Кіріспе

Неміс құқықтанушысы Пол Иоганн Ансельм Риттер фон Фейербах (14 қараша 1775 – 29 мамыр 1833) – неміс құқықтанушысы. Оның ең маңызды жетістігі – Баварияның қылмыстық кодексін реформалау, нәтижесінде азаптау тоқтатылды және бұл бірнеше ел үшін үлгі болды. Ол сонымен қатар Фейербахпен бір жылы қайтыс болған Каспар Хаузерді зерттеуімен де белгілі.

Өмірбаян

Ол Хейнихен қаласында, Йенаның жанында дүниеге келген. Алғашқы білімін Франкфурт-на-Майне алды, себебі оның отбасы туылғаннан кейін көп ұзамай көшіп кеткен. Бірақ он алты жасында ол үйден қашып, Йенаға барып, ондағы туыстарының көмегімен университетте оқуға түсті. Денсаулығы нашар және өте кедей болғанына қарамастан, ол үлкен жетістіктерге жетті. Карл Леонхард Рейнгольд пен Готлиб Гуфеландтың лекцияларын тыңдап, көп ұзамай өте жақсы әдеби эсселер жариялады. 1795 жылы философия докторы ғылымын қорғады, және сол жылы, ақшасы аз болғанымен, үйленді. Осы қадам оны сәттілікке және даңққа жеткізді, өйткені ол философия мен тарихты зерттеуден заңға көшуге мәжбүр болды, бұл оған ұнамаса да, бірақ жылдам үлгеруге мүмкіндік берді. 23 жасында ол Томас Гоббстің теориясын қатаң сынап, көзге түсті. Содан кейін, қылмыстық құқық бойынша лекцияларында ол әділ сот төрешілерінің шешімдерін қылмыстық кодекске сәйкес қатаң шектеу керектігін айтқан атақты теориясын ұсынды. Бұл жаңа ілім оның теориясын қолдаған "Ригористер" деп аталатын топтың құрылуына әкелді. Фон Фейербах атақты максимнің авторы болды: nullum crimen, nulla poena sine praevia lege poenali: "Қылмыс болмаса, жаза да болмайды". 1801 жылы Фейербах Йена университетінде заң профессоры болып тағайындалды, ал келесі жылы Кильдегі кафедраны қабылдады, онда екі жыл жұмыс істеді. Оның басты еңбегі Бавария үшін қылмыстық кодексті жасау болды. 1804 жылы ол Киль университетінен Ландсхут университетіне көшті, бірақ король Максимилиан Иосифтің Бавария үшін қылмыстық кодекс жобасын жасауды тапсырғанынан кейін (Strafgesetzbuch für das Königreich Bayern), 1805 жылы Мюнхенге көшіп, Әділет министрлігінде жоғары лауазымға тағайындалды және 1808 жылы асылданды. Бавариядағы қылмыстық заңнаманы реформалау ісі оның ықпалымен 1806 жылы азаптауды жою арқылы басталды. Әділет министрлігіндегі тәжірибесінен, Бавария соттарының өлім жазаларын корольдік кешірім үшін бағалаудан, ол 1808/11 жылдары "Ерекше қылмыстық істер" (Merkwürdige Criminalfälle) және 1828/29 жылдары "Сот актілері бойынша ерекше қылмыстардың сипаттамасы" (Aktenmäßige Darstellung merkwürdiger Verbrechen) жинағын жариялады. Француз юрисі Гайо де Питавалдың (1673-1743) "Атақты істер" (Causes Célèbres) дәстүріндегі осы заңдық нұсқаулықпен Фейербах қылмыстық тергеу, қылмыстық судьялар және т.б. үшін заманауи қылмыстық психологияны ("Seelenkunde") құруды көздеді. Уақыт өте келе оның еңбектері тек көркемдік қылмыстар жинағы ретінде қате түсінілді, ал оның көптеген сот істері қарапайым танымал қылмыс оқиғалары ретінде өңделді және жарияланды. Алайда, Герольд Шмидт Фейербахтың шынайы тарихи оқиғаларды, шынайы жерлерде және адамдарды олардың нақты есімдерімен жазғанын және сондықтан оның еңбегі Баварияның жергілікті және әлеуметтік тарихы, менталитеті, өмірбаяны және т.б. үшін құнды тарихи дереккөз екенін анықтады. 1811 жылы "Присяжный сот туралы ойлар" (Betrachtungen über das Geschworenengericht) еңбегінде Фейербах присяжный сотты жоққа шығарып, присяжный соттың үкімі қылмыс жасалғанын дәлелдейтін жеткілікті заңдық дәлел емес деп мәлімдеді. Бұл мәселе бойынша көптеген пікір қақтығыстары туды, ал автордың пікірі кейіннен белгілі бір дәрежеде өзгертілді. Баварияның қылмыстық кодексі бойынша оның еңбегінің нәтижесі 1813 жылы жарияланды. Фейербахтың ағартушылық көзқарасын бейнелейтін бұл кодекс зор ықпалға ие болды. Ол бірден Вюртемберг және Саксония-Веймардағы жаңа кодекстердің негізі болды, Ольденбург Ұлы Герцогтігінде толығымен қабылданды және корольдің бұйрығымен швед тіліне аударылды. Швейцарияның бірнеше кантондары өздерінің кодекстерін осы кодекске сәйкес реформалады. Фейербах сонымен қатар Бавария үшін Наполеон кодексіне негізделген азаматтық кодекс дайындауға кірісті. Кейін бұл жоба тоқтатылып, "Максимилиан кодексі" (Codex Maximilianus) негіз ретінде қабылданды. Жоба заңға айналмады. Бостандық соғысы (1813-1814) кезінде Фейербах жалынды патриот екенін көрсетті және бірнеше саяси брошюралар жариялады. 1814 жылы Фейербах Бамбергтегі апелляциялық соттың екінші президенті болып тағайындалды, ал үш жылдан кейін Ансбахтағы апелляциялық соттың бірінші президенті болды. 1821 жылы ол Франция, Бельгия және Рейн провинцияларына олардың заң институттарын зерттеу мақсатымен үкімет тарапынан жіберілді. Осы сапардың нәтижесі ретінде ол "Әділеттің жариялылығы және толыққандылығы туралы ойлар" (Betrachtungen über Öffentlichkeit und Mündigkeit der Gerechtigkeitspflege, 1821) және "Францияның сот құрылысы және сот процесі туралы" (Über die Gerichtsverfassung und das gerichtliche Verfahren Frankreichs, 1825) еңбектерін жариялады. Онда ол барлық сот процестерінде жариялылықты талап етті. Өмірінің соңында ол еуропалық қоғамда қызығушылық тудырған танылмаған бала Каспар Хаузердің тағдырына үлкен қызығушылық танытты. Ол алғаш рет анықталған фактілердің сыни шолуын "Каспар Хаузер, жандық өмірге жасалған қылмыстың мысалы" (Kaspar Hauser, ein Beispiel eines Verbrechens am Seelenleben, 1832) деген атпен жариялады. Фейербах 1833 жылдың 29 мамырында Франкфуртта қайтыс болды. Оның өлімінің себебі мен жағдайлары туралы әлі де дау бар, олар көбінесе белгісіз болып қалады; ол және оның отбасы, өлімінен аз уақыт бұрын, оның Каспар Хаузерді қорғауы мен зерттеуі салдарынан уланғанына сенді, ол өзі де сол жылы күдікті жағдайда қайтыс болды.

Отбасы

Фейербахтың бес ұлы мен үш қызы болды: Жозеф Ансельм Фейербах (1798–1851), Карл Вильгельм Фейербах (1800–1834), Эдуард Август Фейербах (1803–1843), Людвиг Андреас Фейербах (1804–1872), Генрих Фридрих Фейербах (1806–1880), Ребекка Магдалена (1808–1891), Леонора Фейербах (1809–1885) және Элиза Фейербах (1813–1883).