдар өздерін «құмқазғандар» (mudlarks) деп атайды. Лондонда осы әрекет үшін Лондон порты басқармасынан лицензия алу қажет, және лицензиясыз жағалаудан кез келген артефактты іздеу немесе алып кету заңсыз. Ережелер 2016 жылы өзгерді, бұл жағынан Тед Сэндлингтің танымал кітабы «Лондон фрагменттері» (London in Fragments) ескірді. PLA мәлімдемесіне сәйкес, «Ұлыбританиядағы барлық жағалаудың иесі бар. Металл іздеу, іздеу немесе қазу – бұл қоғамдық құқық емес, сондықтан ол жер иесінің рұқсатын қажет етеді. PLA және Crown Estate Темза жағалауының ең ірі жер иелері болып табылады және металл іздеуге, іздеуге немесе қазуға рұқсат беретін рұқсатты бірлесіп басқарады». PLA сайты рұқсат иелері үшін көптеген пайдалы ақпараттарды ұсынады, оның ішінде карталар, қай жерде қазуға рұқсат бар және қай жерде жоқ екені туралы ережелер, қауіпсіздік және су тасқыны кестелері бар. Кейде Темза жағалауынан археологиялық құндылығы бар заттар табылады. Олардың құнына байланысты, бұл заттар 1996 жылғы «Қазына туралы» заң бойынша қазына ретінде тіркеледі немесе Портативті ескіліктер схемасы (Portable Antiquities Scheme) арқылы талдау және сараптама үшін өз еркімен ұсынылады. 2020 жылдың шілде айында BBC мақаласы «Темза ашылу бағдарламасын» (Thames Discovery Programme) ұсынды, «тарихшылар мен еріктілер тобы бастама көтергендер үшін экскурсиялар өткізеді», ал 2019 жылы Лара Майклемнің «Құмқазу: Темза өзенінде жоғалған және табылғандар» (Mudlarking: Lost and Found on the River Thames) кітабы жарық көрді. Автор өзен жағалауында тарихи артефакттарды іздеуде мол тәжірибе алған. Лиза Вуллеттің «Жерсіз қалғандардың отбасылық тарихы» (Rag and Bone: A Family History of What We've Thrown Away, 2020) осы тақырыпты зерттеудің тағы бір мысалы. Лондон мұражайы Темзаны іздеп зерттейтін құмқазғандардың қызметіне риза. «Табылған заттармен байланыс офицері» Стюарт Уайатт: «Құмқазғандар үнемі жаңа, қызықты артефакттарды тауып, мұражайға жеткізеді. Темзадан табылған жаңалықтар әлі де бізге жаңа ақпарат береді және білім қорымызды толықтырады. Бұл заттар Лондон тарихын және соңғы екі мың жылда қалада тұрған лондондықтардың өмірін түсінуге көмектеседі». Нәтижесінде, құмқазғандар мұражайлар мен мұрағаттардың маңызды қызметкерлеріне айналды.