Кіріспе

Гюстав Радбрук (1878–1949) – неміс құқықтанушысы және саясаткері. 21 қараша 1878 жылы дүниеге келген, 23 қараша 1949 жылы қайтыс болды. Ол Веймар кезеңінің басында Германияның Әділет министрі болды. Радбрук 20-шы ғасырдың ең беделді құқық философтарының бірі деп есептеледі.

Өмір

Любек қаласында туған Радбрук Мюнхен, Лейпциг және Берлин қалаларында заң білімін алды. 1901 жылы Берлинде алғашқы заңгерлік емтиханын ("Staatsexamen") тапсырды, ал келесі жылы "Адекват себептік теория" тақырыбында диссертация қорғап доктор ғылымын алды. 1903 жылы Гейдельбергте қылмыстық құқықтан дәріс беруге құқық алды. 1904 жылы Гейдельбергте қылмыстық және сот құқығы, сондай-ақ құқықтық философиядан профессор болып тағайындалды. 1914 жылы Кенигсбергте профессорлық қызметке шақырылды, содан кейін сол жылы Кильде профессор болып жұмыс істеді. Радбрук Германияның Социал-демократиялық партиясының (СДП) мүшесі болды және 1920-1924 жылдары Рейхстаг депутаты болды. 1921-1922 жылдары және 1923 жыл бойы Жозеф Вирт пен Густав Стреземан үкіметтерінде әділет министрі қызметін атқарды. Оның министрлік қызметі кезінде әйелдердің сот жүйесіне қол жеткізуіне мүмкіндік беретін сияқты бірқатар маңызды заңдар қабылданды, сондай-ақ сыртқы істер министрі Вальтер Ратенау қаза болғаннан кейін Республиканы қорғау туралы заң қабылданды. Бұл заң саяси мотивациямен жасалған зорлық-зомбылық әрекеттеріне жазаны күшейтті және "конституциялық республикалық үкімет нысанына" қарсы шыққан ұйымдарды, олардың баспа материалдарын және жиналыстарын тыйым салды. 1926 жылы Радбрук Гейдельбергте лекция оқуға шақырылды, онда 1926 жылдың 13 қарашасында "Der Mensch im Recht" ("Заңдағы адам бейнесі") атты тұсаукесер лекциясын оқыды, ол жаңа тағайындалған қылмыстық құқық профессоры ретінде таныстырылды. 1933 жылдың қаңтарында нацистер билікке келгеннен кейін, Радбрук, бұрынғы социал-демократ саясаткер болғандықтан, "Кәсіби мемлекеттік қызметті қалпына келтіру туралы заң" ("Gesetz zur Wiederherstellung des Berufsbeamtentums") негізінде университет қызметінен босатылды. (Университеттер мемлекеттік органдар ретінде мемлекеттік қызмет заңдары мен ережелеріне бағынды.) Нацистік Германияда жұмыс істеуге тыйым салынғанға қарамастан, 1935/36 жылдары ол Оксфорд университетінің колледжінде Англияда бір жыл оқыды. Оның маңызды практикалық нәтижесі – "Der Geist des englischen Rechts" ("Англия заңдарының рухы") атты кітабы, бірақ ол тек 1945 жылы жарияланды. Нацистік кезеңде ол негізінен мәдени-тарихи зерттеулермен айналысты. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін оқыту қызметін қайта бастады, бірақ 1949 жылы Гейдельбергте құқықтық философия бойынша оқулығының жаңартылған басылымын аяқтамай қайтыс болды. 1945 жылдың қыркүйегінде Радбрук "Fünf Minuten Rechtsphilosophie" ("Құқықтық философияның бес минуты") атты қысқаша мақаласын жариялады, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құқықтық позитивизмге қарсы реакция ретінде пайда болған құндылықтарға негізделген құқықтануды (Wertungsjurisprudenz) қалыптастыруға зор ықпал етті.

Жұмыс

Радбруктың құқық философиясы неокантиандықтан туындайды, ол «бар» (sein) мен «болуы керек» (sollen) арасында санаттық айырмашылық бар екенін қабылдайды. Бұл көзқарас бойынша, «болуы керек» ешқашан «бардан» шығарыла алмайды. Радбруктың қосылған неокантиандық Гейдельберг мектебінің ерекшелігі – түсіндіру ғылымдары (бар) мен құндылықтар философиясы (болуы керек) арасына құндылықтармен байланысты мәдени зерттеулерді енгізуі. Заңға қатысты, бұл триада құқықтық социология, құқықтық философия және құқықтық догма салаларында көрінеді. Құқықтық догма орталық позицияны иеленеді. Ол өзін позитивтік құқыққа қарсы қояды, себебі соңғысы әлеуметтік шындықта және әдістемелік тұрғыдан құндылықты түсіндіру арқылы объективті «болуы керек» заңдық мағынасында көрінеді. Радбруктың құқық философиясының ядросы – заң туралы түсінік және заң идеясы. Заң идеясы әділдік, пайдалылық және нақтылық үштігі арқылы анықталады. Радбрук осылайша пайдалылық идеясын әділдік идеясын талдау нәтижесінде туындатты. Бұл ұғымға негізделген Радбрук формуласы бүгінге дейін қызу пікірталас тудырып келеді. Радбрук үшін заң ұғымы – «заң идеясына қызмет ету мағынасына ие берілген фактіден басқа ештеңе емес». 1933 жылға дейін Радбруктың құқықтық позитивист болғаны және нацизмнің пайда болуына байланысты ойлауында өзгеріс болғаны, әлде нацистік қылмыстардың ықпалымен ол 1933 жылға дейін жақтаған салыстырмалы құндылықтар туралы ілімді дамытқандығы туралы мәселе күрделі талқылауларға себеп болып отыр. Германияда заңның рухы мен әрпі арасындағы қайшылық мәселесі Берлин қабырғасын күзеткен бұрынғы Шығыс Германия сарбаздарының сот процестеріне байланысты қайтадан қоғамдық назарға түсті – бұйрықтарды орындаудың қажеттілігі. Радбруктың теориялары Ганс Кельзен және шамалы дәрежеде Георг Йеллинектің позитивистік «таза құқықтық қағидаларына» қарсы қойылады. Қорыта айтқанда, Радбрук формуласы заңдық норма «әділдік талаптарымен төзбейтін дәрежеде» қайшылыққа түсетін немесе заңдық норманың «барлық әділдіктің ядросы болып табылатын теңдікті» әдейі жоққа шығаратын жағдайда соттың заңдық норманы әділдік принципіне бағынуы керек деп тұжырымдайды. 1946 жылы алғаш рет жарияланғаннан бері бұл принцип Германияның Федералды Конституциялық сотында түрлі істерде қабылданып келеді. Көптеген адамдар Гитлердің төңкеріс арқылы емес, сырттай «заңды» жолмен билікке ие болуының себебі ретінде Германияның ескі құқықтық дәстүрі – құқықтық позитивизмді кінәлайды. Табиғи құқық тұжырымына көшу диктатураға, шексіз мемлекеттік билікке және азаматтық құқықтарды жоюға қарсы кепілдік ретінде қызмет етуі керек.