Кіріспе
Құстар отбасысы – Pteroclidae /t//E/'/r//Q//k//l//ᵻ//d//iː/, құстардың он алты түрінен тұратын отбасы, Pterocliformes /t//E//r//@//k//l//ᵻ//f//ɔr//m//iː//z/ ордерінің мүшелері. Олар дәстүрлі түрде екі туысқа бөлінеді. Орталық Азияның екі түрі Syrrhaptes туысына жатады, ал Африка мен Азиядан келген қалған он төрт түрі Pterocles туысына жатады. Бұл құстар ағашсыз, дала, саванна және жартылай шөл сияқты ашық кеңістікте тіршілік етеді. Олар Солтүстік, Оңтүстік және Шығыс Африка, Мадагаскар, Таяу Шығыс және Үндістан арқылы Орталық Азияға дейін таралған. Қара ішкі құмқұйрық және ұшты құйрықты құмқұйрықтардың ареалдары тіпті Пиреней түбегіне және Францияға дейін жетеді, ал Паллас құмқұйрығы кейде Азиядағы әдеттегі ареалынан үлкен топтармен шығып кетеді.
the ornithological journal
Sandgrouse is the common name for Pteroclidae /t//E/'/r//Q//k//l//ᵻ//d//iː/, a family of sixteen species of bird, members of the order Pterocliformes ,/t//E//r//@//k//l//ᵻ//f//ɔr//m//iː//z/. They are traditionally placed in two genera. The two central Asian species are classified as Syrrhaptes and the other fourteen species, from Africa and Asia, are placed in the genus Pterocles. They are ground dwelling birds restricted to treeless, open country, such as plains, savannahs, and semi deserts. They are distributed across northern, southern, and eastern Africa, Madagascar, the Middle East, and India through central Asia. The ranges of the black bellied sandgrouse and the pin tailed sandgrouse even extend into the Iberian Peninsula and France, and Pallas's sandgrouse occasionally breaks out in large numbers from its normal range in Asia.
Сипаттама
Құмқұрттардың басы мен мойны көгершінге ұқсас, кішкентай, ал денесі мықты әрі тығыз болады. Олардың ұзындығы және салмағы түрлеріне қарай өзгереді. Ересек құстардың жыныстық ерекшеліктері байқалады – аталықтары аналықтарынан сәл ірілеу және түсі жағынан ашық болады. Оларда он бір күшті бас қауырсыны және ұзын, сүйір қанаттары бар, бұл оларға жылдам және тікелей ұшуға мүмкіндік береді. Қанат бұлшықтары күшті болғандықтан, құстар тез ұшып, ұзаққа дейін қанатын сермеп ұша алады. Кейбір түрлерінде құйрықтың орталық қауырсындары ұзын нүктелерге дейін созылады. Аяқтары қысқа, ал Syrrhaptes туысына жататын құстардың аяқтары мен саусақтарында қауырсындар өседі, артқы саусақтары болмайды. Ал Pterocles туысына жататын құстардың аяқтары тек алдыңғы жағында ғана қауырсынмен жабылған, саусақтарында қауырсын жоқ және артқы саусақтары жерден көтерілген күйде болады. Қауырсындары жасырулы, әдетте құмдық қоңыр, сұр және сары түстерде болып, әртүрлі дақтанған және жолақты болады, бұл құстарға шаңды ландшафтқа ерінуге көмектеседі. Құстың терісінің астында тығыз қабатты жұмсақ қауырсындар болады, ол оны қатты ыстықтан және суықтан қорғайды. Құрсақ қауырсындары суды сіңіріп алып, ұзақ сақтауға бейімделген, сондықтан ересектер, әсіресе аталықтары, суат орнынан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан балапандарына су таси алады. Осылайша тасымалданатын су мөлшері 15-20 миллилитр (0,5-0,7 сұйық унция) шамасында болады.
Тарату
Сирраптас тұқымдасының өкілдері Орталық Азия далаларында таралған. Олардың ареалы Каспий теңізінен бастап Оңтүстік Сібір, Тибет, Моңғолия арқылы Қытайдың солтүстік және орталық бөліктеріне дейін созылады. Әдетте қоныс тұрақты, бірақ Паллас құмқұйрығы жергілікті түрде көшіп-қонып, сирек жағдайларда аумағынан тысқары шығып, басқа жерлерде пайда болуы мүмкін. Мұндай жағдай 1863 және 1888 жылдары тіркелген, ал 1908 жылы кең ауқымды таралу орын алды, құстар Ирландия мен Ұлыбританияға дейін жетіп, Йоркшир мен Морейде көбейді. Тамақ ішегіндегі тамақты ұнтақтауға көмектесетін ұсақ тас та жұтылады. Су ішетін кезде шабуылға ұшырау қаупі бар, бірақ көптеген құстардың жиналуы жыртқыштарға нысананы таңдауды қиындатады және олар үйірге жақындамас бұрын байқалып қалуы мүмкін. Құмқұстар дәстүрлі суаттарға ондаған шақырым сапар шегеді және уақытша су көздерін, олар мезгіл-мезгіл пайда болатынын, көбінесе елемейді. Бұл өмір сүру үшін маңызды, себебі шөл даладағы су көзінің кебуі сусыздануға және өлімге әкелуі мүмкін. Кейінірек құмқұстар Columbiformes (көгершіндер) отрядына жақын деп есептелді, себебі олардың өңештің перистальтикалық қозғалысы арқылы суды "сору" немесе "қақпау" арқылы іше алады деген мәлімет болды, бұл ерекше қасиет. Бірақ соңғы зерттеулер олардың осылай су іше алмайтынын көрсетті, сондықтан қазір олар Pterocliformes отрядында жеке қарастырылады. Олар passerine (тұқымды) құстарға жақын деп саналады және кейбіреулер оларды жағалау құстарына (Charadriiformes) жақын деп есептейді. Фэйн мен Хоудтың (2004) ДНК зерттеуінде олар Columbiformes құстарымен бірге Metaves тобына енгізілді. Hackett және авторлардың (2008) кең ауқымды зерттеуінде олар тағы да Columbiformes құстарына жақын, Columbimorphae тобында, сонымен қатар Mesites құстарымен бірге орналастырылды.
Филогения
Джон Бойдтың зерттеулеріне негізделген тірі Птероклиформылар.
Түрлер
Құмқанақтар Жалпы және биномдық атаулары Сурет Сипаттамасы, таралуы және статусы Жұмыртқа Ұзынқұйрық құмқанақ Pterocles alchata (Linnaeus, 1766) Ұзындығы Екі түршесі бар: P. a. alchata – Испания, Португалия, Франция, Солтүстік-батыс Африка P. a. caudacutus – Таяу Шығыс, Түркия және Қазақстанға қарай Status: Тәуекел астында емес Қос жолақты құмқанақ Pterocles bicinctus Temminck, 1815 Ұзындығы Үш түршесі бар: P. b. ansorgei – Оңтүстік-батыс Ангола P. b. bicinctus – Намибия, Ботсвана, Солтүстік-батыс Кейп провинциясы P. b. multicolor – Замбия, Малави, Мозамбик және Трансвааль Status: Тәуекел астында емес Бурчелл құмқанағы Pterocles burchelli Sclater, 1922 Ұзындығы Монотипті Ангола, Намибия, Ботсвана, Замбия, Зимбабве, Оңтүстік Африка Status: Тәуекел астында емес Таж кигізілген құмқанақ Pterocles coronatus Lichtenstein, 1823 Бес түршесі бар: P. c. atratus – Сауд Арабиясы, Иран, Ауғанстан P. c. coronatus – Сахара, Мароккодан Қызыл теңізге P. c. ladas – Пәкістан P. c. saturatus – Оман P. c. vastitas – Синай, Израиль, Иордания Status: Тәуекел астында емес Қара бетті құмқанақ Pterocles decoratus Cabanis, 1868 Үш түршесі бар: P. d. decoratus – Оңтүстік-шығыс Кения және шығыс Танзания P. d. ellenbecki – Солтүстік-шығыс Уганда, Солтүстік Кения, Эфиопия, Сомали P. d. loveridgei – Батыс Кения, Батыс Танзания Status: Тәуекел астында емес Көкіректі құмқанақ Pterocles exustus Temminck, 1825 (сол жақта суреттелген) Алты түршесі бар: P. e. ellioti – Судан, Эритрея, Солтүстік Эфиопия, Сомали P. e. erlangeri – Сауд Арабиясы, Персілік шығанақ елдері, Йемен P. e. exustus – Мавританиядан Суданға P. e. floweri – Египет (дегенге жуық жойылды) P. e. hindustan – Оңтүстік-шығыс Иран, Пәкістан, Үндістан P. e. olivascens – Оңтүстік Эфиопия, Кения, Солтүстік Танзания Status: Тәуекел астында емес Сары тамақты құмқанақ Pterocles gutturalis Smith, 1836 Екі түршесі бар: P. g. gutturalis – Оңтүстік Замбия, Зимбабве, Ботсвана, Оңтүстік Африка P. g. saturatior – Эфиопия, Кения, Танзания, Солтүстік Замбия Status: Тәуекел астында емес Суреттелген құмқанақ Pterocles indicus (Gmelin, 1789) Монотипті Үндістан Status: Тәуекел астында емес Лихтенштейн құмқанағы Pterocles lichtensteinii Temminck, 1825 Бес түршесі бар: P. l. targius – Сахара, Сахель, Оңтүстік Мароккодан Чадқа P. l. lichtensteinii – Израиль, Синай, Египет, Судан, Эфиопия, Сомали P. l. sukensis – Судан, Эфиопия, Кения P. l. ingramsi – Йемен P. l. arabicus – Сауд Арабиясы, Иран, Ауғанстан, Пәкістан Status: Тәуекел астында емес Намакуа құмқанағы Pterocles namaqua (Gmelin, 1789) Ұзындығы Монотипті Ангола, Намибия, Зимбабве, Ботсвана, Оңтүстік Африка Status: Тәуекел астында емес Қара қарны құмқанақ Pterocles orientalis (Linnaeus, 1758) Екі түршесі бар: P. o. arenarius – Қазақстан, Пәкістан және Батыс Қытай P. o. orientalis – Солтүстік-батыс Африка, Канар аралдары, Иберия түбегі, Кипр, Таяу Шығыс, Түркия және Иран Status: Тәуекел астында емес Мадагаскар құмқанағы Pterocles personatus Gould, 1843 Монотипті Мадагаскар Status: Тәуекел астында емес Төрт жолақты құмқанақ Pterocles quadricinctus (Temminck, 1815) Ұзындығы Монотипті Орталық Африка Status: Тәуекел астында емес Дақты құмқанақ Pterocles senegallus (Linnaeus, 1771) Ұзындығы Монотипті Солтүстік Африка, Таяу Шығыс және Батыс Азия Status: Тәуекел астында емес Тибет құмқанағы Syrrhaptes tibetanus (Gould, 1850) Ұзындығы Монотипті Орталық Азия таулары, Тибет және Орталық Қытай Status: Тәуекел астында емес Паллас құмқанағы Syrrhaptes paradoxus (Pallas, 1773) Ұзындығы Монотипті Орталық Азия таулары мен далалары Status: Тәуекел астында емес
Адамдармен қарым-қатынас
Құмқұрттардың адамдармен байланысы шамалы, себебі олардың көп бөлігі құрғақ, сирек қоныстанған аймақтарда және аз санымен тіршілік етеді. Оларды аңшылық құсы ретінде іздемейді, себебі олардың еті аса дәмді емес, алайда суаттарда оларды бірнеше рет көптеп аулаған жағдайлар болған. Невадаға енгізуге жасалған тыраш сәтсіз аяқталды, бірақ Гавайи аралдарына сәтті енгізілді. Қандай да бір түрі қорғауға алынбаған, бірақ кейбір жергілікті ареалдарда, әсіресе Еуропада, таралған аймағы қысқарған. Күрме кеуделі құмқұрттың (P. e. floweri) бір түрі 1979 жылы Мысырдың Ніл өзенінің аңғарында соңғы рет байқалды. Ол түрдің жойылып кеткені есептеледі, бірақ оның себептері әлі белгісіз.