Ландшафт – жер бетінің көрінісі, табиғи және адам жасаған элементтері. Жер бедері, су айдындары, өсімдіктер, құрылыстар, мәдениет пен тарихты көрсетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жер аумағының көрінетін ерекшеліктері
Visible features of a land area
Ландшафт – жер аумағының көрінетін ерекшеліктері, оның жер бедері және олардың табиғи немесе адам жасаған нысандармен қалай үйлесетіні, көбінесе эстетикалық құндылығы тұрғысынан қарастырылады. Ландшафтқа таулар, төбелер, өзендер, көлдер, тоғандар және теңіз сияқты су қоймалары секілді геофизикалық тұрғыдан анықталған жер бедерінің физикалық элементтері, жер бетін жабатын өсімдіктерді қоса алғанда, тірі жамылғы элементтері, жерді пайдаланудың әртүрлі формаларын қоса алғанда, адамның құрылыстары, ғимараттар мен нысандар, сондай-ақ жарық және ауа-райы сияқты уақытша элементтер кіреді. Физикалық тегі мен адамның мәдени ықпалын біріктіре отырып, ландшафттар жергілікті және ұлттық ерекшеліктер үшін маңызды адамдар мен олардың мекендейтін жерінің ажырамас байланысын көрсетеді. Ландшафттың ерекшелігі оны мекендейтін адамдардың өзіндік бейнесін қалыптастыруға және басқа аймақтардан ерекшеленетін орынға деген сезімді дамытуға көмектеседі. Бұл – адам өміріне динамикалық фон. Ландшафттар егістік жерлер, ландшафтық саябақтар немесе жабайы табиғат сияқты алуан түрлі болуы мүмкін. Жерде полярлық аймақтардың мұзды ландшафттары, таулы ландшафттары, кең құрғақ шөлдік ландшафттары, аралдар мен жағалау ландшафттары, бұрынғы тайга ормандары мен тропикалық жаңбырлы ормандар, сондай-ақ қоңыржай және тропикалық аймақтардың ауыл шаруашылығы ландшафттары сияқты көптеген ландшафттар бар. Жер аумағының көрінетін ерекшеліктерін өзгерту іс-әрекеті ландшафтық жоспарлау деп аталады.
A landscape is the visible features of an area of land, its landforms, and how they integrate with natural or human made features, often considered in terms of their aesthetic appeal. A landscape includes the physical elements of geophysically defined landforms such as mountains, hills, water bodies such as rivers, lakes, ponds and the sea, living elements of land cover including indigenous vegetation, human elements including different forms of land use, buildings, and structures, and transitory elements such as lighting and weather conditions. Combining both their physical origins and the cultural overlay of human presence, often created over millennia, landscapes reflect a living synthesis of people and place that is vital to local and national identity. The character of a landscape helps define the self image of the people who inhabit it and a sense of place that differentiates one region from other regions. It is the dynamic backdrop to people's lives. Landscape can be as varied as farmland, a landscape park or wilderness. The Earth has a vast range of landscapes including the icy landscapes of polar regions, mountainous landscapes, vast arid desert landscapes, islands, and coastal landscapes, densely forested or wooded landscapes including past boreal forests and tropical rainforests and agricultural landscapes of temperate and tropical regions. The activity of modifying the visible features of an area of land is referred to as landscaping.
ландшафттың әртүрлі түрлерінің тізімі
Шөл, жазық, тайга, тундра, батпақты жер, тау, тау тізбегі, жартас, жағалау, таяз су аймағы, мұздық, Жердің полярлық аймақтары, бұталы дала, орман, тропиктік орман, шоқ орман, джунгли, сортаңдықтар, дала, аңғар.
Ландшафт экологиясы – қоршаған ортадағы экологиялық процестер мен нақты экожүйелер арасындағы қарым-қатынастарды зерттейтін және оларды жақсартуға бағытталған ғылым. Бұл зерттеу әртүрлі ландшафттық масштабтарда, кеңістіктік үлгілердің дамуында, сондай-ақ ғылыми зерттеулер мен саясаттың ұйымдастыру деңгейлерінде жүргізіледі. Ландшафт – ландшафт экологиясының орталық ұғымы. Дегенмен, оның анықтамасы әртүрлі болып келеді. Мысалы, Карл Тролль ландшафтты ойша туындаған құрылым емес, объективті берілген «органикалық тұтастық» ретінде, кеңістіктің үйлесімді индивидуумы ретінде қарастырады. Эрнст Неф ландшафтты геофакторлардың үзіліссіз жер бетіндегі өзара байланысындағы бөліктер ретінде анықтайды, олар белгілі бір жерді пайдалану бойынша біртектіліктеріне сәйкес анықталады және антропоцентрлік және релятивистік тұрғысынан қарастырылады. Ричард Форман мен Майкл Годронның пікірінше, ландшафт – өзара әрекеттесетін экожүйелер жиынтығынан құралған гетерогенді жер аумағы, ол ұқсас нысандармен бүкіл аумақта қайталанады. Олар орман, шалғын, батпақтар мен ауылдарды ландшафт экожүйелерінің мысалдары ретінде келтіреді және ландшафттың ені кем дегенде бірнеше шақырым болуы керек дейді. Джон А. Виенс Карл Тролл, Исаак С. Зонневельд, Зев Наве, Ричард Т. Т. Форман/Мишель Годрон және басқалардың адамдардың қоршаған ортамен километрлік масштабта өзара әрекеттесетін ареналар екенін айтқан дәстүрлі көзқарасына қарсы шығады. Оның орнына, ол «ландшафтты» – масштабқа қарамастан – «кеңістіктік үлгілер экологиялық процестерге ықпал ететін қалып» деп анықтайды. Кейбір ғалымдар «ландшафтты» екі немесе одан көп экожүйелерді қамтитын және бір-біріне жақын орналасқан аумақ ретінде анықтайды.
Landscape ecology is the science of studying and improving relationships between ecological processes in the environment and particular ecosystems. This is done within a variety of landscape scales, development spatial patterns, and organizational levels of research and policy. Landscape is a central concept in landscape ecology. It is, however, defined in quite different ways. For example: Carl Troll conceives of landscape not as a mental construct but as an objectively given 'organic entity', a harmonic individuum of space. Ernst Neef defines landscapes as sections within the uninterrupted earth wide interconnection of geofactors which are defined as such on the basis of their uniformity in terms of a specific land use, and are thus defined in an anthropocentric and relativistic way. According to Richard Forman and Michael Godron, a landscape is a heterogeneous land area composed of a cluster of interacting ecosystems that is repeated in similar form throughout, whereby they list woods, meadows, marshes and villages as examples of a landscape's ecosystems, and state that a landscape is an area at least a few kilometres wide. John A. Wiens opposes the traditional view expounded by Carl Troll, Isaak S. Zonneveld, Zev Naveh, Richard T. T. Forman/Michel Godron and others that landscapes are arenas in which humans interact with their environments on a kilometre wide scale; instead, he defines 'landscape'—regardless of scale—as "the template on which spatial patterns influence ecological processes". Some define 'landscape' as an area containing two or more ecosystems in close proximity.
Ландшафттық ғылым
Ландшафт ғылымының пәні «ландшафт экологиясы мен қалалық экологияны басқа пәндермен және салааралық салалармен біріктіре отырып, ландшафт өзгерісіне әсер ететін әлеуметтік-экологиялық процестерді анықтау» деп сипатталған. 2000 жылғы «География және ландшафт ғылымы» атты мақаласында «Ландшафт зерттеуіне қатысқан барлық пәндер ландшафт ғылымы деп аталады, дегенмен бұл терминді алғаш рет 1885 жылы географтар Оппель мен Тролл қолданған» делінген. 2013 жылғы редакциялық мақалада ландшафт ғылымы «жер пайдаланудың өзгеруіне және ландшафт деңгейіндегі жер ресурстары туралы деректерге назар аудара отырып, адамдар мен олардың қоршаған ортасы арасындағы қарым-қатынасты түсінуге бағытталған зерттеу» деп анықталған. 1979 жылғы Ұлы Совет Энциклопедиясында ландшафт ғылымы «Жердің географиялық қабығының құрылымдық бөліктері ретінде табиғи аумақтық кешендермен (немесе географиялық кешендер, геожүйелермен) айналысатын физикалық географияның саласы» деп көрсетілген және «Ландшафт ғылымының негізі – географиялық ландшафттың Жердің физикогеографиялық дифференциациясының негізгі элементі деген теория. Ландшафт ғылымы ландшафттың пайда болуы, құрылымы және динамикасы, ландшафттың дамуы мен орналасу заңдылықтары, сондай-ақ адамның экономикалық қызметі арқылы ландшафттың өзгеруімен айналысады», – делінген, сонымен қатар ол 20 ғасырдың басында Л.С. Берг және басқалармен Ресейде, ал Ресейден тыс жерде неміс ғалымы С. Пассаргемен құрылғандығы айтылады. Совет ғалымы Виктор Сочава ландшафтты табиғи ортаның әртүрлі компоненттері мен геохимия арасындағы қарым-қатынас ретінде қарастырған, бұл тұжырым американдық географ Джордж Ван Дайнның идеяларына негізделген.
The discipline of landscape science has been described as "bring[ing] landscape ecology and urban ecology together with other disciplines and cross disciplinary fields to identify patterns and understand social ecological processes influencing landscape change". A 2000 paper entitled "Geography and landscape science" states that "The whole of the disciplines involved in landscape research will be referred to as landscape science, although this term was used first in 1885 by the geographers Oppel and Troll". A 2013 guest editorial defines landscape science as "research that seeks to understand the relationship between people and their environment, with a focus on land use change and data pertaining to land resources at the landscape scale". The Great Soviet Encyclopedia of 1979 defines landscape science as "the branch of physical geography that deals with natural territorial complexes (or geographic complexes, geosystems) as structural parts of the earth's geographic mantle" and states that "The basis of landscape science is the theory that the geographic landscape is the primary element in the physicogeo graphical differentiation of the earth. Landscape science deals with the origin, structure, and dynamics of landscapes, the laws of the development and arrangement of landscapes, and the transformation of landscapes by the economic activity of man. ", and asserts that it was founded in Russia in the early 20th century by L. S. Berg and others, and outside Russia by the German S. Passarge. The conception of landscape as the relationship between various components of natural environments and geochemisty was devoted by soviet scientist Viktor Sochava, based on the ideas of american geographer George Van Dyne
Жер бедерінің біріктірілген басқаруы
Интегралды ландшафтты басқару – тұрақты ландшафттарды қамтамасыз ету мақсатында жерді пайдаланудың әртүрлі мақсаттарына қатысты саясат пен тәжірибені үйлестіру үшін бірлесіп жұмыс істейтін көптеген мүдделі тараптарды біріктіретін ландшафтты басқару жолы. Мысалы, бір өзен алабы қалалар мен ауыл шаруашылығын сумен, шағын шаруалар мен индустрияны ағаш және азық-түлік дақылдарымен, ал биологиялық әртүрлілікті мекендермен қамтамасыз ете алады. Осы секторлардың әрқайсысы өз мақсаттарына жету жолында басқаларына әсер ете алады. Мақсат – осы әртүрлі жерді пайдалану мақсаттары мен экожүйелік қызметтер арасындағы қақтығыстарды азайту. Интегралды ландшафтты басқару ұлттық, жергілікті және халықаралық деңгейде кеңінен қолданылуда. Мысалы, БҰҰ Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы «БҰҰҚЖ де-факто ландшафттық тәсілді қолдайды, себебі ол интеграцияланған экожүйелік басқарудың негізгі элементтерін қамтиды» деп мәлімдейді.
Integrated landscape management is a way of managing a landscape that brings together multiple stakeholders, who collaborate to integrate policy and practice for their different land use objectives, with the purpose of achieving sustainable landscapes. It recognises that, for example, one river basin can supply water for towns and agriculture, timber and food crops for smallholders and industry, and habitat for biodiversity; the way in which each one of these sectors pursues its goals can have impacts on the others. The intention is to minimise conflict between these different land use objectives and ecosystem services. Integrated landscape management is increasingly taken up at the national, local and international level, for example the UN Environment Programme states that "UNEP champions the landscape approach de facto as it embodies the main elements of integrated ecosystem management".
Бейнелі бақтар
Қытай бақшасы – үш мың жылдан астам уақыт бойы дамыған пейзаждық бақша стилі. Оған қытай императорлары мен императорлық отбасының мүшелерінің ләззат алу және әсер ету үшін салған кең бақтары, сондай-ақ ғалымдар, ақындар, бұрынғы мемлекеттік қызметкерлер, сарбаздар мен саудагерлердің сыртқы әлемнен оқшаулану және ой тереңдету үшін жасаған шағын бақшалары кіреді. Олар адам мен табиғат арасындағы үйлесімділікті көрсететін идеалданған миниатюралық пейзаж жасайды. Типик қытай бақшасы қабырғалармен қоршалған, бір немесе бірнеше тоғандар, ғалымдар тастары, ағаштар мен гүлдер, сондай-ақ бақ ішіндегі залдар мен павильондардан тұрады, олар бұрылып өтетін жолдар мен зигзаг тәрізді галереялармен байланысқан. Құрылыстар арасында қозғала отырып, келушілер мұқият жасалған көріністерді, пейзаж суреттерінің орамдай ашылатын туындысын тамашалайды. Ағылшын пейзаждық бақшасы, сондай-ақ ағылшын пейзаждық паркі немесе жай ғана "ағылшын бақшасы" деп аталатын стиль, табиғи пейзажға ұқсас болуы тиіс, бірақ ол кең аумақта қайта құрылған болуы мүмкін. Ол 18-шы ғасырдың басында Англияда пайда болып, Еуропаға таралып, 17-шы ғасырдың формалды, симметриялық француз бақшасын (jardin à la française) Еуропадағы ірі саябақтар мен бақшалардың басты стилі ретінде ығыстырды. Ағылшын бақшасы (кейін француз пейзаждық бақшасы) табиғаттың идеалданған бейнесін ұсынды. Ол Клод Лоррен мен Никола Пуссеннің пейзаж суреттерінен, Шығыс классикалық қытай бақшаларынан және Жан-Жак Руссоның (1712–1778) философиясынан шабыт алды. Ағылшын бақшасында көбінесе көл, ағаштардың арасында кең жайылған дөңгелектеп өсетін көгалдар, классикалық ғибадатханалар, готикалық қираған орындар, көпірлер және басқа да көркем архитектуралық құрылыстар болады, олар идиллиялық шабытты шағылыстыратын пейзаж жасау үшін салған. Ланселот "Қабілетті" Браун мен Хамфри Рептонның еңбектері ерекше ықпалды болды. 18-шы ғасырдың соңына қарай ағылшын бақшасы француз бақшаларымен еліктелді, тіпті Ресейдің Санкт-Петербург қаласындағы Павловск саябағында, болашақ император Павелдің бақтарында да көрініс тапты. Бұл стиль 19-шы ғасырда әлемде пайда болған қоғамдық саябақтар мен бақшалардың формасына да зор әсер етті.
The Chinese garden is a landscape garden style which has evolved over three thousand years. It includes both the vast gardens of the Chinese emperors and members of the Imperial Family, built for pleasure and to impress, and the more intimate gardens created by scholars, poets, former government officials, soldiers and merchants, made for reflection and escape from the outside world. They create an idealized miniature landscape, which is meant to express the harmony that should exist between man and nature. A typical Chinese garden is enclosed by walls and includes one or more ponds, scholar's rocks, trees and flowers, and an assortment of halls and pavilions within the garden, connected by winding paths and zig zag galleries. By moving from structure to structure, visitors can view a series of carefully composed scenes, unrolling like a scroll of landscape paintings. The English landscape garden, also called English landscape park or simply the 'English garden', is a style of parkland garden intended to look as though it might be a natural landscape, although it may be very extensively re arranged. It emerged in England in the early 18th century, and spread across Europe, replacing the more formal, symmetrical jardin à la française of the 17th century as the principal style for large parks and gardens in Europe. The English garden (and later French landscape garden) presented an idealized view of nature. It drew inspiration from paintings of landscapes by Claude Lorraine and Nicolas Poussin, and from the classic Chinese gardens of the East, and the philosophy of Jean Jacques Rousseau (1712 – 1778). The English garden usually included a lake, sweeps of gently rolling lawns set against groves of trees, and recreations of classical temples, Gothic ruins, bridges, and other picturesque architecture, designed to recreate an idyllic pastoral landscape. The work of Lancelot "Capability" Brown and Humphry Repton was particularly influential. By the end of the 18th century the English garden was being imitated by the French landscape garden, and as far away as St. Petersburg, Russia, in Pavlovsk, the gardens of the future Emperor Paul. It also had a major influence on the form of the public parks and gardens which appeared around the world in the 19th century.
Ландшафт сәулеті
Ландшафт сәулеті – ботаника, егіншілік, көркем өнер, сәулет, өнеркәсіптік дизайн, геология және жер ғылымдары, экологиялық психология, география және экология салаларын қамтитын көп салалы ғылым. Ландшафт сәулетшісінің қызметі қоғамдық саябақтар мен жолдарды құрудан бастап, университеттер мен корпоративтік кеңселердің аумақтарын жоспарлауға дейін, тұрғын үйлерді жобалаудан азаматтық инфрақұрылымды жобалауға және үлкен жабайы аймақтарды басқаруға немесе шахталар мен полигондар сияқты бұзылған ландшафттарды қайта жаңартуға дейін жетеді. Ландшафт сәулетшілері барлық типтегі құрылыстар мен сыртқы кеңістіктерде жұмыс істейді – үлкен немесе кішкентай, қалалық, қала маңы және ауылдық, сондай-ақ экологиялық тұрақтылықты ескере отырып, "қатты" (салынған) және "жұмсақ" (егілген) материалдарды қолданады. 1800 жылға дейінгі кезеңде ландшафттық бағдарламалау тарихы (кейіннен ландшафт сәулеті деп аталды) көбінесе помещиктік үйлер, сарайлар және патшалық меншіктер, діни кешендер мен үкімет орталықтары үшін жоспарлау және бақша дизайнынан тұрды. Мысалы, Франция королі Людовик XIV үшін Вакс-ле-Виконтте және Версаль сарайында Андре Ле Нотрдің жасаған ауқымды жұмыстарын атауға болады. Ландшафт жасау туралы алғаш рет 1712 жылы Джозеф Аддисон жазды. "Ландшафт сәулеті" терминін 1828 жылы Гилберт Лэйнг Мейсон ойлап тапты, ал 1863 жылы Фредерик Лоу Олмстед оны алғаш рет кәсіби атақ ретінде қолданды. XIX ғасырдың соңында ландшафт сәулетшісі термині ландшафтты жобалайтын маман адамдар тарапынан қолданыла бастады. Фредерик Лоу Олмстед АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы Орталық паркті жобалау кезінде "ландшафт сәулеті" терминін кәсіп ретінде алғаш рет қолданды. Осы жерде дәстүрлі ландшафттық бағдарламалау және қала құрылысы саласының үйлесуі ландшафт сәулетіне ерекше бағыт берді. Фредерик Лоу Олмстед және басқалар 1899 жылы Америка Ландшафт Сәулетшілер Қоғамын (ASLA) құрғаннан кейін ландшафт сәулетшісі терминінің қолданылуы қалыптасты.
Landscape architecture is a multi disciplinary field, incorporating aspects of botany, horticulture, the fine arts, architecture, industrial design, geology and the earth sciences, environmental psychology, geography, and ecology. The activities of a landscape architect can range from the creation of public parks and parkways to site planning for campuses and corporate office parks, from the design of residential estates to the design of civil infrastructure and the management of large wilderness areas or reclamation of degraded landscapes such as mines or landfills. Landscape architects work on all types of structures and external space – large or small, urban, suburban and rural, and with "hard" (built) and "soft" (planted) materials, while paying attention to ecological sustainability. For the period before 1800, the history of landscape gardening (later called landscape architecture) is largely that of master planning and garden design for manor houses, palaces and royal properties, religious complexes, and centers of government. An example is the extensive work by André Le Nôtre at Vaux le Vicomte and at the Palace of Versailles for King Louis XIV of France. The first person to write of making a landscape was Joseph Addison in 1712. The term landscape architecture was invented by Gilbert Laing Meason in 1828 and was first used as a professional title by Frederick Law Olmsted in 1863. During the latter 19th century, the term landscape architect became used by professional people who designed landscapes. Frederick Law Olmsted used the term 'landscape architecture' as a profession for the first time when designing Central Park, New York City, US. Here the combination of traditional landscape gardening and the emerging field of city planning gave landscape architecture its unique focus. This use of the term landscape architect became established after Frederick Law Olmsted Jr. and others founded the American Society of Landscape Architects (ASLA) in 1899.
Ең ертедегі ландшафтық әдебиет
Мүмкін, ең ерте пейзаж әдебиеті Австралия аборигендерінің мифтерінде кездеседі (ол Dreamtime немесе Dreaming stories, songlines немесе абориген ауыз әдебиеті деп те аталады), бұл Австралиядағы әр тілдік топтың аборигендері дәстүрлі түрде орындаған әңгімелер. Мұндай мифтердің барлығы әр абориген тобының жергілікті ландшафтындағы маңызды шындықтарды әртүрліше баяндайды. Олар Австралия құрлығының топографиясын мәдени ерекшеліктермен және терең мағынамен қабаттастырады, сондай-ақ таңдалған тыңдаушыларды Австралия аборигендерінің ежелгі ата-бабаларының жинақталған білімі мен даналығымен күшейтеді. Батыста пасторальдық поэзия пейзаж әдебиетінің ең ерте түрі болып табылады, бірақ бұл әдеби жанр қойшылар мен қойшы қыздарымен бейнеленген идеалданған ландшафтты ұсынады және "бейбіт, таза өмірдің суретін; құрбан болмаған әлемнің бір түрін" жасайды. Пастораль грек ақыны Теокриттың (б.з.д. 316 – б.з.д. 260 ж.) шығармаларында пайда болды. Романтизм дәуіріндегі ақын Уильям Вордсворт «Михаил, пасторальдық өлең» (1800) арқылы пасторальдың қазіргі заманғы, реалистік түрін жасады. Шаньшуй поэзиясы – Қытайда біздің заманымыздың III-IV ғасырларында қалыптасқан пейзаж поэзиясының ерте түрі.
Possibly the earliest landscape literature is found in Australian aboriginal myths (also known as Dreamtime or Dreaming stories, songlines, or Aboriginal oral literature), the stories traditionally performed by Aboriginal peoples within each of the language groups across Australia. All such myths variously tell significant truths within each Aboriginal group's local landscape. They effectively layer the whole of the Australian continent's topography with cultural nuance and deeper meaning, and empower selected audiences with the accumulated wisdom and knowledge of Australian Aboriginal ancestors back to time immemorial. In the West pastoral poetry represent the earliest form of landscape literature, though this literary genre presents an idealized landscape peopled by shepherds and shepherdesses, and creates "an image of a peaceful uncorrupted existence; a kind of prelapsarian world". The pastoral has its origins in the works of the Greek poet Theocritus (c. 316 c. 260 BC). The Romantic period poet William Wordsworth created a modern, more realistic form of pastoral with Michael, A Pastoral Poem (1800). An early form of landscape poetry, Shanshui poetry, developed in China during the third and fourth centuries A. D.
Топографиялық поэзия
Топографиялық поэзия – ландшафтты немесе жерді сипаттайтын және көбінесе мадақтайтын поэзия жанры. Джон Денхамның 1642 жылғы «Куперс Хилл» поэмасы осы жанрды қалыптастырды, ол 18 ғасырда Англияда ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Дегенмен, топографиялық өлеңдердің мысалдары Көне дәуірден басталады және Орта ғасырлар мен Ренессанс кезеңдерінде де кездеседі. Ең ерте үлгілер көбінесе континенттік Еуропадан шыққан, бірақ Денхамнан бастау алған дәстүрдегі топографиялық поэзия классикалық туындыларға қатысты, ал өзен, қираған ғимарат немесе төбелер туралы өлеңдер сияқты топографиялық өлеңдердің көптеген түрлері 17 ғасырдың басында қалыптасты. Александр Поуптың «Виндзор орманы» (1713) және Джон Дайердің «Гронгар төбесі» (1762) тағы екі белгілі мысал. Джордж Крабб, Суффолк аймақтық ақыны, Уильям Вордсворт сияқты топографиялық өлеңдер жазды, оның «Тинтерн аббатханасынан бірнеше шақырым жоғары жазылған жолдар» поэмасы айқын мысал болып табылады. Соңғы кезде Мэтью Арнольдтың «The Scholar Gipsy» (1853) Оксфордшир ауылдарын мақтайды, ал У. Х. Оденнің «In Praise of Limestone» (1948) әк тасты ландшафты аллегория ретінде пайдаланады. Топографиялық поэзияның қосалқы жанрларына 17 ғасырда Англияда бай демеушіні мақтап жазылған сарай поэмасы және алыстан немесе уақыт бойынша болашаққа бағытталған көрініс поэмасы, мүмкіндік немесе күту сезімімен сипатталатын поэмалар жатады. Ландшафт поэзиясы ретінде кеңінен түсінілгенде және оның пайда болуынан бастап қазіргі уақытқа дейін қарастырылғанда, топографиялық поэзия көптеген формальды жағдайлар мен орын түрлерін қабылдауы мүмкін. Кеннет Бейкер «Ландшафт поэзиясының Фабер кітабына кіріспе» еңбегінде 37 түрді анықтап, 16-шы ғасырдан 20-шы ғасырға дейінгі – Эдмунд Спенсерден Сильвия Платқа дейінгі – әр түрге сәйкес келетін «Жолдар мен саяхаттар», «Таулар, төбелер және жоғарыдан көрініс», «Табиғат пен ландшафттың бұзылуы», «Рухтар мен әулиелер» сияқты өлеңдерді жинақтады. Топографиялық поэзияда қолданылатын жалпы эстетикалық тіркесімдерге пасторальдық бейнелер, салтанатты және көркемдік бейнелер жатады, олар өзендер, қираған ғимараттар, ай жарығы, құстардың әндері мен бұлттар, шаруалар, таулар, үңгірлер және су пейзаждарын қамтиды. Ландшафтты немесе көріністі сипаттағанмен, топографиялық поэзия көбінесе, кем дегенде, жасырын түрде саяси мәселелерді немесе ұлттың мәнін қамтиды. Сондықтан ландшафттың сипаттамасы саяси хабарды жеткізуге арналған поэтикалық құралға айналады. Мысалы, Джон Денхамның «Куперс Хилл» поэмасында баяндамашы жақында өлім жазасын алған Карл I-нің артықшылықтарын талқылайды.
Topographical poetry is a genre of poetry that describes, and often praises, a landscape or place. John Denham's 1642 poem "Cooper's Hill" established the genre, which peaked in popularity in 18th century England. Examples of topographical verse date, however, to the Late Classical period, and can be found throughout the Medieval era and during the Renaissance. Though the earliest examples come mostly from continental Europe, the topographical poetry in the tradition originating with Denham concerns itself with the classics, and many of the various types of topographical verse, such as river, ruin, or hilltop poems were established by the early 17th century. Alexander Pope's "Windsor Forest" (1713) and John Dyer's "Grongar Hill' (1762) are two other familiar examples. George Crabbe, the Suffolk regional poet, also wrote topographical poems, as did William Wordsworth, of which Lines written a few miles above Tintern Abbey is an obvious example. More recently, Matthew Arnold's "The Scholar Gipsy" (1853) praises the Oxfordshire countryside, and W. H. Auden's "In Praise of Limestone" (1948) uses a limestone landscape as an allegory. Subgenres of topographical poetry include the country house poem, written in 17th century England to compliment a wealthy patron, and the prospect poem, describing the view from a distance or a temporal view into the future, with the sense of opportunity or expectation. When understood broadly as landscape poetry and when assessed from its establishment to the present, topographical poetry can take on many formal situations and types of places. Kenneth Baker, in his "Introduction to The Faber Book of Landscape Poetry, identifies 37 varieties and compiles poems from the 16th through the 20th centuries—from Edmund Spenser to Sylvia Plath—correspondent to each type, from "Walks and Surveys", to "Mountains, Hills, and the View from Above", to "Violation of Nature and the Landscape", to "Spirits and Ghosts." Common aesthetic registers of which topographical poetry makes use include pastoral imagery, the sublime, and the picturesque, which include images of rivers, ruins, moonlight, birdsong, and clouds, peasants, mountains, caves, and waterscapes. Though describing a landscape or scenery, topographical poetry often, at least implicitly, addresses a political issue or the meaning of nationality in some way. The description of the landscape therefore becomes a poetic vehicle for a political message. For example, in John Denham's "Cooper's Hill", the speaker discusses the merits of the recently executed Charles I.
Британиядағы романтизм дәуірі
Британ романтизмінің маңызды аспектілерінің бірі – суретте, әдебиетте, сондай-ақ саясат пен философияда адамдардың пейзажды қабылдау және бағалау тәсілдерінің өзгеруі болды. Әсіресе, Уильям Гилпиннің «Уай өзеніндегі байқаулары» 1770 жылы жарық көргеннен кейін, суретшілер мен көрермендерге «суреттелген сұлулық» идеясы әсер ете бастады. Гилпин пейзажға «суреттелген сұлулықтың ережелері бойынша» қарауды ұсынды, бұл контраст пен әртүрлілікке баса назар аударуды білдірді. Эдмунд Берктің «Біздің жоғары және әдемі идеяларымыздың шығу тегіне арналған философиялық зерттеу» (1757) де ықпалды мәтін болды, сондай-ақ Лонгиннің «Жоғарылық туралы» (б.з.д. Грекия, ерте дәуірде жазылған, 1739 жылы француз тілінен аударылған) еңбегі де маңызды болды. 18 ғасырдан бастап, табиғаттағы жоғарылық сезімі, тілдегі жоғарылық идеясымен бірге пайда болды; яғни, көркем тіл немесе сөз өнері. Романтиктерге әсер еткен топографиялық поэма – Джеймс Томсонның «Сезондар» (1726–30) туындысы болды. Өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы революцияларының нәтижесінде пейзажтың өзгеруі, қаланың кеңеюі және ауылдық жерлердің халқының азаюы, Ұлыбританиядағы романтизм қозғалысының дамуына әсер еткен тағы бір фактор болды. Жұмысшылардың қиын жағдайы, жаңа таптық қақтығыстар және қоршаған ортаның ластануы қалалық өмір мен индустрияландыруға қарсы реакцияға, сондай-ақ табиғат пен пейзаждың сұлулығы мен құндылығына жаңа мән беруге әкелді. Алайда, бұл аристократиялық әлеуметтік және саяси нормаларға, сондай-ақ табиғатты ғылыми тұрғыдан қарауға қарсы наразылық болды. Ақын Уильям Вордсворт пейзаж әдебиетіне үлкен үлес қосты, оның замандасы, ақын және романист Уолтер Скотт та маңызды рөл атқарды. Скотттың ықпалы Еуропаның барлық жерінде сезілді, сондай-ақ Ұлыбританиядағы ірі Виктория дәуірінің романистері, мысалы, Эмили Бронте, миссис Гаскелл, Джордж Элиот және Томас Харди, сондай-ақ 20 ғасырда Джон Каупер Поуис сияқты жазушыларға әсер етті. Маргарет Драббл «Жазушының Британиясы» еңбегінде Томас Хардиді «ағылшын тіліндегі ауылдық өмір мен пейзаж туралы ең ұлы жазушы» деп атады.
One important aspect of British Romanticism – evident in painting and literature as well as in politics and philosophy – was a change in the way people perceived and valued the landscape. In particular, after William Gilpin's Observations on the River Wye was published in 1770, the idea of the picturesque began to influence artists and viewers. Gilpin advocated approaching the landscape "by the rules of picturesque beauty," which emphasized contrast and variety. Edmund Burke's A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful (1757) was also an influential text, as was Longinus' On the Sublime (early A. D., Greece), which was translated into English from the French in 1739. From the 18th century, a taste for the sublime in the natural landscape emerged alongside the idea of the sublime in language; that is elevated rhetoric or speech. A topographical poem that influenced the Romantics, was James Thomson's The Seasons (1726–30). The changing landscape, brought about by the industrial and agricultural revolutions, with the expansion of the city and depopulation of the countryside, was another influences on the growth of the Romantic movement in Britain. The poor condition of workers, the new class conflicts, and the pollution of the environment all led to a reaction against urbanism and industrialisation and a new emphasis on the beauty and value of nature and landscape. However, it was also a revolt against aristocratic social and political norms of the Age of Enlightenment, as well a reaction against the scientific rationalisation of nature. The poet William Wordsworth was a major contributor to the literature of landscape, as was his contemporary poet and novelist Walter Scott. Scott's influence was felt throughout Europe, as well as on major Victorian novelists in Britain, such as Emily Brontë, Mrs Gaskell, George Eliot, and Thomas Hardy, as well as John Cowper Powys in the 20th century. Margaret Drabble in A Writer's Britain suggests that Thomas Hardy "is perhaps the greatest writer of rural life and landscape" in English.
Еуропа
Скоттың ықпалында болған еуропалық жазушылардың ішінде француз Оноре де Бальзак, Александр Дюма және итальяндық Алессандро Манцони болды. Манцонидің "Құдалар" атты танымал романы Уолтер Скоттың "Иванхо" романымен шабыттандырылды.
Among European writers influenced by Scott were Frenchmen Honoré de Balzac and Alexandre Dumas and Italian Alessandro Manzoni. Manzoni's famous novel The Betrothed was inspired by Walter Scott's Ivanhoe.
Солтүстік Америка
Романтизмнің пейзажға қатысты ұстанымымен американдық жазушы Фенимор Купер де шабыттанды, оны Виктор Гюго мен Бальзак бағалап, "Америкалық Скотт" деп атады.
Also influenced by Romanticism's approach to landscape was the American novelist Fenimore Cooper, who was admired by Victor Hugo and Balzac and characterized as the "American Scott."
Қытай
Қытай поэзиясындағы пейзаж көбінесе Батысқа қарағанда әлдеқайда ерте дамыған қытай пейзаж суретімен тығыз байланысты. Көптеген өлеңдер нақты суреттерді еске түсіреді, ал кейбіреулері түрменің бос кеңістіктеріне жазылған. Көптеген суретшілер, әсіресе ғалым-әдебиетшілер дәстүрінде өлеңдер жазды. Пейзаж бейнелері ерте Шыжин және Чуциде кездеседі, бірақ кейінгі поэзияда баса назар өзгерді, суреттегідей, «тау-су» (shan shui) стиліне – жабайы таулар, өзендер мен көлдерге ауысты, ал пейзаж адамның орналасқан жері ретінде емес, дербес бейне ретінде көрінді. Бұл Қытайдың көптеген алуантүрлі ландшафтарын толыққанды көрсетпеді. Шан шуй суреті мен поэзиясы көбінесе Оңтүстік Қытайдың кейбір аймақтарына тән ерекшеліктері бар, ойдан шығарылған пейзаждарды бейнелейді және бүгінгі күнге дейін танымал. «Егістік пен бақ» поэзиясы – ғасырлар бойы жалғасқан, бақшалардың, аулалардың және өңделген егістіктердің табиғатына баса назар аударған, қарсы поэтикалық бағыт. «Егістік пен бақ» поэзиясы – классикалық қытай поэзиясының көптеген жанрларының бірі. Осы жанрдың негізгі өкілдерінің бірі – Тао Юаньмин (басқа атауларында Тао Цзянь, 365–427 жж.). Тао Юаньмин «Егістік пен бақ» поэзиясымен байланысты алғашқы ұлы ақын ретінде танылады.
Landscape in Chinese poetry has often been closely tied to Chinese landscape painting, which developed much earlier than in the West. Many poems evoke specific paintings, and some are written in more empty areas of the scroll itself. Many painters also wrote poetry, especially in the scholar official or literati tradition. Landscape images were present in the early Shijing and the Chuci, but in later poetry the emphasis changed, as in painting to the Shan shui ( lit. "mountain water") style featuring wild mountains, rivers and lakes, rather than landscape as a setting for a human presence. and left most of the varied landscapes of China largely unrepresented. Shan shui painting and poetry shows imaginary landscapes, though with features typical of some parts of South China; they remain popular to the present day. Fields and Gardens poetry , in poetry) was a contrasting poetic movement which lasted for centuries, with a focused on the nature found in gardens, in backyards, and in the cultivated countryside. Fields and Gardens poetry is one of many Classical Chinese poetry genres. One of the main practitioners of the Fields and Gardens poetry genre was Tao Yuanming (also known as Tao Qian (365–427), among other names or versions of names). Tao Yuanming has been regarded as the first great poet associated with the Fields and Gardens poetry genre.
Бейнелеу фотосуреттері
Көптеген пейзаждық фотосуреттерде адам қызметі аз немесе мүлдем байқаылмайды және олар адамның ықпалынан тыс, таза, табиғаттың бұзылмаған бейнесін жасау мақсатымен түсіріледі, оның орнына айқын жер бедері, ауа райы және айналадағы жарық сияқты нысаналар бейнеленеді. Көптеген өнер түрлері сияқты, пейзаждық фотосуреттің анықтамасы да кең, оған қалалық аймақтар, өнеркәсіптік зоналар және табиғат фотосуреті де кіре беріп жатады. Белгілі пейзаж фотографтарына Ансел Адамс, Гален Роуэлл, Эдвард Уэстон, Бен Хайн, Марк Грей және Фред Джадж жатады.
Many landscape photographs show little or no human activity and are created in the pursuit of a pure, unsullied depiction of nature devoid of human influence, instead featuring subjects such as strongly defined landforms, weather, and ambient light. As with most forms of art, the definition of a landscape photograph is broad, and may include urban settings, industrial areas, and nature photography. Notable landscape photographers include Ansel Adams, Galen Rowell, Edward Weston, Ben Heine, Mark Gray and Fred Judge.