1988 жылғы Ирактағы күрд халқына жасалған қырғын

Кіріспе

1988 жылы Ирактағы күрдтерге қарсы жасалған қырғын

Халабжа қырғыны (Кемьябарана Хелебче), сондай-ақ Халабжадағы химиялық шабуыл ретінде белгілі, 1988 жылдың 16 наурызында Иран-Ирак соғысының соңғы күндерінде Ирак-Күрд қақтығысы кезінде Ирактағы Халабжада, Курдистанда болған күрд халқына қарсы жасалған қырғын еді. Шабуыл Курдистандағы Әл-Анфал кампаниясының және Ирак армиясының Иранның «Зафар 7» операциясын тойтару әрекетінің бір бөлігі болды. Бұл оқиға қала Иран әскерімен басып алынғаннан кейін 48 сағаттан кейін орын алды. Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) медициналық тергеуі шабуылда горчичный газ және белгісіз нервтік заттар қолданылғанын анықтады. Бұл оқиға тарихтағы азаматтық тұрғындар шоғырланған аймаққа қарсы жасалған ең ірі химиялық қару шабуылы болып есептеледі, нәтижесінде 3200 мен 5000 адам қаза тауып, 7000-10000-ға жуық адам жарақат алды, олардың көпшілігі бейбіт тұрғындар еді. Зардап шеккен аймақтардағы алдын ала сараптамалардың нәтижелері кейінгі жылдары рак және туа біткен кемістіктердің өсуін көрсетті. 2010 жылы Халабжа шабуылы Ирактың Жоғарғы Қылмыстық Трибуналы тарапынан Саддам Хусейннің билігінде Ирактағы күрд халқына қарсы геноцидтік қырғын ретінде ресми түрде танылды. Бұл шабуыл Канада Парламенті тарапынан да адамзатқа қарсы қылмыс ретінде айыпталды. Анфал кампаниясын басқарған жоғары дәрежелі ирактық шенеунік Әли Хасан әл-Маджид шабуылға бұйрық бергені үшін кінәлі деп танылып, 2010 жылы жазаланды. Ұшақтар Халабжаның тұрғын аудандарына химиялық бомбалар тастауды бастады, бұл қаланың шетіндегі қоршаудағы ирак армиясының базасынан алыс болды. Аймақтық күрд көтерілісшілерінің командирлерінің мәлімдемесіне сәйкес, ирак ұшақтары тікұшақтармен үйлестіріліп, әрқайсысы 7-8 ұшақтан тұратын топтармен 14 рет бомбалау жүргізді. Көзі куәгерлерінің айтуынша, ақ, қара және содан кейін сары түсті түтін бұлттары көтеріліп, шамамен 46 метр (150 фут) биіктікке жетті.

Тірі қалғандар газдың бастапқыда тәтті алма иісі келгенін және адамдардың «улы химиялық заттардың әртүрлі комбинациясынан әртүрлі жолдармен қайтыс болғанын» айтты. Халықаралық Human Rights Watch ұйымы шабуылдан аман қалған университет студентімен сұхбаттасып, «кейбіреулері 'күрт қайтыс болды'. Басқалары 'күліп өліп' қалды. Ал енді біреулері бірнеше минуттан кейін 'жанып, көпіршік пайда болды' немесе 'жасыл құсық құсты'» деп хабарлады. Ноттингем университетінің профессоры Длавер Ала'Алдиннің мәлімдемесіне сәйкес, «өлім бұлтының» ортасында болғандар «тоқтатылған анимацияда» қайтыс болды. Ол 1987-1988 жылдар аралығында Ирак Курдистанындағы химиялық қару шабуылдарының саны, орналасқан жері және түрлері туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жинады. Көптеген адамдар шабуылдан кейін болған үрейде жарақат алды немесе қаза болды, әсіресе химиялық заттардан соқырланғандар. «Ирандық дәрігерлер Халабжадағы химиялық шабуылдардың құрбандарының цианидпен уланудың ерекше белгілерін көрсеткенін хабарлады», ал басқа да есептерде горчичный газ және басқа да химиялық қарудың көп мөлшерде қолданылғаны көрсетілген. Иран астанасы Тегерандағы ауруханаларға жеткізілген жарақат алғандардың көпшілігі горчичный газға ұшыраған.

Анықтау және жауап беру

Шабуылдан кейінгі алғашқы суреттерді ирандық журналистер түсіріп, кейін оларды ирандық газеттерде жариялады. Ирандықтардың көмегімен әуеге көтерілген британдық ITN телеарнасының түсірген видеолары да жаңалықтар арналары арқылы бүкіл әлемге тарады. Алғашқы суреттердің бірін ирандық фотограф Кавех Голестан түсірді, ол Financial Times газетінің тілшісі Гай Динморға оқиғаны былай баяндады: Ол Халабжаның шетінде әскери тікұшақта болғанда, ирактық МиГ-23 истребитель-бомбалаушылары ұшып келді. Оның айтуынша, "Бұл ядролық саңырауқұлақ сияқты үлкен емес, бірақ бірнеше кішкентай саңырауқұлақтар: қалың түтін." Голестан қалаға келгендегі көріністерге қатты қайғырды, әйтсе де ол бұрын майдан желісінде газ шабуылына куә болған еді: Бұл тіршілікті тоңдырып тастады. Өмір тоқтап қалды, фильмді көру сияқты, бір кадрда тоқтап қалды. Мен үшін бұл жаңа түрдегі өлім болды. (Күлкі) Жағдай одан да нашар болды. Жәбірленушілер әлі де жеткізіліп жатты. Бірнеше ауыл тұрғындары тікұшағымызға келді. Олардың 15-16 баласы бар еді, бізден оларды ауруханаға апаруды жалбарысты. Сондықтан барлық журналистер сол жерде отырып, әрқайсымызға бір баладан көтеріп жүруге берді. Біз ұшып шыққанда, менің қызымның аузынан сұйықтық ағып шықты, ол менің қолымда қайтыс болды. Ирак үкіметі 23 наурызға дейін Халабжадағы химиялық қарудың қолданылуына қатысты ресми мәлімдеме жасаған жоқ, ал ирактық шенеуніктердің алғашқы мәлімдемелері үйлесімсіз болды. Ирак шабуылға жауапкершілікті мойындамаса да, оны Иранға таңды, бірақ оның бастапқы үндемеуі, сондай-ақ Халабжаның Ирактың соғыс кезіндегі насихат кампаниясының маңызды бөлігі болмауы, бұл күдік тудырады. Халықаралық реакция өте әлсіз болды. АҚШ үкіметі мен оның барлау қызметтері күрд азаматтарының мақсатты түрде шабуылға ұшырамағанын айтып, шабуылға жауапкершілікті Иранға таңуға тырысты. Алайда, бұл мәлімдемелер кейіннен жоққа шығарылды. Британдық Сыртқы істер министрлігі британ үкіметінің осы қырғынға қалай жауап беруі керек және экономикалық санкциялар енгізуге бола ма, жоқ па деген мәселе бойынша дайындаған құжатта былай делінген: "Егер біз олардың әрекеттеріне әсер етуді қаласақ, басқалармен диалогті сақтаған дұрыс деп санаймыз. Бір жақты санкциялар сияқты жазалау шаралары Ирактың химиялық қаруға қатысты мінез-құлқын өзгертуге көмектеспейді және британдық мүдделерге ешқандай пайда әкелмейді." Юст Хилтерманның сөзіне қарағанда, Ирак АҚШ-тың Халабжа туралы "дезинформациясын" 1988 жылдың қыркүйегіне дейін жалғасқан Анфал науқаны барысында "он мыңдаған күрдтерді жинап, әдістемелік түрде өлтіруге" мүмкіндік берді. Хилтерманның талдауына сәйкес, Анфал науқаны "әрине АҚШ саясатының мақсаты емес еді; бірақ ол тікелей Иракты [Халабжадан кейін] тоқтатуға шақырмаудың салдары болды." 1988 жылдың тамызында Иранмен атысты тоқтатудан кейін Ирактың күрд азаматтарына жасаған кезекті химиялық шабуылына жауап ретінде АҚШ сенаторлары Клейборн Пелл мен Джесси Хелмс Иракқа қарсы жан-жақты экономикалық санкциялар, соның ішінде мұнай эмбаргосы және екі мақсатта қолданылатын технологияның экспортына қатаң шектеулер енгізуді талап етті. Бұл заң жобасы АҚШ Сенатында қабылданғанымен, Өкілдер палатасында күшті қарсылыққа ұшырап, заңға айналмады. АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Джордж Шульц Ирактың "негізсіз және қорқынышты" шабуылдарын айыптап, оны "цивилизациялық әлемге қабылдауға болмайтын" деп сипаттады. Алайда, осы мәлімдемеден кейін де Мемлекеттік департамент санкцияларға қарсы кеңес берді. 1988 жылдың 16 наурызынан бастап бірнеше аптаға созылған Ирак үкіметінің құжаттарында "Халабжадағы әскери күштер мен қатыгездіктің күшеюі", "Біздің ұшақтарымыз бен артиллериямыздың Халабжа мен Хурмал аймағын бомбалауы, шамамен 2000 парсы және ирандық агенттердің [ПУК] күштерін өлтіруі", "Халабжаға арнайы оқ-дәрілермен жасалған соңғы шабуыл" және бір жағдайда "Халабжаға жасалған ирактық химиялық шабуыл" туралы айтылған. 1988 жылдың 20 наурызындағы ирактық меморандумы "химиялық шабуылдың салдарынан 900-ден 1000-ға жуық адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды" деп Халабжа маңында және қалада 2500-ге жуық адамның қаза болғанын көрсетті. Бұл сандарға 'Хомейни сақшылары, саботажшылар және қалғандары бейбіт тұрғындар' кірді". 2003 жылы ирактық ұшқыш шабуылдың себебінің бірі – ирактықтардың ирандық жауынгерлермен бірлесіп жұмыс істеуін "елге сатқандық" деп қарауы болғанын түсіндірді.

The first images after the attack were taken by Iranian journalists who later spread the pictures in Iranian newspapers. Footage taken by a British ITN camera crew, airlifted by the Iranians, was also shown worldwide via news programmes. Some of those first pictures were taken by Iranian photographer Kaveh Golestan, who described the scene to Guy Dinmore of the Financial Times. He was about outside Halabja with a military helicopter when the Iraqi MiG 23 fighter bombers flew in. He said "it was not as big as a nuclear mushroom cloud, but several smaller ones: thick smoke." Golestan was shocked by the scenes on his arrival in the town, though he had seen gas attacks before at the front lines:

It was life frozen. Life had stopped, like watching a film and suddenly it hangs on one frame. It was a new kind of death to me. ( ) The aftermath was worse. Victims were still being brought in. Some villagers came to our chopper. They had 15 or 16 beautiful children, begging us to take them to hospital. So all the press sat there and we were each handed a child to carry. As we took off, fluid came out of my little girl's mouth and she died in my arms. The Iraqi government did not publicly comment on the use of chemical weapons at Halabja until 23 March, and early statements by Iraqi officials on the matter were inconsistent. Although Iraq ultimately denied responsibility for the attack and blamed it on Iran, its initial silence, as well as the fact that Halabja was never a major part of Iraq's wartime propaganda campaign against Iran, raises questions about the sincerity of this deflection. International response at the time was muted. The United States (U. S.) government and its intelligence agencies suggested that Kurdish civilians had not been deliberately targeted, and attempted to place responsibility for the attack on Iran. However, these claims were subsequently discredited. A briefing paper produced by the British Foreign and Commonwealth Office about how the British government should respond to the massacre, and whether or not economic sanctions should be imposed, came to the following conclusion: "We believe it better to maintain a dialogue with others if we want to influence their actions. Punitive measures such as unilateral sanctions would not be effective in changing Iraq's behaviour over chemical weapons, and would damage British interests to no avail." Joost Hiltermann states that Iraq took the U. S. "disinformation" about Halabja as "another green light to gather up and methodically kill tens of thousands of Kurds" over the course of the ensuing Anfal campaign, which continued until September 1988. In Hiltermann's analysis, the Anfal campaign "surely was not a US policy objective; nevertheless, it resulted directly from failing to call the Iraqis to a halt [after Halabja]." In response to further Iraqi chemical attacks on Kurdish civilians after the August 1988 ceasefire with Iran, U. S. senators Claiborne Pell and Jesse Helms called for comprehensive economic sanctions against Iraq, including an oil embargo and severe limitations on the export of dual use technology. Although the ensuing legislation passed in the U. S. Senate, it faced strong opposition within the House of Representatives and did not become law. In a rare rebuke, United States Secretary of State George Shultz condemned Iraq's "unjustified and abhorrent" attacks, which Shultz's assistant Charles E. Redman characterized as "unacceptable to the civilized world." Even after these pronouncements, however, the State Department advised against sanctions. Iraqi government documents dating from 16 March 1988 to several weeks later refer to "a firm escalation of military might and cruelty [in Halabja]," "the bombing by our planes and our artillery on the area of Halabja and Khurmal, [killing] approximately 2,000 enemy forces of the Persians and Iranian agents [the PUK]," the "recent attack on Halabja with special ammunition," and, in one case, explicitly refer to "the Iraqi chemical attack on Halabja." A 20 March 1988 Iraqi memorandum "placed the casualty figures 'as a result of the chemical attack' as 900–1,000 'killed and a large number wounded' near Halabjah and some 2,500 in the city itself. These numbers included 'Khomeini guard, saboteurs, and the rest were civilians.'" An Iraqi pilot explained in 2003 that the attack was motivated, in part, by the Iraqi perception that Kurdish collaboration with invading Iranian soldiers constituted "high treason."

Ирактың химиялық қаруының құқықтық базасы

Ирак 1925 жылғы Женева хаттамасына қол қойды, ол "соғыс кезінде тұншықтыратын, уландыратын немесе басқа газдарды, сондай-ақ барлық осыған ұқсас сұйық заттар мен құрылғыларды қолдануға" тыйым салады. Бірақ, құқық сарапшылары мұндай қолдану тек қол қойған мемлекеттер арасында ғана қолданылатынын, ал өз халқына қарсы емес екенін айтты, хаттаманың "Жоғары келісуші тараптар осы мәлімдеме шарттарына сәйкес бір-біріне міндетті болуға келіседі" деген сөйлемін еске салды. Яғни, Ирактың Иранға қарсы химиялық шабуылдары соғыс қылмысы болды, бірақ өз халқына қарсы емес. Бұл заңдылық Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 612 және 620 қаулыларында Ирактың Иранға қарсы химиялық қару қолдануын айыптағанда, оның өз халқына қарсы қолдануы туралы ешқандай сілтеме жасамауымен нығайтылды. Сол кезде Кеңес Ирак пен Иранды 598 қаулысын (екі ел арасындағы атысты тоқтатуға шақыратын қаулы) қабылдауға итермелеп, "ішкі мәселе" саналған Ирактың егемендігіне қатысты алаңдаушылықтарына байланысты шектеулерге тап болды.

Халабжаның жойылуы және ішінара қалпына келтірілуі

Күшін жоғалтқандар пешмерга мен ирандықтардың көмегімен көптеген қаза тапқандарды асығыс түрде жасалған жаппай қабірлерге жерледі. Халабжа ирандық және күрд бүлікшілерінен қайтарылып алынғаннан кейін, NBC костюмдері киген ирак әскерлері қару-жарақтарының және шабуылдарының тиімділігін зерттеу үшін Халабжаға келді. Қала, әлі де жерленбеген мәйіттермен толы болғандықтан, кейін жүйелі түрде қиратылды. Осы орайда, Ирактың жоғары лауазымды өкілі Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Хавьер Перес де Куэльярмен өткен кездесуде Ирактың химиялық қару қолданғанын ресми түрде мойындады.

Медициналық және генетикалық салдары

Он жыл өткен соң, 1998 жылы, кем дегенде 700 адам шабуылдың салдарынан туған ауыр жағдайлармен емделуде болды, және олардың 500-інің жағдайы аса ауыр деп танылды, тіпті "ең ауыр жағдайлар бұған дейін қайтыс болған болуы мүмкін" делінді.

Саддам мен "Химикалық Али" сотталды

Саддам Хусейнге Ирактың арнайы трибуналы Халабжадағы оқиғалар бойынша адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп айып тақпады. Дегенмен, Ирак прокурорлары «Хусейн режимі кезінде жасалған қылмыстардың 500-ге жуық құжатын» жинады, ал Хусейн тек бір ғана іс бойынша, яғни 1982 жылы Дуджейлде болған қырғын үшін сотталды. Саддам Хусейн ісін қарау барысында жарияланған бірнеше құжаттың ішінде 1987 жылғы Ирактың әскери барлау қызметінің президент кеңсесінен күрдтерге қарсы иіс суы және зарин мен табуын қолдануға рұқсат сұрап жазылған хаты болды. Екінші құжатта Саддамның әскери барлау қызметіне Иран және күрд күштеріне қарсы осындай қаруды қолдану арқылы «күтпеген шабуыл» жасау мүмкіндігін зерттеуді тапсырғаны айтылды. Әскери барлау қызметінің ішкі жазбасында «арнайы оқ-дәрілерді» қолдану үшін президент кеңсесінен рұқсат алғаны расталды және президентке хабарланбастан ешқандай шабуыл жасалмайтыны атап өтілді. Саддам сотта былай деді: «Егер Иранға қатысты кез келген әскери немесе азаматтық лауазымды тұлға Саддамның химиялық қару қолдануға бұйрық бергенін айтса, мен жауапкершілікті абыроймен қабылдаймын. Бірақ мен халқымызға және Ирак азаматына, арабқа немесе күрдке қарсы жасалған кез келген әрекетті талқылаймын. Мен өз қағидаларыма және жеке өзіме жасалған кез келген құлықты қабылдамаймын». Халабжадағы оқиғадан аман қалғандар Саддамның жеке кінәлі екеніне сенді және оның Дуджейлдегі қырғын үшін ғана сотталғанына көңілдері толмады. Саддам 2006 жылдың 30 желтоқсанында асылып өлтірілді. Саддамның туысы Әли Хасан әл-Маджид (сол кезде солтүстік Ирактағы ирактық күштеріне қолбасшылық еткен, сондықтан «Химикалық Әли» деген лақап атымен танылған) 2010 жылдың қаңтарында Ирак соты Халабжадағы қырғынды ұйымдастырғаны үшін кінәлі деп танылып, асылып өлім жазасына кесілді. Әл-Маджид алғаш рет 1988 жылы этникалық күрдтерге қарсы әскери науқандағы рөлі үшін 2007 жылы асылуға сотталды, ал 2008 жылы ол Ирактың шиит мұсылмандарына қарсы қылмыстары үшін екі рет өлім жазасына кесілді, атап айтқанда 1991 жылы оңтүстік Ирактағы көтерілісті басуға қатысқаны және 1999 жылы Бағдадтың Садр Сити ауданында (сол кезде Саддам Сити деп аталған) болған қырғынға қатысқаны үшін. Әл-Маджид сот процесінде өкінгенін білдірмеді, оның іс-әрекеттері Ирактың қауіпсіздігінің мүддесінде болғанын айтты. Ол 2010 жылдың 25 қаңтарында асылып өлтірілді. Ирак үкіметінің көптеген құжаттарының арасында шабуылға ирактардың кінәлі екенін дәлелдейтін Әл-Маджидтің күрдтер туралы мақтанышпен айтқан сөзі бар: «Мен олардың бәрін химиялық қарумен өлтіремін. Кім бірдеңе айта алады? Халықаралық қауымдастық па? Халықаралық қауымдастық пен оларды тыңдағандар да солай болсын!» Химиялық қару өндірісіне қажетті заттардың көп бөлігі Сингапурдан (4,515 тонна), Нидерландыдан (4,261 тонна), Мысырдан (2,400 тонна), Үндістаннан (2,343 тонна) және Батыс Германиядан (1,027 тонна) келді. Үндістанның «Экзомет Пластикс» компаниясы Иракқа 2,292 тонна химиялық заттарды жіберді. Сингапурлық «Kim Al Khaleej» компаниясы, Біріккен Араб Эмираттарымен байланысты, Иракқа 4,500 тоннадан астам VX, зарин және иіс суының прекурсорларын және өндірістік жабдықтарды жеткізді. Батыс Германиядағы «Karl Kolb GmbH» компаниясының бас директоры Дитер Бакфиш 1989 жылы: «Германиядағы адамдар үшін улы газ өте қорқынышты нәрсе, бірақ бұл шетелдегі тұтынушыларды алаңдатпайды» деген пікір білдірді. 2005 жылдың 23 желтоқсанында Нидерланд соты әлемдік нарықтан химиялық заттар сатып алып, Саддам режиміне сатқан кәсіпкер Франс ван Анраатты 15 жылға бас бостандығынан айырды. Сот Халабжадағы химиялық шабуыл геноцид екенін анықтады, бірақ ван Анраат соғыс қылмысына қатысқандығы үшін ғана кінәлі деп танылды. 2008 жылдың наурыз айында Ирак үкіметі шабуылда қолданылған химиялық заттарды жеткізушілерге қарсы заңдық шаралар қабылдау жоспарларын жариялады. 2013 жылы шабуылдың құрбаны болған 20 ирактық күрд шабуылға қатысқан екі француз компаниясының тергелуін сұрады, олар Саддам Хусейнге химиялық қару жасауға көмектескен 20-дан астам компанияның арасында болды. Күрдтер тергеу судьясы іс қозғауын талап етті.

Saddam Hussein was not charged by the Iraqi Special Tribunal for crimes against humanity based on the events at Halabja. However, Iraqi prosecutors had "500 documented baskets of crimes during the Hussein regime" and Hussein was condemned to death based on just one case, the 1982 Dujail Massacre. Among several documents revealed during the trial of Saddam Hussein, one was a 1987 memo from Iraq's military intelligence seeking permission from the president's office to use mustard gas and the nerve agents sarin and tabun against Kurds. A second document said in reply that Saddam had ordered military intelligence to study the possibility of a "sudden strike" using such weapons against Iranian and Kurdish forces. An internal memo written by military intelligence confirmed it had received approval from the president's office for a strike using "special ammunition" and emphasized that no strike would be launched without first informing the president. Saddam himself told the court: "In relation to Iran, if any military or civil official claims that Saddam gave orders to use either conventional or special ammunition, which as explained is chemical, I will take responsibility with honor. But I will discuss any act committed against our people and any Iraqi citizen, whether Arab or Kurdish. I don't accept any insult to my principles or to me personally." Kurdish survivors had no doubt Saddam was personally responsible and were disappointed he was being tried only over the killings in Dujail. Saddam was executed by hanging on 30 December 2006. Saddam's cousin Ali Hassan al Majid (who commanded Iraqi forces in northern Iraq during that period, which earned him a nickname of 'Chemical Ali') was condemned to death by hanging by an Iraqi court in January 2010, after being found guilty of orchestrating the Halabja massacre. Al Majid was first sentenced to hang in 2007 for his role in a 1988 military campaign against ethnic Kurds, codenamed Anfal, and in 2008 he also twice received a death sentence for his crimes against the Iraqi Shia Muslims, in particular for his role in crushing the 1991 uprisings in southern Iraq and his involvement in the 1999 killings in the Sadr City district of Baghdad (then called Saddam City). Al Majid did not express remorse at his trials, stating his actions were in the interests of Iraqi security. He was executed by hanging on 25 January 2010. Among many other captured Iraqi government documents proving Iraqi responsibility for the attack, there is a recording of al Majid boasting about the Kurds: "I will kill them all with chemical weapons. Who is going to say anything? The international community? Fuck the international community and those who listen to them!" Most precursors for chemical weapons production came from Singapore (4,515 tons), the Netherlands (4,261 tons), Egypt (2,400 tons), India (2,343 tons), and West Germany (1,027 tons). One Indian company, Exomet Plastics, sent 2,292 tons of precursor chemicals to Iraq. Singapore based firm Kim Al Khaleej, affiliated to the United Arab Emirates, supplied more than 4,500 tons of VX, sarin and mustard gas precursors and production equipment to Iraq. Dieter Backfisch, managing director of West German company Karl Kolb GmbH, was quoted by saying in 1989 that "for people in Germany poison gas is something quite terrible, but this does not worry customers abroad." On 23 December 2005, a Dutch court sentenced Frans van Anraat, a businessman who bought chemicals on the world market and sold them to Saddam's regime, to 15 years in prison. The court ruled that the chemical attack on Halabja constituted genocide, but van Anraat was found guilty only of complicity in war crimes. In March 2008, the government of Iraq announced plans to take legal action against the suppliers of chemicals used in the attack. In 2013, 20 Iraqi Kurds who were victims of the attack requested a judicial investigation into two unnamed French companies, saying that they were among 20 or more companies that helped Saddam Hussein construct a chemical weapons arsenal. The Kurds sought for an investigating judge to open a case.

Иранның қатысы бар деген айыптар

АҚШ Мемлекеттік департаменті оқиға болғаннан кейін Иранның да кінәлі екенін ресми түрде мәлімдеді. Қорғаныс барлау агенттігінің (DIA) алғашқы сараптамасы сол кезде Иранның шабуылға жауапты екенін көрсетті, бұл бағалау кейіннен Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) 1990 жылдардың басында пайдаланды. Иран-Ирак соғысы бойынша ЦРУ-ның жетекші саяси талдаушысы Стивен С. Пеллетьер соғыс туралы ашық талдаудың бір авторы болды, онда DIA сараптамасының негізгі тұжырымдары қысқаша баяндалған. Пеллетьер құрбандардың аузы мен дене мүшелерінің көк түске енгені Халабжадағы шабуылда цианидті қан агенті қолданылғанын көрсетеді және соғыс кезінде тек Иран ғана қан агенттерін қолданғаны белгілі екенін айтты. DIA Иранның бұрын гидроцианид газын қолданғанына қатысты дәлелдер ұсынбады. 2003 жылы Dissent Magazine журналында жазған Лео Кейси Пеллетьердің талдауы көк түстің өзгеруіне байланысты суреттер мен куәліктерге ғана негізделгенін, ал жүздеген күрд куәгерлерінің естеліктері, медициналық сараптамаларға, топырақ үлгілеріне және мәйіттерді зерттеуге негізделген академиялық зерттеулер, сондай-ақ Ирактың кінәлі екенін дәлелдейтін үкіметтік құжаттар назардан тыс қалғанын атап өтті. Хильтерманн цианоз (медициналық термин) цианидпен байланысты болғанымен, бұл жағдай тек қанның оттегі жетіспеуін көрсетеді және цианидпен улануды анықтау үшін жеткіліксіз екенін, тіпті "нервтік агент қолданылғанын көрсетуі мүмкін" екенін айтты. Сонымен қатар, Хилтерманн атап өткендей, "Халабжада цианид газының табылуы Иранды кінәлі деп айтуға жеткіліксіз себеп болар еді". Халабжаға дейін Иран күштері Ирактың цианид газы деп мәлімдегеніне қарсы амиль нитритін кеңінен қолданды. Егер Иранның бұл талаптары қабылданса, "онда осы логика бойынша Ирак та Халабжадағы цианидтен болған өлімдерге қатысы болуы мүмкін". Алайда, цианид тез буланады, ал табун – сол кездегі Ирактың химиялық қаруларының маңызды бөлігі – құрамында цианид бар, бұл БҰҰ-ның Иран-Ирак соғысы кезінде Ирактың цианид газын қолданғанын растауын қиын етті: "Табунмен байланысы болғандықтан, гидроцианид белгілі бір ортада табылса, ол нашар сапалы табунның ыдырау өнімі немесе ыдыраған кездегі бөлігі болуы мүмкін". Хилтерманнның сөзіне қарағанда, Иран-Ирак соғысы туралы әдебиетте Иранның химиялық қару қолданғаны туралы көптеген мәлімдемелер бар, бірақ олар "уақыт пен орын туралы нақтылықтың жоқтығымен және қандай да бір дәлелдердің ұсынылмауымен" әлсіреген. Хилтерманн бұл айыптауларды "жалған мәлімдемелер" деп атады және "Иран басты кінәлі деген мәлімдемені растайтын ешқандай сенімді дәлел ұсынылмағанын" қосты. Көптеген дереккөздер Иранның химиялық қару қабілеті сол кезде өте шектеулі болғанын немесе болмағанын айтады, бірақ Иран ирактық әскерлерден химиялық оқ-дәрілерді тартып алған болуы мүмкін; мысалы, әскери сарапшы Ахмед Хашим "Ирандықтарда тек көз жасырату газы болды. Цианид жоқ" деді. Шындығында, химиялық соғыс жүргізуге қабілеттілігі болмаған Иранның өз әскерлерін химиялық шабуылдардан қорғау тиімділігі күмәнді, өйткені Шығыс Германия мен Солтүстік Кореядан кешігіп жеткен қорғаныс құралдары бояу буларына қарсы қолдануға арналған, ал көптеген ирандықтардың сақалдарын қыруға дайын болмауы маскалардың тиімділігін азайтты. 1987 жылы БҰҰ-ның екі тараптың тілегімен жүргізілген баяндамасында Ирактың Иран әскерлері мен азаматтарына химиялық шабуыл жасағанын растайтын қару сынықтары табылды, бірақ Иранның химиялық қару қолданғаны туралы Ирактың мәлімдемесін растау мүмкін болмады: "Ирак күштеріне қыша газы және өкпеге әсер ететін элемент, мүмкін фосген әсер етті. Қолданылған қару туралы нақты дәлел болмағандықтан, жарақаттардың себебін анықтау мүмкін болмады". Дәлелдерге сүйенсек, Ирактағы химиялық зардаптар "қайта соққы" салдарынан болған, ал Ирак БҰҰ-ға ұсынған дәлелдер – БҰҰ мамандары "ішкі химиялық кедергісіз қаптамасы жоқ" және "әдетте жоғары жарылғыш заттармен толтыру үшін пайдаланылатын" деп тапқан екі ирандық 130 мм снаряд – тексерістен өтпеді; БҰҰ өкілі Икбал Риза кейін Ирактың дәлелдері "әлдеқайда жасалған" екенін мойындады. Алайда, баяндамадағы "химиялық қару Ирак күштері тарапынан Иран күштеріне қарсы қайта қолданылды, қазір Ирак күштері химиялық соғыстан жарақат алды" деген тұжырым қате түсінік тудырды, бұл Иран мен Ирактың кінәсі тең екенін көрсетеді. 2003 жылы Иракқа басып кіргеннен кейін жарияланған құжаттар Ирактың әскери барлауы Иран күштерінің ірі химиялық шабуылдары туралы хабардар болмағанын көрсетті, бірақ 1987 жылғы наурыз айындағы құжатта ирандықтар жасаған бес шағын химиялық шабуыл сипатталған (төртіншісі қыша газын, біреуі фосгенді қамтыды, ал ықтимал көзі – тартып алынған ирактық оқ-дәрілер), сондай-ақ ирандықтардың көз жасырату газы мен ақ фосфорды қолданғаны туралы хабарлар бар. Вильямсон Мюррей мен Кевин М. Вудс айтқандай: "Иранның химиялық қаупі туралы қауесеттерге және кейдегі шабуылдарға (көбінесе [көз жасырату газы] және тартып алынған ирактық химиялық оқ-дәрілер) қарамастан, 1988 жылға қарай ирактықтар жақын арада қауіп жоқ екеніне көз жеткізді. Солтүстік Кореяның ирандықтарға өздерінің қыша газын жасауға көмектескені туралы 27 маусым 1988 жылғы хабарлама, алайда, ирактық әскерлердің химиялық шабуылдардан қауіптенуі мүмкін болатын болашақты көрсетті".

The U. S. State Department, in the immediate aftermath of the incident, took the official position that Iran was partly to blame. A preliminary Defense Intelligence Agency (DIA) study at the time reported that Iran was responsible for the attack, an assessment which was used subsequently by the Central Intelligence Agency (CIA) for much of the early 1990s. The CIA's senior political analyst for the Iran Iraq war, Stephen C. Pelletiere, co authored an unclassified analysis of the war which contained a brief summary of the DIA study's key points. Pelletiere claimed that blue discolorations around the mouths of the victims and in their extremities suggested that a blood agent using cyanide was used in the attack at Halabja, and that only Iran was known to have used blood agents during the war. No proof that Iran had previously used hydrocyanic gas, as asserted by the DIA, was ever presented. Leo Casey, writing in Dissent Magazine in 2003, observed that Pelletiere's analysis was based solely on images and testimony of blue discolorations and ignored all other evidence—including the recollections of hundreds of Kurdish witnesses; academic studies based on medical examinations, soil samples, and autopsies; and captured Iraqi government documents—proving Iraqi culpability. Hiltermann noted that although cyanosis (the medical term for the blue discolorations in question) is etymologically related to cyanide, the former condition indicates only a blood supply deprived of oxygen, and is in no way sufficient to diagnose cyanide poisoning; in fact, "it could just as easily suggest the use of a nerve agent." Furthermore, "Even the proven presence of cyanide gas at Halabja would not necessarily implicate Iran," for two reasons outlined by Hiltermann. Prior to Halabja, Iranian forces made widespread use of amyl nitrite to counter what they repeatedly alleged was Iraqi cyanide gas. If those Iranian claims are accepted, then "By that logic, Iraq could also be implicated in any Halabja deaths by cyanide." However, cyanide evaporates rapidly and tabun—a major part of Iraq's chemical arsenal at the time—contains cyanide as an essential ingredient, factors that rendered it impossible for the UN to confirm any Iraqi use of cyanide gas during the Iran–Iraq war: "Because of its connection to tabun, if hydrocyanide is found in a given environment, it could be either the residual effect of poorly manufactured tabun or a breakdown element when tabun decomposes." According to Hiltermann, the literature on the Iran–Iraq war reflects a number of allegations of chemical weapons use by Iran, but these are "marred by a lack of specificity as to time and place, and the failure to provide any sort of evidence." Hiltermann called these allegations "mere assertions" and added that "no persuasive evidence of the claim that Iran was the primary culprit was ever presented." Many sources state that Iran's chemical weapons capability at the time was extremely limited to non existent, although it is possible that Iran could have captured chemical munitions from Iraqi troops; for example, military analyst Ahmed Hashim recounted that "The Iranians only had tear gas. No cyanide." In fact, far from having a meaningful chemical warfare capability, Iran's effectiveness merely in protecting its own soldiers from chemical attacks is open to question as the low quality protective equipment that it belatedly received from East Germany and North Korea was intended for use against paint fumes; the unwillingness of many Iranians to shave their beards also limited the efficacy of the masks. A 1987 UN report conducted at the behest of both belligerents discovered weapon fragments that established Iraqi responsibility for chemical attacks on Iranian soldiers and civilians, but could not substantiate Iraq's allegations of Iranian chemical weapons use: "Iraqi forces have been affected by mustard gas and a pulmonary element, possibly phosgene. In the absence of conclusive evidence of the weapons used, it could not be determined how the injuries were caused." Evidence suggests that these Iraqi chemical casualties were likely the result of "blowback," whereas the evidence that Iraq submitted to the UN—such as two Iranian 130 mm shells that UN specialists found had "no internal chemical resistant coating" and were "normally used for filling with high explosives"—did not withstand scrutiny; UN official Iqbal Riza later acknowledged that Iraq's evidence was "clearly fabricated." However, the report's phrasing—"chemical weapons were again used against Iranian forces by Iraqi forces now also Iraqi forces have sustained injuries from chemical warfare"—contributed to an erroneous perception that Iran and Iraq were equally at fault. Documents uncovered after the 2003 invasion of Iraq show that Iraqi military intelligence was not aware of any large scale chemical attacks by Iranian forces, although a March 1987 document describes five small scale chemical attacks perpetrated by the Iranians (four involving mustard gas and one involving phosgene, with the likely source being captured Iraqi munitions), and there are also reports of Iranian use of tear gas and white phosphorus. As recounted by Williamson Murray and Kevin M. Woods: "Despite rumors of Iranian chemical threats and occasional battlefield use (mostly [tear gas] and captured Iraqi chemical rounds), by 1988, the Iraqis were satisfied that there was no near term threat. An intelligence report [dated 27 June 1988] discussing North Korea's help to the Iranians to develop an indigenous mustard gas capability, however, pointed toward a future where Iraqi troops might need to worry about chemical attacks."

2006 жылы Халабжадағы еске алу шарасына қарсы наразылық

2003 жылдың наурыз айында, әлі көбінесе қираған қалада Халабжа шейіттерінің монументі салынды. 2006 жылдың 16 наурызында, олардың көп бөлігі орта мектеп немесе университет студенттері болған бірнеше мың тұрғын, Халабжа халқына немқұрайлы қарау және күрд басшылығының трагедияны пайдаға айналдыруына қарсылық білдіріп, осы орында демонстрация өткізді. Ескерткіш өртеніп, мұрағаттың көп бөлігі жойылды; студент-наразы Курда Ахмед полициямен атып өлтірілді, ал ондаған адам жарақат алды. Кейіннен ол Халабжа ескерткіш монументі, сондай-ақ Халабжа монументі және Бейбітшілік мұражайы ретінде қайта жаңартылды.

Танымал мәдениетте

2008 жылы Кайхан Калхор мен Бруклин Райдер Халабжа қырғынының құрбандарын еске алу үшін "Silent City" альбомын шығарды. Калхор альбомының артқы мұқабасында: "Бұл туынды Ирак Курдистанындағы Халабжа курд ауылына арналған. Ол өзгертілген Ля минор гаммасына негізделген және курд халқын еске алу үшін курд мотивтерін пайдаланады", - деп жазды. 2011 жылы Кайхан Калхор, Йо-Йо Ма және Жібек жолы ансамблі Сандерс театрында "Silent City" туындысын орындады. Silk Road Project осы орындаудың соңғы бөлігінің бейнежазбасын YouTube-қа жариялады. 1988 жылғы VIVIsectVI альбомындағы "VX Gas Attack" әнінде канадалық Skinny Puppy индустриалды электронды тобы Халабжадағы химиялық шабуылдар туралы пікір білдірді. 2001 жылы Халабжаға жасалған шабуыл туралы "Джиян" фильмі шықты. Бұл фильмді режиссер Жано Розебиани түсірді.