Кіріспе

Неміс құқықтанушысы және тарихшысы (1779–1861)

Фридрих Карл фон Савиньи (21 ақпан 1779 – 25 қазан 1861) – неміс құқықтанушысы және тарихшысы.

Ерте өмір және білім

Савиньи Франкфурт-на-Майне қаласында, Лотарингия тарихында тіркелген, Мозель өзенінің аңғарындағы Шарм қаласының жанындағы Савиньи қамалынан атын алған отбасында дүниеге келді. 13 жасында жетім қалған Савиньи қамқоршысының бағудасында өсті, содан кейін 1795 жылы Марбург университетіне қабылданды. Денсаулығы нашар болғанына қарамастан, ол профессорлар Антон Бауэр мен Филипп Фридрих Вайспен бірге оқыды, ал Бауэр неміс қылмыстық құқығын реформалауда алғашқылардың бірі болса, Вайс орта ғасыр заңнамасы бойынша білімімен ерекшеленді. Неміс студенттерінің дәстүрі бойынша Савиньи бірнеше университеттерді, әсіресе Йена, Лейпциг және Галле қалаларын аралады. Марбургке оралғаннан кейін 1800 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Марбургте ол қылмыстық құқық және Пандектіктер бойынша Privatdozent ретінде лекция оқыды.

Жұмыс

1803 жылы Савиньи «Дас-Рейхт-де-Бесситц» (Иелену құқығы) атты еңбегін жариялады. Антон Тибоу оны рим құқығын сынсыз зерттеу дәуірін аяқтаған шедевр деп атады. Ол жылдам еуропалық даңққа ие болды және қазіргі заманғы құқық ғылымы тарихындағы маңызды кезең болып саналады. 1804 жылы ол Беттина фон Арним мен Клеменс Брентаноның қарындасы Кунгунде Брентаноға үйленді. Сол жылы ол рим құқығының жаңа деректерін іздеу мақсатымен Франция мен Оңтүстік Германияға кең саяхат жасады. 1808 жылы Савиньи Ландшутта рим құқығының толық профессоры болып тағайындалды. Ол бұл қызметте бір жарым жыл бойы жұмыс істеді. 1810 жылы Вильгельм фон Гумбольдттың ықпалымен Берлин университетінің рим құқығы кафедрасына тағайындалды. Мұнда ол құқық факультетімен байланысты Spruch Collegium құрды, ол қарапайым соттар жіберген мәселелер бойынша сараптама беруге құзыретті төрелік орган болды және оның жұмысына белсенді қатысты. Бұл оның өміріндегі ең табысты кезеңі болды. Ол лекция оқыды, университет басқармасын жүргізді (үшінші ректор болды) және тәж мұрагеріне рим, қылмыстық және пруссиялық құқықтан сабақ берді. Берлинде тұрған кезінде Савиньи Бартольд Георг Нибурмен және Карл Фридрих Эйххорнмен жақын достық қарым-қатынас орнатты. 1814 жылы Савиньи «Заңнама және құқық ғылымы үшін біздің заманымыздың мақсаты туралы» атты памфлет жазды. Бұрынғы памфлетінде Тибо Германия үшін шетелдік құқықтық жүйелердің ықпалынан тәуелсіз бірыңғай заң кодексін құруды ұсынған еді. Савиньи мұндай заң кодификациясы кері әсер етеді деп мәлімдеді. Оның пікірінше, бұрынғы заңгерлердің жіберген қателіктерін тез жөндеу мүмкін емес, және жағдайды түзеу үшін көбірек уақыт қажет. Сонымен қатар, бірыңғай заң кодексі, әлбетте, «шексіз мақтандығы» мен «сыңар философиясы» бар табиғи құқықтың ықпалына түсуі мүмкін. Савиньидің ойынша, құқық ғылымын Кристиан Вольфтың «Institutiones juris naturae et gentium» сияқты еңбектерінің «бос абстракцияларынан» сақтау қажет. Савиньи заң ғылымының бұл тұжырымдамасын «оң құқықты тарихи зерттеуге» қарсы қойды, ол оның сөзіне сәйкес, «барлық құқық ғылымын дұрыс түсінудің алғы шарты» болып табылады. Савиньи жаңа заңдардың немесе заңдар жүйесінің енгізілуіне қарсы болмады, бірақ кез келген ұлттың заңдары «ұлттық рухты (Volksgeist)» көрсететініне сенді. 1815 жылы Савиньи Эйххорнмен бірлесіп «Жаңа тарихи мектептің органы» болған «Жасыл құқықтық ғылым журналы» (Journal für historische Rechtswissenschaft) журналын құрды. Осы журналда (3-том, 129-беттен бастап) Савиньи Нибурдың Веронада жоғалған Гайдың «Институттарын» тапқанын әлемге жариялады. Савиньи оның Гайдың өзі жазғанын, Нибур ұсынғандай, Ульпианның емес екенін мәлімдеді. Сол жылы, 1815 жылы, Савиньи «Орта ғасырлардағы рим құқығы тарихы» (Geschichte des römischen Rechts im Mittelalter) еңбегінің бірінші томын жариялады, ал оның алтыншы және соңғы томы 1831 жылға дейін жарық көрмеді. Бұл жұмысты жазуға оны алғашқы ұстазы Вейс итермеледі. Савиньи оны Ирнерийден бастап қазіргі уақытқа дейінгі рим құқығының әдеби тарихы ретінде қарастырды. Оның жоспары кейбір жағынан тар, ал басқаларында кеңейтілді. Ол бұл әңгімені XVI ғасырдан кейін жалғастырмады, өйткені ұлттардың бөлінуі құқық ғылымының негізін шайқалтты. Бірінші томда Савиньи рим империясының ыдырауынан бастап XII ғасырдың басына дейінгі рим құқығының тарихын қарастырды. Савиньидің сөзіне сәйкес, рим құқығы, өлі деп есептелгенмен, жергілікті әдет-ғұрыптарда, қалаларда, шіркеулік доктриналарда және мектеп оқуларында тірі қалды, содан кейін Болонья және басқа итальян қалаларында қайта жанданды. 1817 жылы Савиньи Пруссия провинциялық эстаттарын ұйымдастыру жөніндегі комиссия мүшесі, сондай-ақ Штатсраттың (Мемлекеттік кеңес) әділет департаментінің мүшесі болып тағайындалды. 1819 жылы Рейн провинцияларының жоғары апелляциялық сотының мүшесі болды. 1820 жылы ол Пруссия кодексін қайта қарау жөніндегі комиссия мүшесі болды. 1822 жылы ол жүйке ауруына шалдықты, бұл оны саяхаттауға мәжбүр етті. 1835 жылы Савиньи қазіргі рим құқығына арналған еңбегін бастады, «Қазіргі рим құқығының жүйесі» (System des heutigen römischen Rechts) (8 том, 1840–1849). Профессорлық қызметі 1842 жылдың наурыз айында аяқталды, ол Пруссияның заң жүйесінің басшысы «Жоғары канцлер» (Grosskanzler) болып тағайындалды. Бұл лауазымда ол вексельдер мен ажырасуға қатысты бірнеше маңызды заң реформаларын жүргізді. Ол 1848 жылға дейін қызмет етті, содан кейін отставкаға шықты. 1850 жылы докторлық дәрежесін алған мерейтойына орай, оның «Аралық жазбалар» (Vermischte Schriften) бес томдық жинағы жарық көрді, ол 1800 және 1844 жылдар аралығында жарияланған шағын еңбектер жинағынан тұрады. Савиньи Германияда «үлкен ұстаз» және қазіргі заманғы құқық ғылымын қалаған адам ретінде құрметке ие болды. 1851 және 1853 жылдары ол міндеттемелер құқығына арналған еңбегінің екі томын жариялады, «Das Obligationenrecht», көбінесе ағылшын тілінде сөйлейтін заңгерлер келісім шарты ретінде қарастыратын мәселелерді қамтиды. Бұл оның қазіргі рим құқығына арналған жұмысына қосымша болды, онда ол тарихи құқық зерттеуінің қажеттігін қайтадан дәлелдеді. Савиньи Берлинде қайтыс болды. Оның ұлы Карл Фридрих фон Савиньи (1814–1875) 1849 жылы Пруссияның сыртқы істер министрі болды. Ол Пруссияны маңызды дипломатиялық келісімдерде, әсіресе 1866 жылы өкілдік етті.

Идеялар мен ықпал

Савиньи Густав Гюго құрған неміс тарихи заңгерлер мектебінің мүшесі болды және оның дамуына үлкен үлес қосты. Савиньидің ең белгілі еңбектері – «Иелік құқығы» және «Заң шығару үшін біздің заманның шақыруы». Жерингтің сөзімен айтқанда, «Иелік құқығы» арқылы римдіктердің құқықтық әдісі қайта жаңғырды және қазіргі заманғы құқықтану дүниеге келді. Бұл нәтижелер мен әдістер тұрғысынан үлкен қадам болды және көптеген еңбектерді қолданыстан шығарды. Савиньи рим құқығында иелік әрқашан «usucapion» немесе «interdicts» қағидаларымен байланысты болғанын дәлелдеді. Ол иелікті сақтап қалу құқығын емес, тек араласудан қорғауды қамтиды, себебі иелік – шексіз билікке сенімдемеге негізделген. Осы және басқа да тұжырымдар римдік заңгерлердің түсіндіруі мен үйлестіруі арқылы туындады. Дегенмен, Савиньидің көптеген қорытындылары кең қолдау таппады. Оларға Жеринг, Ганс және Брунс сияқтылар қарсы шықты. Савиньи «Заң шығару үшін біздің заманның шақыруы» еңбегінде заңның ұлттық өмірдің ажырамас бөлігі екенін айтты. Ол француздық 18 ғасыр заңгерлері мен Бентамға тән, заңның елдің өркениет деңгейі мен тарихына қарамастан, кез келген елге еркіндікпен таңу мүмкін деген пікірге қарсы болды. Савиньидің тағы бір маңызды идеясы – құқық практикасы мен құқық теориясын екеуіне де зиян келтірмей бөліп қарастыруға болмайды.