Кіріспе
Проституция орны – бұл проституткалармен жыныстық қатынас жасайтын жер. Алайда, заңдық немесе мәдени себептермен, мекемелер көбінесе өздерін массаж салондары, барлар, стриптиз клубтары, денеге ұстау салондары, студиялар немесе басқаша сипаттамамен атайды. Бротелдегі секс-жұмыс көшедегі проституциядан қауіпсіз деп есептеледі.
A brothel, bordello, ranch, or whorehouse is a place where people engage in sexual activity with prostitutes. However, for legal or cultural reasons, establishments often describe themselves as massage parlors, bars, strip clubs, body rub parlours, studios, or by some other description. Sex work in a brothel is considered safer than street prostitution.
Құқықтық мәртебе
1949 жылғы 2 желтоқсанда Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Адам саудасына және басқалардың жыныстық қызметін пайдалануына қарсы конвенцияны бекітті. Конвенция 1951 жылғы 25 шілдеде күшіне енді және 2013 жылғы желтоқсанға дейін 82 мемлекет ратификациялады. Конвенция "адамның қадір-қасиеті мен құндылығына қайшы келетін" деп санайтын жыныстық қызметке қарсы күрес жүргізуді мақсат етеді. Конвенцияға қатысушы мемлекеттер жеке жыныстық қызметпен айналысатын адамдарды реттеуді жоюға және жыныстық қызмет орындарын мен делдалдықты тыйым салуға келісті. Конвенцияға қатысушы емес кейбір елдер де жыныстық қызметке немесе жыныстық қызмет орындарының жұмысына тыйым салады. Алайда, Біріккен Ұлттар Ұйымының әртүрлі комиссиялары бұл мәселе бойынша әртүрлі пікірде. Мысалы, 2012 жылы Бан Ки Мунның шақыруымен және Біріккен Ұлттар Ұйымының даму бағдарламасы мен ЮНЭЙДС қолдауымен өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының ЖИТС/ҚҚС бойынша бірлескен бағдарламасы (ЮНЭЙДС), жыныстық қызмет орындары мен делдалдықты қылмыстық жазалауды ұсынды. Еуропалық Одақта бұл мәселе бойынша бірыңғай саясат пен келісім жоқ; және заңдар елден елге өте әртүрлі. Германия мен Нидерланды ең либералды саясатқа ие; Швецияда (және Еуропалық Одақтан тыс Норвегия мен Исландияда) жыныстық қызметті сатып алу, бірақ сату заңсыз; бұрынғы коммунистік елдердің көпшілігінде заңдар жыныстық қызметпен айналысатын адамдарға бағытталған; ал Ұлыбританияда (Солтүстік Ирландияны қоспағанда), Италияда және Испанияда жыныстық қызметтің өзі заңсыз емес, бірақ клиент іздеу, делдалдық және жыныстық қызмет орындары заңсыз, бұл заң бұзбай жыныстық қызметпен айналысуды қиындатады. Еуропалық әйелдер лоббисі жыныстық қызметті "ерлердің төзбейтін зорлық-зомбылығы" деп айыптайды және "шведтік модельді" қолдайды. 2014 жылдың ақпанында Еуропалық Парламент мүшелері міндетті емес резолюция бойынша дауыс берді (343 дауыспен 139 қарсы, 105 дауыссыз қабылданды), "шведтік модельді" – жыныстық қызметті сатып алуды, бірақ сатуды қылмыстық жазалауды қолдау үшін. Көптеген елдерде жыныстық қызмет пен жыныстық қызмет орындарының жұмысы заңсыз, бірақ заңсыз жыныстық қызмет орындарына көз жұмылуы мүмкін немесе заңдар қатаң түрде орындалмауы мүмкін. Мұндай жағдайлар әлемнің көптеген елдерінде кездеседі, бірақ бұл саясатпен көбінесе Азия байланысты. Егер жыныстық қызмет заңсыз болса, олар массаж салондары, сауналар немесе спалар сияқты заңды бизнес ретінде жұмыс істей алады. Кейбір елдерде жыныстық қызмет пен жыныстық қызмет орындарын жүргізу заңды және реттелген. Реттелу деңгейі елден елге әртүрлі. Бұл елдердің көпшілігі кем дегенде теориялық тұрғыдан жыныстық қызмет орындарына рұқсат береді, өйткені олар көшедегі жыныстық қызметтен кем проблемалы деп саналады. Австралияның кейбір аймақтарында жыныстық қызмет орындары заңды және реттелген. Реттелуге жоспарлауды бақылау, лицензия беру және тіркеу талаптары, сондай-ақ басқа шектеулер кіруі мүмкін. Алайда, лицензиясы бар жыныстық қызмет орындарының болуы заңсыз жыныстық қызмет орындарының жұмыс істеуіне кедергі келтірмейді. Австралияның Daily Telegraph газетінің хабарлауынша, 2009 жылы Сиднейдегі заңсыз жыныстық қызмет орындарының саны лицензиясы бар орындардан төрт есе көп болды; Квинслендте жыныстық қызметтің 10% ғана лицензиясы бар орындарда жүзеге асырылады, ал қалғаны тәуелсіз жыныстық қызметпен айналысатын адамдар (заңды) немесе заңсыз орындар. Квинслендте заңды жыныстық қызмет орындарын енгізу жыныстық қызметпен айналысатын адамдардың, клиенттердің (жыныстық қызмет клиенттері) және қоғамның қауіпсіздігін жақсартуға және қылмысты азайтуға көмектесу мақсатында жасалды. Бұл Квинслендте көптеген жағдайларда сәтті болды, өйткені The Viper Room Брисбендегі және Квинслендтегі ең танымал, таза, қауіпсіз және жоғары бағаланған жыныстық қызмет орындарының бірі. Нидерланды әлемдегі ең либералды жыныстық қызмет саясатына ие және көптеген елдерден жыныстық туристерді тартады. Амстердам қызыл шамдар ауданымен танымал және жыныстық туризмнің орталығы болып табылады. Германияда да жыныстық қызметке қатысты өте либералды заңдар бар. Еуропадағы ең үлкен жыныстық қызмет орны – Кельндегі Паша. Монтана штатының Бутте қаласындағы Думас қонақ үйі 1890 жылдан 1982 жылға дейін заңды түрде жұмыс істесе де, бүгінгі таңда АҚШ-тың барлық штаттарында жыныстық қызмет орындары заңсыз, тек Невада штатындағы 10 ауылдық округті қоспағанда. 10 округтің 6-ында жұмыс істейтін 19 лицензиялы жыныстық қызмет орнынан тыс жердегі жыныстық қызмет штатының барлық аймақтарында заңсыз. Лас-Вегас-Парадиз астаналық аймағына жататын Кларк округінде барлық жыныстық қызмет түрлері заңсыз.
Тарих
Проституция кәсібі ретінде алғашқы жазбалар шамамен 2400 ж.б.э. Шумер жазбаларында кездеседі және Урук қаласындағы Шумер дін қызметкерлері басқарған ғибадатханалық бордельді сипаттайды. «Қақум» немесе ғибадатхана Иштар құдайға арналған және онда әйелдердің үш тобы орналасқан. Бірінші топ тек ғибадатханадағы жыныстық обрядтарды орындады; екінші топқа ғибадатхана аумағында еркін жүріп, келушілерге қызмет көрсету мүмкіндігі берілді, ал үшінші және ең төменгі топ ғибадатхана аумағында тұрды, бірақ көшелерде клиенттер іздеуге құқылы болды. Кейінірек қасиетті проституция және осыған ұқсас әйелдер жіктемелері Грецияда, Римде, Үндістанда, Қытайда және Жапонияда болды.
Еуропа
Көне Афинада заң шығарушы Солон құрған, бағасы реттелген мемлекеттік бордельдер болған. Бұл бордельдер негізінен ерлер клиенттеріне қызмет көрсетті, әртүрлі жастағы әйелдер мен жас жігіттер жыныстық қызметтер ұсынды (көне Грекиядағы жезөкшелік туралы қараңыз). Көне Римде әйел құлдар әскерилерге жыныстық қызмет көрсетуге мәжбүр болды, ал бордельдер казармалар мен қала қабырғаларына жақын орналасқан. Бордельдер барлық жерде болды. Олардың ашық екенін көрсету үшін әдетте шамдар жағылатын. Ұрықтандыруға қарсы тиімді құралдар пайда болғанға дейін бордельдерде бала өлтіру жиі кездесетін. Көбінесе, бала өлтіруде қыздар туғанда өлтірілуі ықтимал болған, бірақ Израильдегі Ашкелон қаласындағы бордельде табылған барлық балалар ұл болған. Қалалар 1350 және 1450 жылдар аралығында муниципалды бордельдер құра бастады. Муниципалитеттер көбінесе заңды бордельдерге иелік етіп, басқарды және реттеді. Үкіметтер бордель ашуға үй иелеріне рұқсат беретін белгілі бір көшелерді белгіледі. Қаланың бұл бөліктері «қызыл шамдар ауданы» деп аталатын жерлердің алғашқы үлгісі болды. Қалалар бордельдің қайда ашылатынын ғана емес, қашан ашылатынын да шектеді. Мысалы, көптеген бордельдерге жексенбі және діни мерекелерде жұмыс істеуге тыйым салынды. Кейбір ғалымдар бұл шектеулер жезөкшелерді шіркеуге баруға мәжбүрлеу үшін енгізілгенін айтады, ал басқалары бұл шіркеуге барушыларды бордельдерден аулақ ұстау үшін жасалғанын санайды. Қалай болғанда да, бұл үй иесі үшін табыс әкелмейтін күн болды. Бордельдер еркектер үшін жыныстық қанағаттандыру орны ретінде құрылған болса да, оларға барлық еркектерге кіруге рұқсат етілмеді. Діни қызметкерлерге, үйленген ерлерге және яһудилерге кіруге тыйым салынды. Көбінесе, теңізшілер мен саудагерлер сияқты шетелдіктер табыстың негізгі көзі болды. Бордельге жиі баратын жергілікті еркектер көбінесе жалғыз болды, ал клиенттерге қатысты заңдар әрқашан орындалмайтын. Үкіметтік шенеуніктер немесе полиция тыйым салынған клиенттердің санын азайту үшін бордельдерді мерзімімен тексеріп отыратын. Алайда, үкімет шіркеумен тығыз байланыста болғандықтан, жазалар көбінесе жеңіл болды. Бұл шектеулер үйленген ер адамдардың әйелдерін жұқпалы аурулардан қорғау үшін қойылған. Бордельде тұратындарға да көптеген шектеулер қойылды. Бір шектеу жезөкшелерге бордель иесінен ақша қарыз алуға тыйым салды. Жезөкшелер бөлме, тамақ, киім-кешек және гигиеналық құралдар сияқты негізгі қажеттіліктері үшін бордель иесіне жоғары төлем төлейтін. Бөлме мен тамақ бағасын жергілікті билік белгілейтін, бірақ қалғандарының құны қарапайым әйелдің барлық табысына жететін. Кейде жезөкшелерге ерекше жақын адам болуына тыйым салынды. Жезөкшелерге қойылған кейбір ережелер олардың клиенттерін қорғау үшін жасалған. Жыныстық жолмен берілетін аурулары бар әйелдер бордельден қуылды. Жезөкшелерге киімдерінен еркектерді тартып алуға, көшеде оларды мазақтауға немесе төленбеген қарыздар үшін ұстап тұруға рұқсат етілмеді. Жезөкшелердің киімі реттелді және лайықты әйелдердің киімінен ерекшеленуі керек болды. Кейбір жерлерде жезөкшелер киімінде сары жолақ болуы керек болды, ал басқаларында қызыл түс ерекшелендірілді. Басқа қалаларда жезөкшелерге арнайы бас киім киюді талап етті немесе лайықты әйелдердің гардеробын шектеді. Жезөкшелерге қойылған шектеулер оларды ғана емес, сонымен қатар жақын маңдағы азаматтарды да қорғау үшін енгізілді. Еуропадағы сифилис эпидемиясының салдарынан орта ғасырдың соңында көптеген бордельдер жабылды. Бұл эпидемия Христофор Колумб жаңадан ашылған Америкадан оралғаннан кейін испан және француз әскерилері жасаған тонаушылықтан туындады. Шіркеу де, тұрғындар да бордельге жиі баратын еркектер ауруды үйлеріне әкеліп, адал адамдарды жұқтыруы мүмкін деп қорқып жүрді. 12 ғасырдан бастап Лондонның бордельдері «Клинк бостандығы» деп аталатын ауданда орналасқан. Бұл аймақ дәстүрлі түрде азаматтық билік емес, Винчестер епискобының билігі астында болды. 1161 жылдан бастап епископқа ауданның жезөкшелері мен бордельдеріне лицензия беру құқығы берілді. Бұл «Винчестер қазы» деген жаргондық сөздің пайда болуына себеп болды. Бұл бордельдерде жұмыс істейтін әйелдерге христиандық жерлеуден бас тартылып, Cross Bones деп аталатын қадірсіз зиратта жерленді. 16 ғасырда бұл аймақта көптеген театрлар (соның ішінде Уильям Шекспирмен байланысты Глобус театры) орналасқан, бірақ бордельдер гүлдеуін жалғастырды. Сол кездегі Лондонның танымал борделі «Голландияның легионы» болды. Клиенттер арасында Англияның I Джеймсі және оның сүйіктісі, 1-ші Баккингем герцогі Джордж Вильерс болды деген қауесет тарады. Ол әлі де өз атын сақтап қалған көшеде орналасқан және 1631 жылғы «Голландия легионы» пьесасына шабыттандырды. Англияның I Чарльзы Лондонның Silver Cross Tavern сияқты бірнеше бордельдерге лицензия берді, ол осы күнге дейін рұқсатын сақтап тұр, өйткені ол ешқашан күшін жойған жоқ. Орта ғасырлық Париж билігі Лондон сияқты жезөкшелікті белгілі бір ауданға шектеуге тырысты. IX Луи (1226–1270) Бобур аймағындағы тоғыз көшені белгіледі, онда оған рұқсат етілді. 19 ғасырдың басында Францияның бірнеше қалаларында мемлекеттік бақылаудағы заңды бордельдер («maisons de tolérance» немесе «maisons closes») пайда бола бастады. Заң бойынша, оларды әйел (әдетте бұрынғы жезөкше) басқаруы керек болды және олардың сыртқы түрі дискретті болуы керек еді. Бордельдер ашық болғанда (құрметті шамдарды жағып) «қызыл шамдар ауданы» терминінің пайда болуына себеп болды, ал жезөкшелерге бордельден тек белгілі күндері және басшысының қатысуымен ғана шығуға рұқсат етілді. 1810 жылға қарай Париждің өзінде 180 ресми мақұлданған бордель болды. 20 ғасырдың бірінші жартысында Париждің кейбір бордельдері, мысалы le Chabanais және le Sphinx, олар ұсынған сәнділігімен халықаралық деңгейде танымал болды. Франция үкіметі кейде шетелдік мемлекеттік қонақтар бағдарламасының бір бөлігі ретінде Шабанайға сапар ұйымдастырды, оны Сенат Президентімен кездесу ретінде жасырды. 1917 жылы Париждің 2-ші округінде құрылған Hotel Marigny, гей еркектерге қызмет көрсетумен танымал болған бірнеше бордельдердің бірі болды. Алайда, Hotel Marigny сияқты гомосексуалдық бордельдерге күдік тудырған үйлер жиі полицияның шабуылына ұшырады, бұл биліктің оларға төмендеу көңіл танытқанын көрсетеді. Еуропаның көптеген елдерінде 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейін бордельдерге тыйым салынды. Франция 1946 жылы Марта Ришардың науқанынан кейін бордельдерді тыйым салды. Оларға қарсы наразылықтың бір бөлігі Францияның оккупациясы кезінде немістермен ынтымақтастығы болды. Жиырма екі Париж борделі немістер тарапынан эксклюзивті пайдалану үшін тартылып алынды, ал кейбіреулері неміс офицерлері мен сарбаздарына қызмет көрсеткені үшін көп ақша тапты. Франция астанасының Монмартр ауданындағы бір бордель тұтқынға алынған әскерилер мен құлаған авиаторлар үшін қашқындар желісінің бөлігі болды. Италия 1959 жылы бордельдерге тыйым салды. 2010 жылдардағы онжылдықтарда кейбір бордельдерде секс қуыршақтары мен сексботтардың пайда болуына куә болдық.
Шығыс Азия
Қытайда бордельдер ежелгі Қытайдың феодалдық кезеңінен бастап жезөкшелік пен ойын-сауық үшін пайда болған. Қытайдың ежелгі және императорлық тарихының көп бөлігінде бордельдер бай саудагерлерге тиесілі болды, олар көбінесе «мадамдар» деп аталып, астана сияқты қалалық аймақтарда бизнеспен айналысты. Жезөкшелер немесе «куртизандар» деп белгілі болған олар, лайықты дастарқан мен ішу әдептерін сақтап, әдемі киініп, күтіммен ұсталды. Қытай жезөкшесі өнерге бейім, билеу, музыкалық аспаптарда ойнау, ән айту және өлеңмен сөйлесу сияқты дағдылармен қатар шебер болуы мүмкін. Ежелгі және императорлық Қытайда жезөкшелік заңсыз емес еді (бірақ жезөкшелерді қоғамда беделді ер адамдарға үйленуге лайық деп санамады). Керісінше, көшедегі бордельдерде жұмыс істейтін жезөкшелерді әйел-кәсіпкерлермен бірге бір әлеуметтік топқа жатқызып, оларды сәнді, бірақ біршама кемшіліктері бар деп есептеді, әсіресе асыл адамдарды көңілдіру үшін ұқсас тәсілдерді қолданған куртизандарды. Осы сәнді бордельдерде жас әйелдер де, ерлер де жезөкше ретінде жұмыс істеді, бірақ тарихи жазбалар мен әдебиеттер әйел жезөкшелердің еркін, көркем табиғатын романтикалық бейнеледі. Жезөкшелерді сәнді бордельдерде ұстау салты Қытай мәдениетіне жақын аймақтарға, әсіресе біздің заманымыздың VI ғасырынан кейін Жапонияға тарады, онда жезөкшелер мен куртизандар ойран және гейша ойын-сауық кәсіптеріне айналды. Жапонияның гейшалары жақсы дастарқан әдептеріне, көркемдік шеберлікке, сәнді стильге және күрделі, тактикалық әңгімелесу дағдыларына баса назар аударды. Бұл тәжірибе Кореяға да тарады, онда жезөкшелер корей кисэнге айналды.
Үндістан
Көптеген үнді князьдік мемлекеттерінің үкіметтері 1860 жылдарға дейін Үндістанда проституцияны реттеген. Британдық Радж колониялық Үндістанда проституцияны реттеу үшін 1864 жылғы Кантонмент заңын қабылдады, бұл британдық сарбаздар үйден алыс болғанда сексуалдық қанағат алуы үшін қажетті жамандық деп есептелді. Кантонмент заңдары британдық әскери базаларда проституцияны реттеді және құрылымдады, онда мың британдық сарбазға шамамен он екіден он бес үнді әйелі сарайларда (чаклыларда) ұсталып тұрды. Оларға әскери шенеуніктер лицензия беріп, әскерилермен ғана қарым-қатынас жасауға рұқсат етілді. Үндістанда проституция 1920 жылдардың басында жандана бастады, сол кезде Махараштра сияқты штаттардағы Лавани сияқты би стильдері мен Тамаша артистері деп аталатын би-драма өнерпаздары проституциямен айналыса бастады. Мұндай кәсіптер әлеуметтік топқа және табыс деңгейіне тікелей байланысты болды. Францияда 1946 жылы проституцияға тыйым салынды, бірақ француз Шетелдік легионы 1990 жылдардың соңына дейін жылжымалы проституция орындарын пайдалануын жалғастырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон империясының оккупациялық әскерлері алыс Шығыстың әртүрлі аймандарынан әйелдерді Янджо деп аталатын проституция орындарында сексуалдық құлдыққа мәжбүрледі. Бұл әйелдер "жайлылық әйелдері" (жапонша: 慰安婦) деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропада нацистік Германия әскери проституция орындарын құрды, онда нацистік оккупацияланған Еуропадан, әсіресе Польшадан келген 34 140 құл әйел проституциямен айналысуға мәжбүр болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония капитуляциялағаннан кейін, Жапон үкіметі "Демалыс және ойын-сауық қауымдастығын" құрды және таза жапон әйелдерінің ар-ұятын сақтау үшін 55 000 "отансүйгіш әйелдерді" өздерін құрбан етуге шақырды. Оңтүстік Кореяда БҰҰ күштері үшін проституциямен айналысқан әйелдерді "батыс ханшайымдары" деп атады. 1950-1960 жылдары Оңтүстік Кореяның 60% проституциясы АҚШ әскери базаларының жанында жұмыс істеді. 1990 жылдардың ортасынан бастап филиппиндік әйелдер Оңтүстік Кореядағы АҚШ әскери қызметкерлері үшін проституциямен айналысты. 2010 жылы Филиппин үкіметі филиппиндік әйелдерді АҚШ әскери базаларының жанында жұмыс істеу үшін Оңтүстік Кореяға әкелу үшін делдалдар қолданатын келісімшарттарды бекітуді тоқтатты.
Жыныстық қуыршақ борделі
Жапонияда тек секс-кукчаларды ұсынатын бірнеше борделдер бар. Барселонада да сондай мекеме бар, ал Германияда "Бордолл" деп аталған бордел ашылды. 2018 жылдың 8 қыркүйегінде Канаданың Торонто қаласында тағы біреуін ашу жоспарланған, бірақ қалалық ережеге қайшы келгендіктен жабылуға мәжбүр болды. Австралияда да жақында борделде қолдануға болатын алғашқы секс-кукча пайда болды. 2018 жылдың ақпан айында Данияның Орхус қаласында тағы бір бордел ашылды. 2018 жылы Париждегі xDolls француз үкіметінің борделдерге тыйым салу туралы заңды бұзбайтынына байланысты пікір қақтығысын тудырды.