Лувье: Тарихы мен мәдениетінің шолуы

Кіріспе

Лувье (luvje) – Францияның солтүстік-батысындағы Нормандиядағы Эвр департаментіндегі коммуна. Лувье Парижден және Руаннан шалқақтап жатыр.

Тарихқа дейінгі дәуір

Лувьер ауданында палеолит дәуіріне жататын кесілген тастар табылды. Олардың бір бөлігі қалалық мұражайда, сондай-ақ зираттан шалқарырақ жерде табылған мамонт сүйегінің сынықтарымен бірге қойылған. Осы аймақта тарихқа дейінгі әртүрлі кезеңдерде адамдар болғандығын көрсететін басқа да дәлелдер – Басс Кремонвильдегі менгир және оның жанындағы неолиттік оба. Бұл кезеңдерге жататын түрлі заттар – қару-жарақ, құмыралар, тас және қола құралдар да осы аумақта табылды.

Ежелгі Галлия мен Рим Галлиясы

Лувьерде ежелгі Галлия кезеңінен қалған бірнеше заттар табылды: 1863 жылы Нотр-Дам шіркеуінің қабырғасы жанынан табылған кельт зиараты және бірнеше галл монеталары. Бекінілген галлдық ауыл болған деген болжам жасалды, бірақ ол дәлелденбеді. Дегенмен, Рим Галлиясының Лувиері жақсы белгілі. Бірақ, ол маңызсыз болған жоқ, себебі ол Антонин жол көрсеткішінде де, Пейтингер кестесінде де көрсетілмеген.

Орта ғасырлар

Меровингтер дәуірінде Лувьерде кем дегенде екі зират болған, бірақ тек 9-ғасырдан бастап нақты тарихи оқиғаларды мерзімдеуге болады. 856 жылдың 10 ақпанында болашақ Людовик II-нің (француз тілінде Луи ле Бег) әкесі, король Карл II (Карл Тоқал), өзінің ұлын Бриттания королі Эриспойдың қызына үйлендіруге уәде берді. Эриспой, жауабында, Карлға Манс герцогтығын сыйлады. Бұл келісім бретон вассалдарына ұнамады және келесі жылы бретон королінің өлімінен кейін болған қастандықтың себебінің бірі болуы мүмкін. 965 жылы Нормандия герцогы Ричард I Лувьер және Пинтервиль шіркеулерін, Лувьердің су диірмендерінің балық шаруашылығын және осы диірмендерден алынатын қырық солдық жалдау ақысын, Эвректе жаңадан құрылған Сент-Торин аббаттығына берді. Бұл кезеңнің соңында Лувьер атауы алғаш рет ресми құжатта кездеседі. 1026 жылы Ричард II, Нормандия герцогы, осы сыйлықты растады. 1184 жылы «патша диірмендері» өртеніп, қайта салынды. 1195 жылы Ричард Арыстанжүрек өзінің ізашарларының жарғысын бекітті. 1196 жылы Франция королі Филипп II және Ричард Арыстанжүрек «Лювьер келісіміне» (Иссудун бейбітшілігінің жазбаша растауы) қол қойды. 1197 жылы Ричард Арыстанжүрек Лувьерді Руан архиепискобы Вальтер де Кутансқа берді, ал оның орнына Ричард Лес Анделиді алып, оның үстінде Шато Гейлардты салу мүмкіндігіне ие болды. Осы күннен бастап Франция революциясына дейін Руан архиепископтары Лувьер графы болды. 13-ғасырдың басында Нотр-Дам-де-Лувьер шіркеуі салынды. 1240 жылға қарай негізгі бөлімдері аяқталды: хор, басты ғимарат және трансепт, оның үстінде фонарь мұнарасы тұрды. Қала 14-ғасырдың ортасына дейін гүлденді, оның халқы 10 000-нан асып түскен болуы мүмкін. Осы байлықтың куәсі ретінде епископ сарайлары, ағаштан және топырақтан жасалған үйлер, сондай-ақ шеберлер мен бай саудагерлердің тас үйлері салынды. 1346 және 1356 жылдары қала қайтадан басылып алынып, тоналды. Ол 1360 жылға дейін төрт жыл бойы оккупацияланған. Сол жылдың 16 мамырында Қара ханзада Эдуард өзінің әкесі, Англия королі Эдуард III атынан Франция корольдігінің төрттен бірін алмастырып, Пуатьеде тұтқынға алынған Франция королі Иоанн II-ні (француз тілінде Жан ле Бон) босату туралы келісімді ратификациялады. 1364 жылы Лувьер тұрғындары Франция королі Карл V-тен қаланың қабырғаларын нығайтуға рұқсат сұрады. 1379 жылдан 1385 жылға дейін шіркеу жөндеуден өтті: басты ғимараттың күмбездері көтерілді және қоңырау мұнарасының үстіне 50 метрлік шпиль салынды. 1380 жылдың 12 шілдесінде гарнизонның констеблі түн ортасында қабырғаларды тексерген кезде ұйықтап жатқан күзетшіні тапты. Констебль ашуланып, оны ағаштан жасалған күзет постқа басын алдымен лақтырып, өлтірді. 1409 жылы қала тұрғындары Бертран дю Гесклиннің ағылшындарға қарсы жеңістерінен кейін ескерусіз қалған бекіністерді қайта жаңарту жұмыстарын бастады. Олар шіркеуінің жанына діни емес, әскери стильде қоңырау мұнарасын салуға кірісті. 1418 жылы ағылшындар қаланы қоршауға алды. Шайқас қатал болды, жеңімпаздар жаны аямайтын. Қала 26 сағаттан кейін алынды (ағылшын деректері бойынша 15 сағат): 120 қала тұрғыны қылышпен өлтірілді, ал қалғандары тек үлкен құн төлеу арқылы (15 000 экю) құтқарылды. Одан кейінгі оккупация 11 жылға созылды. 1429 жылдың желтоқсан айында Жанна д'Арктің серігі Этьен де Виньоль, сондай-ақ Ла Хире деп те аталатын, қаланы қайта басып алды. Бұл фактіні қабылдай алмаған ағылшындар 1431 жылдың мамырында 12 000 сарбазбен қаланы қоршауға алды. Жаңа қоршау шамамен алты айға созылды. Қала 22 қазанда қорғаныстарының көп бөлігін жоғалтқаннан кейін капитуляциялады. Ағылшындар аман қалғандарға құрметті жағдай жасауға уәде берді, бірақ қаланы қиратты. 1440 жылы қала қайтадан азат етілді және тұрғындары оны қайта құруға кірісті. Ағылшындар 1441 жылы қаланы соңғы рет басып алуға тырысты. Сол жылы Франция королі Карл VII Лувьер тұрғындарын барлық патшалық салықтарды төлеуден, әсіресе ең ауыр салықты, тальден, мәңгілік босатып жіберді. Қала өзінің гербіне «Loviers le Franc» (Лувьерс адал) деген ұраны енгізілді, ал тұрғындары кестелеу, алтынмен жұмыс жасау немесе кез келген жерде «L» әрпін таңу құқығына ие болды. 15-ғасырда Лувьердің мата өнеркәсібі король Людовик XI тұсында Нормандияның басқа қалалары сияқты патшалық қорғауды сақтап қалды.

Under the Merovingians, Louviers had at least two cemeteries, but it is only from the 9th Century that certain historical events can be dated. On 10 February 856, King Charles II (Charles the Bald), father of the future Louis II (in French, Louis le Bègue), promised his son in marriage to a daughter of Erispoe, king of Brittany. In return, Erispoe gave to Charles the duchy of Mans. This arrangement greatly displeased the Breton vassals, and was perhaps one of the reasons for the plot which followed the death of the Breton king the following year. In 965, Richard I, Duke of Normandy gave the churches of Louviers and Pinterville, the fisheries of the water mills of Louviers, and forty sols of rent on these mills to the Abbey of Saint Taurin, which he had just founded at Évreux. It is the first time, at the end of the period, that the name of Louviers appears in an official deed. In 1026, this donation was confirmed by Richard II, Duke of Normandy. In 1184, the "mills of the king" burnt down, and were rebuilt. In 1195, Richard Lionheart confirmed the charter of his predecessors. In 1196, Philip II of France and Richard Lionheart signed the Trêve de Louviers (written confirmation of the peace of Issoudun). In 1197, Richard Lionheart gave Louviers to the archbishop of Rouen, Walter de Coutances, in return for which, Richard received Les Andelys and with it, the opportunity to build Château Gaillard. From this date up to the French Revolution, the archbishops of Rouen were counts of Louviers. Starting from around the beginning of the 13th century, the church of Notre Dame de Louviers, was built. By 1240, the principal parts were finished: the choir, the nave and the transept surmounted by a lantern tower. The town continued to prosper up to the middle of the 14th century, thanks to its cloth industry, and it is possible that the population exceeded 10,000. Evidence of this wealth includes the construction of a buildings: a bishop's manor, houses of wood and of wattle and daub, and stone dwellings for the master drapers and the rich merchants. In 1346 and again in 1356, the town was again captured and sacked. It was occupied for four years up to 1360. On 16 May of that year, Edward the Black Prince, solemnly pronounced, in the name of his father, Edward III of England, the ratification of the treaty which, in exchange for one quarter of the kingdom of France, set at liberty John II of France (French: Jean le Bon), who had been a prisoner in Poitiers. In 1364, the people of Louviers asked Charles V of France for authorisation to fortify the town's ramparts. From 1379 to 1385, the church was repaired: the vaults of the nave were raised and a spire 50 metres high was built on top of the bell tower. On 12 July 1380, the constable of the garrison, inspecting the walls towards midnight, found a sentinel asleep. The constable angrily threw him, head first, at a wooden sentry box, and killed him. In 1409, the townspeople started work again on the fortifications, which had been neglected after the victories of Bertrand du Guesclin against the English. They undertook to build on the side of their church a bell tower in a style more military than religious. In 1418, the English laid siege to the town. The battle was fierce and the victors pitiless. The town was taken after 26 hours (15 according to English sources): 120 townspeople were killed at sword point, while the others were spared only by paying a large ransom (15,000 ecus). The occupation that followed lasted 11 years. In December 1429, Étienne de Vignolles, also called La Hire, companion of Joan of Arc, retook the town. The English, not able to accept this fact, besieged the town in May 1431 with 12,000 men. The new siege lasted nearly six months. The town capitulated on 22 October after it had lost most of its defenders. The English promised honourable conditions to the survivors, but razed the town. In 1440, the town was again liberated and its inhabitants were able to rebuild it. The English tried one last time to take the town in 1441. In that year, Charles VII of France exempted the people of Louviers in perpetuity from paying most royal taxes, and in particular, the heaviest tax, the taille. The town received, incorporated in its coast of arms, the motto "Loviers le Franc" (Louviers the loyal), and the inhabitants received the right to bear the letter L in embroidery, goldsmithery or wherever else they pleased. In the 15th century, Louvier's cloth industry kept its royal protection under the king Louis XI, as was the case with other towns of Normandy.

Қайта өрлеу дәуірі

1496 және 1510 жылдар аралығында Нотр-Дам шіркеуінің оңтүстік қасбеті тұтанды готика стилінде кеңейтілді. Шамамен сол кезде фонарь мұнарасы да жаңартылды. 1562 жылы Руан протестанттардың қолына өтті. Франция королі Карл IX-ның бұйрығымен Нормандия Парламенті Лувьерге көшірілді, ол 5 тамыздан 28 қазанға дейін отырыс өткізді. 1591 жылы 6 маусымда Генри IV-нің лейтенанты Шарль де Гонто, Бирон маршалы (1562 – 1602), Лувьердің алдына келіп, қысқа, бірақ қаһарлы шайқастан кейін қаланы жаулап алды; осының арқасында король қалаға кіре алды.

17 және 18 ғасырлар

XVII ғасырда қала бірнеше оба эпидемиясына ұшырады (1619, 1620, 1624, 1648, 1694), көптеген адам қаза тапты. 1620 жылы Карл VII берген жеңілдіктер Людовик XIII тарапынан жойылды. 1681 жылы патша әкімшілігі Лувьерде өте жоғары сапалы өнімдер шығаратын мата фабрикасын ашты. Франсуа Ле Камю 50 жылдан астам басқарған ол, қалаға белгілі бір гүлдену әкелді. Бірақ министр Жан Батист Колбер енгізген ережелер Эльбеуф қаласынан бәсекелестікті күшейтті. XVIII ғасырда қала көптеген табиғи апаттарға тап болды: қатыгез қыстар (1709, 1740, 1776, 1784); дауыл (1705); су тасқындары (1740, 1776, 1784); және ірі өрттер (1782, 1783). 1709 жылы қалаға ашулы қасқыр кіріп, 15 адамды шағып, 5 адамның өміне қиянат жасады. 1785 жылы Лувьерде алғашқы механикалық жабдықтармен жабдықталған фабрика ашылды. Ол жаңа ағылшын әдістерін қолданып мақта иірді.

1789 1945 жыл

Француз төңкерісі кезінде Лувье азаматтары өздерінің шағымдарын (патшаға ұсынылған арыздарды) орташа көзқараспен жеткізді және елдің қалған бөлігінің ой-пікірлері мен іс-қимылдарына ұқсас бағыт ұстанды. Бұл ұстанымды конституциялық роялистер алғашқы екі төңкеріс жиналысында, Жирондистер Ұлттық конвенттің басында және Робеспьердің өлім жазасынан кейін Термидориялық реакцияда көрсетті. Төңкеріс кезіндегі азық-түлік тапшылығы және Француз директориясы кезіндегі одан бетерлеуі, күшті үкіметті қолдауға ықпал етті, ал консулдық конституция сайлаушылардың бірауыздан қолдауына ие болды. Бірінші консул (Наполеон) 1802 жылдың 30 қазанында Лувьеге келді. Ол 1810 жылдың 1 маусымында әйелі Мари Луизамен бірге қалаға оралды және қаланың фабрикаларын аралады. 1815 жылы қала пруссиялықтар тарапынан басып алынды. Жан Батист Колбердің (1619-1683) ережелері Лувье өндірушілерін ең жоғары сапалы матаға мамандануға бағыттады. Бірақ төңкеріс сәнді маталарға жағдай жасаған жоқ, нәтижесінде қаладағы өндіріс күрт төмендеді. Дегенмен, жаңа өндіріс әдістерін енгізу арқасында сапа сақталды және бағасы төмендетілді. Осының нәтижесінде қала ХХ ғасырдың ортасына дейін жаңа өркендеуді бастан кешірді. Бұл өркендеу бірнеше маңызды азаматтық жобаларда көрініс тапты: Бурбон монархиясының қайта орнату кезінде (1814-1830) ескі қамалдар бұзылып, бульварлармен ауыстырылды. Шілде монархиясы (1830-1848) кезінде кітапхана, үнемдеу банкі және ұлдарға арналған алғашқы толыққанды мемлекеттік мектеп салынды, ал Нотр-Дам соборы қалпына келтірілді. Екінші империя (1852-1870) кезінде көшелер ашылып, жабылды, мектептер, порт, көпірлер мен жарықтандыру жақсартылды; қалалық әкімшілік ғимаратына (l'Hotel de ville) маңызды жұмыстар жасалды және жаңа теміржол станциясы ашылды. 1830 жылғы (Шілде төңкерісі) және 1848 жылғы төңкерістер Лувьеде көбінесе байқаусыз өтті. 1870 жылы Пруссияға қарсы соғыс салдарынан 16 адам қаза тауып, 13 адам жараланды және 23 адам тұтқынға алынды. Қала 1871 жылдың наурыз айының басында эвакуацияланды, содан кейін үшінші республика кезінде өмір қалыпқа келді. 1855 жылы жоғары бастауыш мектеп ашылды, ол кейін колледжге, содан кейін лицейге айналды. 1899 жылы Лувье көшелері электр жарығымен жарықтандырылды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін қалалық театр, мұражай және түрлі ұйымдар – ғылыми, спорттық, музыкалық, кооперативтік – гүлденді. 1940 жылдың маусым айында Лувье Франция шайқасының бомбалауларынан ауыр зардап шекті. Қаладағы бірнеше қарсылық топтарының мүшелері тұтқындалып, депортацияланды. 1944 жылдың 25 тамызында американдықтар, содан кейін британдықтар бірнеше бомбалаудан кейін қаланы азат етті. 1944 жылдың 8 қазанында генерал де Голль Лувьеге келді, ал 1949 жылдың 26 маусымында қалаға «Круа-де-Герр» ордені табысталды.

During the French Revolution, Louviers' citizens were moderate in their cahiers de doléances (grievances presented to the king), and followed the currents of thought and action of the rest of the country. This moderation was shown by constitutional royalists at the time of the first two revolutionary assemblies; by Girondists at the start of the National Convention, and by the Thermidorian Reaction after the execution of Robespierre. Food shortages under the Revolution and the fact that they became worse under the French Directory favoured support of a strong government, and the consular constitution was accepted unanimously by the voters. The first consul (Napoleon) visited Louviers on 30 October 1802. He returned on 1 June 1810 with his wife Marie Louise and they visited the town's factories. The town was occupied by the Prussians in 1815. The regulations of Jean Baptiste Colbert (1619 1683) had led the manufacturers of Louviers to specialise in extremely fine cloth. But the Revolution did not favour luxury fabrics, leading to a severe downturn in manufacturing in the town. With the introduction of new manufacturing methods, however, the quality was maintained while lowering the price. With this, the town enjoyed a new prosperity that lasted up to the middle of the twentieth century. This prosperity was reflected in some important civic projects:
Under the Bourbon Restoration (1814–1830), the old ramparts were demolished and replaced by boulevards. Under the July Monarchy (1830–1848) a library, a savings bank, and the first true public school for boys were built, and Notre Dame was restored. Under the Second Empire (1852–1870), streets were opened and paved, schools, the port, bridges and lighting were improved; important works were done to l'Hotel de ville and a new railway station was opened. The revolutions of 1830 (the July Revolution) and 1848 passed almost unnoticed in Louviers. In 1870, the war against Prussia caused 16 deaths, 13 wounded and 23 prisoners. The town was evacuated at the beginning of March 1871, then life resumed as normal under the Third Republic. In 1855 the école primaire supérieure was established – it subsequently became a college then a lycée. In 1899, Louviers' streets were lit with electricity. Before World War I, a municipal theatre, a museum and a range of organisations – scholarly, sporting, musical, cooperative – flourished. In June 1940, Louviers suffered greatly under the bombardments of the Battle of France. Members of several of the Resistance groups in the town were arrested and deported. On 25 August 1944, the Americans, then the British, liberated the town after several bombardments. On 8 October 1944, Louviers was visited by General de Gaulle, and on 26 June 1949, the town was awarded the Croix de Guerre.

Жақында болған тарих

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала қайта жаңартылды және бірнеше жаңа аудандар салынды: Сен-Любин, Сен-Жермен, ла Рокет, ла Коте-де-Пари, Сен-Жан. ХХ ғасырдың екінші жартысында Лувьердің саяси тарихы солшыл бағытқа ие болды. 1953 жылдан 1958 жылға дейін қала әкімі солшыл радикалдық партиясының мүшесі Пьер Мендес Франс (1907–1982) болды. 1965 жылдан 1969 жылға дейін қала әкімі DVG (әртүрлі солшыл) партиясынан Эрнест Мартин болды. Ол басқарған тізімдегі кандидаттар солшыл және авторитарлыққа қарсы болды; олардың партиялық байланыстары Parti Socialiste Unifié (PSU) партиясынан анархистерге дейін жетеді. Олар өзін-өзі басқаруды (автономияны) іздеді, ал 1968 жылғы мамыр оқиғалары Лувьерде өзін-өзі басқару органдарының құрылуына әкелді – аудандық комитеттер, авангардтық мәдени саясат және т.б. 1969 жылы оңшылдар муниципалдық сайлауда жеңіске жетті. Сегіз жыл бойы қалалық кеңестегі пікір таластар қызып өтті, бірақ 1977 жылы Анри Фромэнтин Эрнест Мартиннің революциялық бағдарламасын іске асыру платформасымен қала әкімі болып сайланды.

Көрікті жерлер

Оның шіркеуі, Нотр-Дам, XIII ғасырға дейін сақталған бөліктерге ие. Оңтүстік жағындағы XVI ғасырда салынған шатыр – Тұңғыш готикалық стильдегі жарқын архитектураның мысалы.

Тұлғалар

Ол сондай-ақ, жақын жерде тұрған Жорж Вахевичтің (1907–1984) есімімен аталатын Театр, Опера және Кино декорациялары мұражайы (Вахевич қоры) арқасында танымал. Композитор Морис Дюруфле (1906 жылы Лувьерде туған, 1986 жылы Лувесьенде қайтыс болған) Лувьерде дүниеге келген. Басқа да белгілі тұлғалар:

Жак Овин (16 ғасыр француз драматургі). Жан Николь (Лувьер 1604 – Лувьер 1650), суретші. Пьер Мендес Франция, 1954 жылы Лувьер қаласының мэрі. Оливье Бесансенот, саясаткер.