Кіріспе

Айдың геологиялық даталау жүйесі

Айдың геологиялық уақыт шкаласы (немесе селенологиялық уақыт шкаласы) Жердің Ай тарихын бес негізгі кезеңге бөледі: Коперник, Эратостен, Имбриан (кейінгі және ерте дәуірлер), Нектарий және Нектарийге дейінгі кезең. Бұл уақыт шкаласының шекаралары Ай бетін өзгертетін ірі соқтығыс оқиғаларымен, уақыт өте келе кратерлердің пайда болу жиілігінің өзгеруімен және геологиялық бірліктерге орналасқан кратерлердің мөлшері мен таралу жиілігімен байланысты. Бұл кезеңдердің абсолютті жасы Ай бетінен алынған сынамалардың радиометриялық жасы арқылы анықталған. Дегенмен, кейбір маңызды оқиғалардың жасына қатысты пікірталастар әлі де жалғасуда, себебі Айдың геологиялық бірліктерімен ай реголитінің сынамаларын салыстыру қиын, сондай-ақ көптеген ай радиометриялық жастары қарқынды бомбалау тарихының әсерінен өзгерген.

Ай стратиграфиясы

Ай бетін өзгертетін негізгі геологиялық процестер – соққыдан пайда болған кратерлер және жанартаушылық, ал стандартты стратиграфиялық принциптерді (мысалы, қабаттасу заңы) қолдану арқылы осы геологиялық оқиғаларды уақыт бойынша реттеуге болады. Бір кезде, теңіздердегі базальттар бірегей жастағы бір стратиграфиялық бірліктерді білдіруі мүмкін деп ойлаған, бірақ қазір теңіз вулканизмінің 4.2 Га (1 Га = 1 миллиард жыл бұрын) басталып, шамамен 1.2 Га-ға дейін жалғасқан, үздірілмейтін процесс екендігі анықталды. Соққы оқиғалары Ай стратиграфиясын анықтау үшін ең пайдалы, себебі олар көп және геологиялық тұрғыдан жылдам қалыптасады. Ұзақ уақыт бойы соққы кратерлерінің әсері Айдың жер бедері морфологиясын сандық түрде өзгертеді, ал жер бедерінің эрозия деңгейі оның салыстырмалы жасын анықтау үшін де қолданылуы мүмкін. Айдың геологиялық уақыт шкаласы бес кезеңге бөлінген (Нектарийге дейінгі, Нектарий, Имбриан, Эратостен және Коперник), олардың бірі (Имбриан) екі эпохаға бөлінеді. Геологиялық уақыттың осы бөліністері ыңғайлы геоморфологиялық маркерлерді анықтауға негізделген, сондықтан оларды геологиялық процестердегі негізгі өзгерістер осы шекараларда болды деп түсінуге болмайды. Ай Күн жүйесінде бірегей, себебі ол (Жерден басқа) белгілі геологиялық контекстпен тау жыныстарының үлгілеріне ие жалғыз дене. Аполлон миссияларынан алынған үлгілердің жасын белгілі геологиялық бірліктермен сәйкестендіру арқылы осы геологиялық кезеңдердің кейбіреулеріне абсолютті жас беруге мүмкіндік болды. Ай уақыт шкаласының кейбір жастары нақты емес немесе даулы. Айдың көптеген таулы аймақтарында Нектарий және Нектарийге дейінгі материалдарды ажырату мүмкін емес, ал осы шөгінділер кейде тек Преимбриан деп аталады.

Нектарийге дейінгі

Нектарийге дейінгі кезең Ай қабығының қалыптасқан сәтінен басталып, Нектарийдің соқтығысу оқиғасы болған уақытқа дейін анықталады. Нектарий – Айдың жақын жағында пайда болған көп сақиналы соққы алабы, оның шеттен шашылған материалы стратиграфиялық маркер ретінде қолданылады. Осы кезеңде 30 соққы алабы анықталды, олардың ең ежелгісі Оңтүстік полюс – Эйткен алабы. Бұл геологиялық кезең ресми емес түрде Криптік және 1–9-шы Алаптар топтарына бөлінеді.

Імбриан

Имбриан кезеңі ерте және кеш дәуірлерге бөлінген. Ерте Имбриан Имбриум және Ориентал соққы бассейндерінің қалыптасуы арасындағы уақыт ретінде анықталады. Имбриум бассейні 3,85 млрд жыл бұрын қалыптасқан деп саналады, бірақ азшылық пікір бұл оқиғаны 3,77 млрд жылға жатқызады. Шредингер бассейні – төменгі Имбриан дәуіріне жататын жалғыз көп сақиналы бассейн, және осы дәуірден кейін мұндай ірі көп сақиналы бассейн қалыптасқан жоқ. Кейінгі Имбриан Ориентал бассейнінің қалыптасуы мен белгілі бір мөлшердегі кратерлердің эрозиялық процестер нәтижесінде жойылған уақыты аралығы ретінде анықталады. Ориентал бассейнінің жасы тікелей анықталмаған, бірақ ол 3,72 млрд жылдан (маре базальттарының жоғарғы Имбриан дәуіріне сүйенгенде) және Ориенталдың шығарылған материалдарына түскен кратерлердің мөлшерлік жиіліктеріне сәйкес 3,84 млрд жылға дейін болуы мүмкін. Айдың үштен екі бөлігінің маре базальттары жоғарғы Имбриан қатарында пайда болған, олардың көпшілігі ежелгі соққы бассейндерімен байланысты ойыстарды толтырған лавалар.

Эратостендік

Эратостен дәуірінің негізі белгілі бір өлшемді DL геологиялық бірлігіндегі кратерлердің эрозиялық процестердің әсерінен дерлік жойылған уақытымен анықталады. Айдағы басты эрозиялық фактор – соққы кратерлерінің өзі, бірақ сейсмикалық өзгерістер де шағын рөл атқара алады. Бұл шекараның абсолютті жасы нақты анықталмаған, бірақ көбінесе 3,2 млрд жылға жуық деп айтылады. Бұл кезеңнің соңғы шекарасы Ай бетіндегі жаңадан қазылған материалдардың көбінесе жарық екендігі және олардың уақыт өте келе ғарыштық әсерлер нәтижесінде қараңғылана түсетінін анықтауға негізделген. Іс жүзінде, бұл кезең алғашқыда соққы кратерлерінің жарқын сәуле жүйелерін жоғалтқан уақыты ретінде белгіленді. Дегенмен, бұл анықтама соңғы кезде сынға ұшырады, себебі кейбір кратерлердің сәулелері ғарыштық әсерлерге байланысты емес, құрамына байланысты жарық болып қалады. Атап айтқанда, егер биік жазықта пайда болған кратерден (жарық анортозиттен тұрады) шыққан материал төмен альбедолы теңізге түсетін болса, ол ғарыштық әсерге ұшырағаннан кейін де жарық күйінде қалады.

Коперниктік

Коперник кезеңі – Айдың ең жас геологиялық кезеңі. Алғашқыда, соққы кратерінің айналасындағы жарқын сәуле жүйесі Коперник бірліктерін анықтау үшін қолданылды, бірақ жоғарыда айтылғандай, бұл құрамына қарай сәуле жүйелерінің болуымен қиындатылады. Коперник кезеңінің негізі Коперник соққы кратерінің пайда болуымен сәйкес келмейді. Коперник кезеңінің негізінің жасы нақты белгіленбеген, бірақ көбінесе 1,1 Га саны айтылады. Коперник кезеңі қазіргі күнге дейін жалғасуда.

Жердің геологиялық уақыт шкаласымен байланысы

Ай геологиялық уақыт шкаласының бөліністері бірнеше ыңғайлы геоморфологиялық маркерлерді анықтауға негізделген. Бұл бөліністер геологиялық құбылыстарды салыстырмалы түрде реттеуге өте қолайлы болғанымен, шекаралар геологиялық процестердің түбегейлі өзгеруін білдірмейді. Сонымен қатар, Айдың ең ежелгі геологиялық кезеңдері тек жеке соққы оқиғаларының уақытына негізделгендіктен (әсіресе, Нектарис, Имбриум және Ориенталь), бұл нақты оқиғалар, Меркурий, Венера, Жер немесе Марс сияқты басқа планеталардың геологиялық құбылыстарымен сәйкес келмеуі мүмкін. Дегенмен, кем дегенде бір маңызды ғылыми жұмыс Жердің геологиялық уақыт шкаласының Гадеан эонын бөлу үшін Айдың геологиялық уақыт шкаласын қолдануды ұсынды. Атап айтқанда, кейде Гадеан криптикалық, бассейндік топтар 1–9, Нектарий және ерте Имбриан деп бөлінетіні анықталады. Бұл нотация жоғарыда көрсетілген Ай геологиялық уақыт шкаласымен толық сәйкес келмейді, себебі криптикалық және бассейндік топтар 1–9 (екеуі де геологиялық карталарда қолданылмайтын бейресми терминдер) Нектарийге дейінгі кезеңді құрайды.