Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ғарыштағы ірі табиғи физикалық құбылыс
Large natural physical entity in space
Астрономиялық нысан, аспан денесі, жұлдыздық нысан немесе әсемдік – байқалатын ғаламда табиғи жолмен пайда болатын физикалық құбылыс, біріккен топ немесе құрылым. Астрономияда "нысан" және "дене" терминдері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады. Дегенмен, астрономиялық дене немесе аспан денесі – бір, тығыз байланысқан, үздіріссіз тұтас құбылыс, ал астрономиялық немесе аспан нысаны – күрделі, аздап байланысқан құрылым, ол бірнеше денелерден немесе тіпті ішкі құрылымдары бар басқа нысандардан тұруы мүмкін. Астрономиялық нысандарға планеталық жүйелер, жұлдыздық шоғырлар, тұмандықтар және галактикалар жатады, ал астероидтер, айлар, планеталар мен жұлдыздар – астрономиялық денелер. Комета бірдене ретінде де, нысан ретінде де қарастырылуы мүмкін: мұз бен шаңнан тұратын қатып қалған ядросы туралы айтылғанда ол дене, ал оның тараған комасы мен құйрығымен бірге толық комета сипатталғанда нысан болып саналады.
An astronomical object, celestial object, stellar object or heavenly body is a naturally occurring physical entity, association, or structure that exists within the observable universe. In astronomy, the terms object and body are often used interchangeably. However, an astronomical body or celestial body is a single, tightly bound, contiguous entity, while an astronomical or celestial object is a complex, less cohesively bound structure, which may consist of multiple bodies or even other objects with substructures. Examples of astronomical objects include planetary systems, star clusters, nebulae, and galaxies, while asteroids, moons, planets, and stars are astronomical bodies. A comet may be identified as both a body and an object: It is a body when referring to the frozen nucleus of ice and dust, and an object when describing the entire comet with its diffuse coma and tail.
Тарих
Жұлдыздар, планеталар, тұмандықтар, астероидтар және кометалар сияқты астрономиялық объектілер мыңдаған жылдар бойы байқалып келді, бірақ ежелгі мәдениеттер осы денелерді құдайлар немесе қасиетті жандар деп есептеген. Ежелгі мәдениеттер осы денелердің қозғалысын өте маңызды деп санады, себебі олар бұл объектілерді ұзақ қашықтықтарға саяхаттауға, маусымдарды анықтауға және егін егудің тиімді уақытын білуге пайдаланған. Орта ғасырларда мәдениеттер осы денелердің қозғалысын жақсырақ зерттеуге кірісті. Таяу Шығыстың бірнеше астрономдары жұлдыздар мен тұмандықтардың егжей-тегжейлі сипаттамаларын жасады және осы жұлдыздар мен планеталардың қозғалысына негізделген дәлірек күнтізбелер құрастырды. Еуропада астрономдар аспан денелерін зерттеуге көмектесетін құралдарға көбірек назар аударды және астрономия туралы білімді тарату үшін оқулықтар, нұсқаулықтар мен университеттер құрды. Ғылыми революция кезінде, 1543 жылы Николаус Коперник гелиоцентрлік модельді жариялады. Бұл модельде Жер және басқа барлық планеталар Күннің төңірегінде айналатын астрономиялық денелер ретінде сипатталды, ал Күн – Күн жүйесінің орталығында орналасқан. Иоганн Кеплер планеталардың қозғалысының заңдарын ашты, бұл астрономиялық денелердің орбиталарының қасиеттерін анықтады және гелиоцентрлік модельді жақсартуға пайдаланылды. 1584 жылы Джордано Бруно барлық алыс жұлдыздар өздерінің күндері екенін ұсынды, бұл идеяны ғасырлар бойы бірінші болып айтқан адам болды. Галилео Галилей телескопты қолданып аспанды байқаған алғашқы астрономдардың бірі болды. 1610 жылы ол Юпитердің ең ірі төрт серігін байқады, олар қазір Галилей серіктері деп аталады. Галилей сондай-ақ Венераның фазаларын, Айдың кратерлерін және Күндегі күн дақтарын байқады. 1758 жылы астроном Эдмонд Галлей Галлей кометасының қайта оралуын сәтті болжады, және бұл комета қазір оның есімін алып жүр. 1781 жылы сэр Уильям Гершель жаңа планетаны – Уранды ашты, бұл жалаң көзбен көрінбейтін алғашқы планета болды. 19-шы және 20-шы ғасырларда жаңа технологиялар мен ғылыми жаңалықтар ғалымдарға астрономия және астрономиялық объектілер туралы түсініктерін кеңейтуге мүмкіндік берді. Ірі телескоптар мен обсерваториялар салынып, ғалымдар Ай мен басқа аспан денелерінің суреттерін фототәсілдерге түсіре бастады. Адам көзімен көрінбейтін жаңа толқын ұзындығы бар жарық ашылды, және астрономиялық объектілерді басқа толқын ұзындығы бар жарықта көруге мүмкіндік беретін жаңа телескоптар жасалды. Джозеф фон Фраунгофер және Анджело Секки спектроскопия саласын дамытты, бұл оларға жұлдыздар мен тұмандықтардың құрамын зерттеуге мүмкіндік берді, ал көптеген астрономдар екі жұлдыздардың массаларын олардың орбиталық элементтеріне сүйене отырып анықтай алды. Компьютерлер жұлдыздар туралы астрономиялық деректердің үлкен көлемін бақылау және зерттеу үшін қолданыла бастады, ал фотоэлектрлік фотометр сияқты жаңа технологиялар астрономдарға жұлдыздардың түсі мен жарқырауын дәл өлшеуге мүмкіндік берді, бұл олардың температурасы мен массасын болжауға көмектесті. 1913 жылы Эйнар Герцспрунг және Генри Норрис Рассел астрономдары тәуелсіз түрде Герцспрунг-Рассел диаграммасын жасады, ол жұлдыздарды олардың жарқырауы мен түсіне қарай сызып, астрономдарға жұлдыздарды оңай зерттеуге мүмкіндік берді. Диаграммада жұлдыздардың көп бөлігі негізгі тізбек деп аталатын жұлдыздар тобына түсетіні анықталды. Уильям Уилсон Морган мен Филип Чайлдс Кинан 1943 жылы Герцспрунг-Рассел диаграммасына негізделген жұлдыздық жіктеудің жетілдірілген схемасын жариялады. Астрономдар басқа галактикалар Сүт Жолынан тыс жерде бар ма, жоқ па деген мәселе бойынша пікірталас бастады, бұл пікірталас Эдвин Хаббл Андромеда тұмандығын Сүт Жолынан өзге галактика ретінде анықтаған кезде аяқталды.
Astronomical objects such as stars, planets, nebulae, asteroids and comets have been observed for thousands of years, although early cultures thought of these bodies as gods or deities. These early cultures found the movements of the bodies very important as they used these objects to help navigate over long distances, tell between the seasons, and to determine when to plant crops. During the Middle Ages, cultures began to study the movements of these bodies more closely. Several astronomers of the Middle East began to make detailed descriptions of stars and nebulae, and would make more accurate calendars based on the movements of these stars and planets. In Europe, astronomers focused more on devices to help study the celestial objects and creating textbooks, guides, and universities to teach people more about astronomy. During the scientific revolution, in 1543, Nicolaus Copernicus's heliocentric model was published. This model described the Earth, along with all of the other planets as being astronomical bodies which orbited the Sun located in the center of the Solar System. Johannes Kepler discovered Kepler's laws of planetary motion, which are properties of the orbits that the astronomical bodies shared; this was used to improve the heliocentric model. In 1584, Giordano Bruno proposed that all distant stars are their own suns, being the first in centuries to suggest this idea. Galileo Galilei was one of the first astronomers to use telescopes to observe the sky, in 1610 he observed four largest moons of Jupiter, now named the Galilean moons. Galileo also made observations of the phases of Venus, craters on the Moon, and sunspots on the Sun. Astronomer Edmond Halley was able to successfully predict the return of Halley's Comet, which now bears his name in 1758. In 1781, Sir William Herschel discovered the new planet Uranus, being the first discovered planet not visible by the naked eye. In the 19th and 20th century, new technologies and scientific innovations allowed scientists to greatly expand their understanding of astronomy and astronomical objects. Larger telescopes and observatories began to be built and scientists began to print images of the Moon and other celestial bodies on photographic plates. New wavelengths of light unseen by the human eye were discovered, and new telescopes were made that made it possible to see astronomical objects in other wavelengths of light. Joseph von Fraunhofer and Angelo Secchi pioneered the field of spectroscopy, which allowed them to observe the composition of stars and nebulae, and many astronomers were able to determine the masses of binary stars based on their orbital elements. Computers began to be used to observe and study massive amounts of astronomical data on stars, and new technologies such as the photoelectric photometer allowed astronomers to accurately measure the color and luminosity of stars, which allowed them to predict their temperature and mass. In 1913, the Hertzsprung Russell diagram was developed by astronomers Ejnar Hertzsprung and Henry Norris Russell independently of each other, which plotted stars based on their luminosity and color and allowed astronomers to easily examine stars. It was found that stars commonly fell on a band of stars called the main sequence stars on the diagram. A refined scheme for stellar classification was published in 1943 by William Wilson Morgan and Philip Childs Keenan based on the Hertzsprung Russel Diagram. Astronomers also began debating whether other galaxies existed beyond the Milky Way, these debates ended when Edwin Hubble identified the Andromeda nebula as a different galaxy, along with many others far from the Milky Way.
Галактика және одан үлкенірек
Ғаламды иерархиялық құрылымға ие деп қарастыруға болады. Ең ірі масштабта, құрастырудың негізгі құралы – галактика. Галактикалар топтарға және шоғырларға, көбінесе ірі супершоғырларға бірігіп, араларында көбінесе бос кеңістіктер болатын үлкен жіптер бойымен созылып, байқалатын ғаламды қамтитын желі құрайды. Галактикалар әртүрлі морфологиялық формаларға ие, олардың пішіні – иррегулярлы, эллипстік және дискі тәрізді, бұл олардың қалыптасуы мен эволюциялық тарихына, сондай-ақ басқа галактикалармен өзара әрекеттесуіне байланысты, нәтижесінде бірігуге алып келуі мүмкін. Дискілі галактикаларға спиральді қолдары мен анық галосы бар линза тәрізді және спиральді галактикалар кіреді. Көптеген галактикалардың ортасында супермассивті қара тесік орналасқан, ол белсенді галактикалық ядроның пайда болуына себеп болуы мүмкін. Галактикалардың серіктері ретінде кішкентай галактикалар мен шарлы шоғырлар да кездеседі.
The universe can be viewed as having a hierarchical structure. At the largest scales, the fundamental component of assembly is the galaxy. Galaxies are organized into groups and clusters, often within larger superclusters, that are strung along great filaments between nearly empty voids, forming a web that spans the observable universe. Galaxies have a variety of morphologies, with irregular, elliptical and disk like shapes, depending on their formation and evolutionary histories, including interaction with other galaxies, which may lead to a merger. Disc galaxies encompass lenticular and spiral galaxies with features, such as spiral arms and a distinct halo. At the core, most galaxies have a supermassive black hole, which may result in an active galactic nucleus. Galaxies can also have satellites in the form of dwarf galaxies and globular clusters.
Галактиканың ішінде
Галактиканың құрамдас бөліктері өз-өзіне тартылыс арқылы иерархиялық түрде жиналатын газ тәрізді заттардан қалыптасады. Бұл деңгейде пайда болатын негізгі компоненттер – жұлдыздар, олар әдетте әртүрлі конденсацияланатын тұмандықтардан жұлдыздар шоғырларында жиналады. Жұлдыздардың көптеген түрлері олардың массасына, құрамына және эволюциялық күйіне байланысты анықталады. Жұлдыздар бір-бірінің айналасында иерархиялық ұйымдасқан орбитада қозғалатын көп жұлдызды жүйелерде табылуы мүмкін. Планеталық жүйелер және астероидтар, кометалар және қалдықтар сияқты әртүрлі шағын денелер, жаңадан пайда болған жұлдыздардың протопланеталық дискілерінен иерархиялық аккреция процесі арқылы қалыптасуы мүмкін. Әртүрлі ерекше жұлдыз түрлері Hertzsprung–Russell диаграммасы (H–R диаграммасы) арқылы көрсетіледі – жұлдыздың абсолюттік жарық күші мен беттік температурасының графигі. Әрбір жұлдыз осы диаграмма бойынша эволюциялық жолды өтеді. Егер бұл жол жұлдызды өздігінен өзгеретін түрлер аймағынан өткізсе, онда оның физикалық қасиеттері оны өздігінен өзгеретін жұлдызға айналдыруы мүмкін. Мысалы, тұрақсыздық жолағын қарастыруға болады, ол H–R диаграммасының Delta Scuti, RR Lyrae және Cepheid айнымалыларын қамтитын аймағы. Эволюциядағы жұлдыз атмосферасының бір бөлігін шығарып, тұмандық құрауы мүмкін, планеталық тұмандық құру үшін бірте-бірте немесе қалдық қалдыратын суперновалық жарылыс арқылы. Жұлдыздың бастапқы массасына және серігінің болуына немесе болмауына байланысты, жұлдыз өмірінің соңғы кезеңін тығыз дене ретінде өткізе алады: ақ ергежұлдыз, нейтронды жұлдыз немесе қара тесік.
The constituents of a galaxy are formed out of gaseous matter that assembles through gravitational self attraction in a hierarchical manner. At this level, the resulting fundamental components are the stars, which are typically assembled in clusters from the various condensing nebulae. The great variety of stellar forms are determined almost entirely by the mass, composition and evolutionary state of these stars. Stars may be found in multi star systems that orbit about each other in a hierarchical organization. A planetary system and various minor objects such as asteroids, comets and debris, can form in a hierarchical process of accretion from the protoplanetary disks that surround newly formed stars. The various distinctive types of stars are shown by the Hertzsprung–Russell diagram (H–R diagram)—a plot of absolute stellar luminosity versus surface temperature. Each star follows an evolutionary track across this diagram. If this track takes the star through a region containing an intrinsic variable type, then its physical properties can cause it to become a variable star. An example of this is the instability strip, a region of the H R diagram that includes Delta Scuti, RR Lyrae and Cepheid variables. The evolving star may eject some portion of its atmosphere to form a nebula, either steadily to form a planetary nebula or in a supernova explosion that leaves a remnant. Depending on the initial mass of the star and the presence or absence of a companion, a star may spend the last part of its life as a compact object; either a white dwarf, neutron star, or black hole.
Пішіні
IAU-ның планета мен кәріз планетаның анықтамасы Күнді айналып жүрген астрономиялық дененің дөңгелектеу процесіне ұшырап, шамамен шар тәрізді пішінге жетуін қажет етеді, бұл жетістік гидростатикалық тепе-теңдік деп аталады. Осындай сфералық пішін Марс сияқты кішкентай тас планеталардан бастап Юпитер сияқты газ гиганттарына дейін көрінеді. Гидростатикалық тепе-теңдікке жетпеген кез келген табиғи Күнді айналдыратын дене IAU-ның шағын Күн жүйесінің денесі (SSSB) ретінде жіктеледі. Бұлар шар пішіндес емес, түйіршікті массалар түрінде болады, олар құрғақ шаң мен тау жыныстарынан кездейсоқ жиналған; дөңгелектеуді аяқтау үшін қажетті жылуды тудыруға жеткілікті масса жиналмайды. Кейбір SSSB-лер – гравитация күшімен ғана әлсіз байланысқан, бірақ біртұтас тау жынысына біріктірілмеген салыстырмалы түрде кішкентай тау жыныстарының жиынтығы. Кейбір ірі SSSB-лерге жуық шар пішін берілген, бірақ олар гидростатикалық тепе-теңдікке жеткен жоқ. 4 Веста шағын Күн жүйесінің денесі кем дегенде ішінара планеталық дифференциацияға ұшырауға жеткілікті. Күн сияқты жұлдыздар да гравитацияның олардың плазмасына, яғни еркін ағып жатқан сұйықтыққа тигізетін әсерінен шар пішіндес болады. Жұлдыздардың термоядролық синтезі олардың пайда болу кезінде бөлінген бастапқы жылумен салыстырғанда жұлдыздар үшін жылудың әлдеқайда күшті көзі болып табылады.
The IAU definitions of planet and dwarf planet require that a Sun orbiting astronomical body has undergone the rounding process to reach a roughly spherical shape, an achievement known as hydrostatic equilibrium. The same spheroidal shape can be seen on smaller rocky planets like Mars to gas giants like Jupiter. Any natural Sun orbiting body that has not reached hydrostatic equilibrium is classified by the IAU as a small Solar System body (SSSB). These come in many non spherical shapes which are lumpy masses accreted haphazardly by in falling dust and rock; not enough mass falls in to generate the heat needed to complete the rounding. Some SSSBs are just collections of relatively small rocks that are weakly held next to each other by gravity but are not actually fused into a single big bedrock. Some larger SSSBs are nearly round but have not reached hydrostatic equilibrium. The small Solar System body 4 Vesta is large enough to have undergone at least partial planetary differentiation. Stars like the Sun are also spheroidal due to gravity's effects on their plasma, which is a free flowing fluid. Ongoing stellar fusion is a much greater source of heat for stars compared to the initial heat released during their formation.