Кіріспе

Жүйелік динамика тұжырымдамасы
Жүйелік динамикамен байланысты ықпал ету нүктелері

Жүйеге араласу үшін он екі ықпал ету нүктесін экономикалық өсудің экологиялық шектерін зерттеген ғалым және жүйелік талдаушы Донелла Медоус ұсынған.

Тарих

1997 жылы алғаш рет жарияланған әсер ететін тұстамалар Медоуздың 1990-шы жылдардың басында Солтүстік Америка еркін сауда аймағы (НАФТА) жиналысына қатысқаннан кейін туындады, онда ол өте үлкен жаңа жүйе ұсынылып жатқанын, бірақ оны басқару тетіктері тиімсіз екенін түсінді. Жүйелік талдау саласында жұмыс істеген Медоуз жүйеге ықпал етуге болатын жерлердің шкаласын ұсынды. Осы тұстамаларды түсіну және қолдану – өзін-өзі ұйымдастырудың бір қыры және ұжымдық интеллектке алып келуі мүмкін. Оның байқаулары энергия экономикасы, жасыл экономика және адам дамуы теориясында жиі сілтеме жасалады. Медоуз күрделі жүйеде (мысалы, фирма, қала, экономика, тірі организм, экожүйе, экожылдық аймақ) "бір нәрсенің шағын өзгерісі барлық нәрседе үлкен өзгерістерге әкелуі мүмкін" деген тұжырым жасады (салыстырыңыз: шектеулер теориясы мағынасындағы шектеу). Ол осы өзгерістер туралы, олардың қайда екенін және оларды қалай пайдалану керектігін білу қажеттігін айтты. Оның пікірінше, көптеген адамдар инстинктивті түрде осы тұстамалардың қайда екенін сезеді, бірақ оларды дұрыс бағытта түзетуге бейім емес. Бұл туралы тереңірек білу жұмыссыздық, аштық, экономикалық дағдарыс, ластану, ресурстардың таусылуы және табиғатты қорғау сияқты жаһандық мәселелерді шешуге көмектесер еді. Медоуз мұндай тұстамалардың тоғыз түрлі тізімімен бастады, кейін оны жалпы жүйелер үшін түсіндірмелермен және мысалдармен толықтырылған он екі тұстамалық тізімге дейін кеңейтті. Ол жүйені белгілі бір күйде, қор және ағыннан тұратын, кіріс (жүйеге келетін мөлшерлер) және шығыс (жүйеден кететін мөлшерлер) ретінде сипаттайды. Белгілі бір уақытта жүйе белгілі бір қалыптастырылған күйде болады. Сондай-ақ жүйенің белгілі бір күйде болуына бағытталған мақсат болуы мүмкін. Қазіргі күй мен мақсат арасындағы айырмашылық – қақтығыс.

Жүйеге араласу үшін рычагтық нүктелер

Келесілер тиімділігінің арту ретімен тізілген.

12. Тұрақтылар, параметрлер, сандар

Параметрлер – ең аз әсер ететін нүктелер. Олардың барлық рычагтардың арасында ең анық көрінуіне қарамастан, олар мінез-құлықты сирек өзгертеді де, сондықтан ұзақ мерзімді нәтижелері шамалы болады.

11. Буферлік және басқа да тұрақтандыру қорларының көлемі олардың ағынына қатысты

Буфердің жүйені тұрақтандыру қабілеті, қордың көлемі кіріс немесе шығыстың мүмкін көлемінен әлдеқайда артық болғанда маңызды. Көлде су – буфер рөлін атқарады: егер оның кіріс/шығыстан көлемі көп болса, жүйе тұрақты болады. Буферлер жүйені жақсарта алады, бірақ олар көбінесе физикалық нысандар болып табылады, олардың мөлшері маңызды және оңай өзгертілмейді.

Материалдық қорлар мен ағымдардың құрылымы (мысалы, көлік желісі, халықтың жас құрылымы)

Жүйенің құрылымы операцияларға зор әсер ете алады, бірақ оны өзгерту қиын немесе тым қымбатқа түсуі мүмкін. Кез келген ауытқулар, шектеулер және тұйықтарды шешу оңайырақ болуы мүмкін.

Жүйелік өзгерістердің жылдамдығына қатысты кешіктірудің ұзақтығы

Алынған ақпараттың тым жылдам немесе тым кеш түсуі, шамадан тыс немесе жеткіліксіз реакцияға, тіпті құбылуға себеп болуы мүмкін.

8. Теріс кері байланыс циклдерінің күші, олар түзетуге тырысатын әсерге қатысты

Теріс кері байланыс циклы процесті баяулатып, тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Цикл, параметрлердің, ақпараттық кері байланыстың дәлдігі мен жылдамдығы және түзету ағындарының мөлшерінің арқасында, қорды мақсатқа жақын ұстап тұрады.

7. Оң кері байланыс циклін басқару бойынша пайда

Оң кері байланыс үрдісті жылдамдатады. Медоуз көп жағдайда теріс циклды жылдамдатудың орнына оң циклды баяулатудың артық екенін көрсетеді.

6. Ақпарат ағынының құрылымы (кімге және қандай ақпаратқа қол жетімділік жоқ)

Ақпарат ағыны – параметр де емес, күшейтетін немесе баяулатушы цикл де емес, жаңа ақпарат жеткізетін цикл. Ақпарат ағынын өзгерту, құрылымды өзгертуден арзан әрі жеңіл.

5. Жүйенің ережелері (мысалы, ынталандыру, жазалау, шектеулер)

Ережелерге және оларды кім қабылдағанына назар салыңыз.

4. Жүйе құрылымын қосу, өзгерту, дамыту немесе өзін-өзі ұйымдастыру күші

Өзін-өзі ұйымдастыру – жүйенің жаңа құрылымдар құру, жаңа теріс және оң кері байланыс тізбектерін қосу, жаңа ақпарат ағындарын дамыту немесе жаңа ережелер енгізу арқылы өзін өзгерту мүмкіндігін көрсетеді.

3. Жүйенің мақсаты

Мақсаттардың өзгеруі жоғарыда тізілгеннің барлық элементтерін өзгертеді: параметрлерді, кері байланыс жүйесін, ақпаратты және өзін-өзі ұйымдастыруды.

2. Жүйенің мақсаттары, құрылымы, ережелері, кідірулері, параметрлері пайда болатын ой қалпы немесе парадигма

Қоғамдық парадигма – бұл идея, ортақ айтылмаған тұжырым немесе күрделі әлеуметтік құрылымдардың негізін құрайтын ой жүйесі. Парадигмаларды өзгерту өте қиын, бірақ парадигмалардың өзгеруіне шек жоқ. Медоуз парадигмаларды ашық ойлы адамдарға қазіргі парадигмадағы аномалиялар мен сәтсіздіктерді қайта-қайта және тұрақты түрде көрсету арқылы өзгертуге болатынын айтады. Қазіргі парадигма – "Табиғат – адамның қажеттеріне бағынған ресурстар қоры". Егер осы ұжымдық идея өзгерсе, көлге не болар еді?

1. Парадигмаларды көтеру күші

Парадигманы басып өту негізгі ұғымдарға күдік тудырудан асып, сол ұғымдарға себеп болатын құндылықтар мен басымдықтарды өзгертуге, тіпті құндылықтар жиынтығынан қалауынша таңдау мүмкіндігіне дейін жетеді.