Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сөл өндіретін каналдар жүйесі арқылы сілекей шығаратын экзокринді бездер.
Exocrine glands that produce saliva through a system of ducts
Көптеген омыртқалы жануарларда, соның ішінде сүтқоректілерде, сілекей бездері сөл өндіретін каналдар жүйесі арқылы сілекей шығаратын экзокринді бездер болып табылады. Адамда үш жұп ірі сілекей безі (бауыр, жақ асты, тіл асты) және жүздеген кішкентай сілекей бездері бар. Сілекей бездері серозды, шырышты немесе аралас (серомышты) болып жіктеледі. Серозды секрециялардағы негізгі белок – крахмалды мальтоза мен глюкозаға ыдырататын фермент – альфа амилаза, ал шырышты секрециялардағы негізгі белок – майлаушы қызмет атқаратын муцин. Сілекей шығару (саливация) парасимпатиялық жүйке жүйесінің әсерінен жүзеге асырылады; ацетилхолин – белсенді нейротрансмиттер, ол бездердегі мускарин рецепторларымен байланысып, сілекей шығаруды күшейтеді. 2020 жылы төртінші жұп сілекей безі – түбір бездері алғаш рет анықталды. Олардың аты орналасқан жерімен байланысты, себебі олар торс түбіршегінің алдында және үстінде орналасқан. Дегенмен, бір зерттеуде алынған бұл нәтиже әлі расталған жоқ.
The salivary glands in many vertebrates including mammals are exocrine glands that produce saliva through a system of ducts. Humans have three paired major salivary glands (parotid, submandibular, and sublingual), as well as hundreds of minor salivary glands. Salivary glands can be classified as serous, mucous, or seromucous (mixed). In serous secretions, the main type of protein secreted is alpha amylase, an enzyme that breaks down starch into maltose and glucose, whereas in mucous secretions, the main protein secreted is mucin, which acts as a lubricant. The secretion of saliva (salivation) is mediated by parasympathetic stimulation; acetylcholine is the active neurotransmitter and binds to muscarinic receptors in the glands, leading to increased salivation. A proposed fourth pair of salivary glands, the tubarial glands, were first identified in 2020. They are named for their location, being positioned in front of and over the torus tubarius. However, this finding from one study is yet to be confirmed.
Сыр бездері
Екі сүрекей безі – адамдарда жақ сүйегінің тармағына оралған ірі сілекей бездері. Бұл сілекей бездерінің ең ірілері, олар шайнау және жұту процесін жеңілдету үшін сілекей шығарады, сондай-ақ крахмалдың қорытылуын бастайтын амилазаны бөліп шығарады. Бұл без альфа-амилазаны (кейде птиалин деп те аталады) шығаратын серозды бездің түрі. Сілекей сүрекей арнасы арқылы ауыз қуысына өтеді. Бездер жақ сүйегінің артқы жағында және уақытша сүйектің мастоидтық өсіндісінің алдында орналасқан. Беттік жүйке тармақтарын ашу кезінде, әртүрлі бөліктерді жарақаттамау үшін олар клиникалық маңызға ие, себебі кез келген медициналық қателік бет әлпетіндегі бұлшық еттердің қызметіне немесе күшіне нұқсан келтіруі мүмкін.
The two parotid glands are major salivary glands wrapped around the mandibular ramus in humans. These are largest of the salivary glands, secreting saliva to facilitate mastication and swallowing, and amylase to begin the digestion of starches. It is the serous type of gland which secretes alpha amylase (also known as ptyalin). It enters the oral cavity via the parotid duct. The glands are located posterior to the mandibular ramus and anterior to the mastoid process of the temporal bone. They are clinically relevant in dissections of facial nerve branches while exposing the different lobes, since any iatrogenic lesion will result in either loss of action or strength of muscles involved in facial expression.
Жақсылық бездері
Субмандибулярлық бездер (бұрын субмаксиллярлық бездер деп аталған) – екі ірі сілекей безі, төменгі жақ астында, екі жақты бұлшық еттерінің үстінде орналасқан.
The submandibular glands (previously known as submaxillary glands) are a pair of major salivary glands located beneath the lower jaws, superior to the digastric muscles.
Кіші сілекей бездері
Шамамен 800-ден 1000-ға дейін кіші сілекей бездері ауыз қуысының ішінде, ауыз қабығының шырышты қабығы астындағы тіл, ерін және жақ шырышты қабықтарында, жұмсақ таңдайда, қатты таңдайдың бүйірлік бөліктерінде және ауыз қуысының еденінде немесе тілдің бұлшық еттері арасында орналасқан. Олардың диаметрі 1-2 мм және ірі бездерден айырмашылығы, олар дәнекер тінімен қапталмаған, тек онымен қоршалған. Безде әдетте кішкентай бөлікшеде бірнеше ацинус байланысады. Кіші сілекей безі басқа безбен ортақ шығару арнасын бөлісе алады немесе жеке шығару арнасына ие болуы мүмкін. Олардың секрециясы негізінен шырышты және ауыз қуысын сілекеймен жабу сияқты көптеген функцияларды атқарады. Ауыз құрғақ болғанда, протездермен байланысты проблемалар кейде кіші сілекей бездерімен байланысты болуы мүмкін. Ал, маңдай және тіл астындағы сілекей бездері беттік нерв (CN VII) арқылы маңдай без ганглионына парасимпатикалық сигнал алады. Бұл нервтер ацетилхолин мен P затын бөліп шығарады, олар сәйкесінше IP3 және DAG жолдарын белсендіреді. Сілекей бездерінің тікелей симпатикалық иннервациясы кеуде сегменттерінің T1-T3 преганглиондық нервтері арқылы жүзеге асады, олар жоғары мойын ганглионында постганглиондық нейрондармен синапс жасайды, олар норэпинефрин бөліп шығарады. Бұл норэпинефрин сілекей бездерінің ацинустық және арналық жасушаларындағы β1 адренергиялық рецепторлармен қабылданады, нәтижесінде циклдік аденозин монофосфат (cAMP) деңгейінің артуына және сілекей секрециясының сәйкес ұлғаюына әкеледі. Аталған жағдайда, парасимпатикалық және симпатикалық стимулдар сілекей бездерінің секрециясын арттырады, айырмашылық осы сілекейдің құрамында. Симпатикалық стимул әсіресе серозды бездер өндіретін амилаза секрециясын арттырады. Симпатикалық жүйке жүйесі сілекей бездеріне қан жеткізетін қан тамырларын иннервациялау арқылы сілекей секрециясына жанама әсер етеді, α1 адренергиялық рецепторларды белсендіру арқылы тамырлардың тарлуын тудырады, бұл сілекейдің су құрамын азайтады.
Around 800 to 1,000 minor salivary glands are located throughout the oral cavity within the submucosa of the oral mucosa in the tissue of the buccal, labial, and lingual mucosa, the soft palate, the lateral parts of the hard palate, and the floor of the mouth or between muscle fibers of the tongue. They are 1 to 2 mm in diameter and unlike the major glands, they are not encapsulated by connective tissue, only surrounded by it. The gland has usually a number of acini connected in a tiny lobule. A minor salivary gland may have a common excretory duct with another gland, or may have its own excretory duct. Their secretion is mainly mucous in nature and have many functions such as coating the oral cavity with saliva. Problems with dentures are sometimes associated with minor salivary glands if dry mouth is present. while the submandibular and sublingual glands receive their parasympathetic input from the facial nerve (CN VII) via the submandibular ganglion. These nerves release acetylcholine and substance P, which activate the IP3 and DAG pathways respectively. Direct sympathetic innervation of the salivary glands takes place via preganglionic nerves in the thoracic segments T1 T3 which synapse in the superior cervical ganglion with postganglionic neurons that release norepinephrine, which is then received by β1 adrenergic receptors on the acinar and ductal cells of the salivary glands, leading to an increase in cyclic adenosine monophosphate (cAMP) levels and the corresponding increase of saliva secretion. Note that in this regard both parasympathetic and sympathetic stimuli result in an increase in salivary gland secretions, the difference lies on the composition of this saliva, once sympathetic stimulus results particularly in the increase of amylase secretion, which is produced by serous glands. The sympathetic nervous system also affects salivary gland secretions indirectly by innervating the blood vessels that supply the glands, resulting in vasoconstriction through the activation of α1 adrenergic receptors, lessening the saliva's water content.
Микроанатомия
Бұл без ішкі жағынан кішкентай бөліктерге (лобулаларға) бөлінеді. Қан тамырлары мен жүйкелер бездің ойық (хилум) бөлігінен кіріп, біртіндеп кішкентай бөліктерге тарайды.
The gland is internally divided into lobules. Blood vessels and nerves enter the glands at the hilum and gradually branch out into the lobules.
Ацини
Секреторлық жасушалар топта немесе ацинуста кездеседі. Әрбір ацин бездің соңғы бөлігінде орналасқан және өз құбырлық жүйесімен байланысқан, ал әрбір лобуланың ішінде көптеген ациндер болады. Әрбір ацин люменді қоршап тұрған кубоидты эпителий жасушаларының бір қабатынан тұрады, ол секреторлық жасушалар өндіргеннен кейін сілекей жиналатын орталық ашылу орны. Ациндердің үш түрі эпителий жасушаларының типіне және серозды, мукозды және шырышты секреторлық өнімдеріне қарай жіктеледі.
Secretory cells are found in a group, or acinus. Each acinus is located at the terminal part of the gland connected to the ductal system, with many acini within each lobule of the gland. Each acinus consists of a single layer of cuboidal epithelial cells surrounding a lumen, a central opening where the saliva is deposited after being produced by the secretory cells. The three forms of acini are classified in terms of the type of epithelial cell present and the secretory product being produced serous, mucoserous, and mucous.
Құбырлар
Құбырлар жүйесінде люмендер аралас құбырлар арқылы қалыптасады, олар өз кезегінде жолақты құбырларды құрап бірігеді. Бұл құбырлар бездің бөліктері арасында орналасқан құбырларға (междольковые немесе секреторлық құбырлар деп аталады) ағызылады. Олар көптеген ірі және ұсақ бездерде кездеседі (бірақ тіл асты безі ерекше жағдай болуы мүмкін). Сілекей безінде 100-ден аз ген ғана ерекше түрде экспрессияланады. Сілекей безіне тән гендер көбінесе секрецияланатын белоктарды кодтайтын гендер болып табылады, ал адам денесіндегі басқа органдармен салыстырғанда сілекей безінде секрецияланатын гендердің үлесі ең жоғары. PRB1 және PRH1 сияқты пролинге бай адам сілекей гликопротеиндерінің әртүрлі отбасы сілекей безіне тән ақуыздар болып табылады және ең жоғары экспрессия деңгейіне ие. Басқа да ерекше экспрессияланатын ақуыздарға асқазан амилаза ферменті AMY1A, муцин MUC7 және статерин жатады, олардың барлығы сілекейдің ерекше қасиеттері үшін маңызды.
In the duct system, the lumina are formed by intercalated ducts, which in turn join to form striated ducts. These drain into ducts situated between the lobes of the gland (called interlobular ducts or secretory ducts). These are found on most major and minor glands (exception may be the sublingual gland). Less than 100 genes are more specifically expressed in the salivary gland. The salivary gland specific genes are mainly genes that encode for secreted proteins and compared to other organs in the human body; the salivary gland has the highest fraction of secreted genes. The heterogeneous family of proline rich, human salivary glycoproteins, such as PRB1 and PRH1, are salivary gland specific proteins with highest level of expression. Examples of other specifically expressed proteins include the digestive amylase enzyme AMY1A, the mucin MUC7 and statherin, all of major importance for specific characteristics of saliva.
Клиникалық маңызы
Сиалолитиаз (слюнный тас немесе тастар) түтікшелердің бітелуіне, көбінесе субмандибуляр түтікшелердің бітелуіне себеп болуы мүмкін, бұл бездің ауыруына және ісінуіне әкеледі. Сөл безінің дисфункциясы ксеростомияға (ауыздың құрғауы симптому) немесе сөл безінің гипофункциясына (сөл өндірісінің азаюы) жатады; ол өмір сапасының айтарлықтай нашарлауымен байланысты. Бас және мойын аймағындағы сәулелік терапиядан кейін сөл безінің дисфункциясы болжамды қосалқы эффект болып табылады. Оны трициклді антидепрессанттар, ССҚИ, антигипертензивтік препараттар және полифармация сияқты антисиалагогтар деп аталатын препараттармен де басуға болады. Кохрейн шолуы жергілікті емнің ауыздың құрғауы симптомдарын жеңілдетуде тиімді екенін көрсететін нақты дәлелдер жоқ екенін анықтады. Химиотерапия және сәулелік терапияны қоса алғанда, қатерлі ісіктерге арналған ем сөл ағынын бұзуы мүмкін. Аллогендік сүйек миын трансплантациясынан кейін "егіздің қарсы қожайын" ауруы ауыздың құрғауы және көптеген кішкентай шырыш қабықшалар түрінде көрінуі мүмкін. Сөл бездерінде ісіктер пайда болуы мүмкін, оның ішінде мукоэпидермоидты карцинома – қатерлі ісік.
A sialolithiasis (a salivary calculus or stone) may cause blockage of the ducts, most commonly the submandibular ducts, causing pain and swelling of the gland. Salivary gland dysfunction refers to either xerostomia (the symptom of dry mouth) or salivary gland hypofunction (reduced production of saliva); it is associated with significant impairment of quality of life. Following radiotherapy of the head and neck region, salivary gland dysfunction is a predictable side effect. It can also be suppressed by so called antisialagogues such as tricyclic antidepressants, SSRIs, antihypertensives, and polypharmacy. A Cochrane review found there was no strong evidence that topical therapies are effective in relieving the symptoms of dry mouth. Cancer treatments including chemotherapy and radiation therapy may impair salivary flow. Graft versus host disease after allogeneic bone marrow transplantation may manifest as dry mouth and many small mucoceles. Salivary gland tumours may occur, including mucoepidermoid carcinoma, a malignant growth.
Клиникалық сынақтар/зерттеулер
Сиалограмма – сілекей бездерінің өзекшелерін зерттеу үшін қолданылатын радиологилік контрастты зерттеу, оның арқасында олардың қызметін бағалауға және Шёгрен синдромын анықтауға болады.
A sialogram is a radiocontrast study of a salivary duct that may be used to investigate its function and for diagnosing Sjögren syndrome.
Басқа жануарлар
Кейбір түрлердің сілекей бездері ақуыздар өндіруге бейімделген; көптеген құс және сүтқоректілердің (жоғарыда айтылғандай, адамдар да) сілекейінде амилаза ферменті табылады. Бұдан әрі, улы жыландардың, гила монстрлерінің және кейбір кішкене егеуқұйрықтардың у бездері, іс жүзінде, өзгерген сілекей бездері болып келеді.
The salivary glands of some species are modified to produce proteins; salivary amylase is found in many bird and mammal species (including humans, as noted above). Furthermore, the venom glands of venomous snakes, Gila monsters, and some shrews, are actually modified salivary glands.