Кіріспе

Балық түрлері

Атлантикалық сельдь (Clupea harengus) – Clupeidae тұқымдасына жататын сельдь. Бұл әлемдегі ең көп кездесетін балық түрлерінің бірі. Атлантикалық сельдьтер Атлантика мұхитының екі жағында да таралған, үлкен үйірлерде шоғырланады. Олардың ұзындығыға дейін жетеді және салмағыға жетеді. Олар копеподтармен, крильмен және шағын балықтармен қоректенеді, ал олардың табиғи жаратылыстары – ескектер, киттер, треска және басқа ірі балықтар. Атлантикалық сельдь балық аулауы ұзақ жылдар бойы Жаңа Англия және Канаданың Атлантикалық провинциялары экономикасының маңызды бөлігі болып келді. Бұл балықтардың жағалауға жақын, үлкен үйірлерде жиналуымен байланысты, әсіресе жартылай жабық Мэн шығанағы мен Сент-Лоуренс шығанағының суық суларында. Солтүстік Атлантикалық сельдь үйірлерінің көлемі шамамен миллиардқа жуық балықтан тұратыны анықталды.

Сипаттама

Атлантикалық сельдьтің денесі сопақтау келген. Аузындағы желім қабыршақтары кіретін суды сүзіп, зоопланктон мен фитопланктонды ұстап алады. Атлантикалық сельдь әдетте күңгірт болады. Олардың үлкен және нәзік жаңқалары бар, ал сыртқы заттармен жанасу ірі қабықтарын сыпырып алып жатады. Әлемнің көптеген сағаларынан судың артық ластануы салдарынан олар қашып кеткен, бірақ тазаланған кейбір сағаларда сельдь қайта оралды. Олардың дернәсілдерінің болуы таза және оттегіге толы суды көрсетеді.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Атлантикалық сельдь Атлантикалық мұхитының екі жағында да табылмайды. Олар Мэн шығанағы, Сент-Лоуренс шығанағы, Фанди шығанағы, Лабрадор теңізі, Дэвис бұғазы, Бофорт теңізі, Дания бұғазы, Норвегия теңізі, Солтүстік теңіз, Скагеррак, Англия арнасы, Кельт теңізі, Ирландия теңізі, Бискай шығанағы және Гебридтер теңізі сияқты Солтүстік Атлантика суларында үйір-үйір және топтап жүзеді. Атлантикалық сельдь Арктиканы қоршаған солтүстік суларда кездеседі, бірақ олар Арктикалық түрлерге жатпайды.

Балтық шелінгі

Балтық теңізінің ішкі бөлігіндегі кішкентай сельдь, Атлантикалық сельдьге (Clupea harengus harengus) қарағанда майлылығы аз, ерекше геномның болмауына қарамастан, "Балтық сельді" (Clupea harengus membras) деп аталатын жеке түрше саналады. Балтық сельді көптеген жергілікті тілдерде арнайы атаулармен белгілі (швед тілінде strömming, фин тілінде silakka, эстон тілінде räim, silk, ливон тілінде siļk, орыс тілінде салака, поляк тілінде śledź bałtycki, латыш тілінде reņģes, литва тілінде strimelė) және халық арасында, сондай-ақ ас ішімдік саласында сельдьтен ерекшеленеді. Мысалы, шведтік сурстрёмминг Балтық сельдінен жасалады. Балтық сельдісін аулау орта ғасырдан бері тұрақсыз деңгейде жүзеге асырылуда. Сол кезде Балтық сельдісінің негізгі аулауы күзгі шағылысқан популяциядан тұрды. 16 ғасырдың ортасындағы Ұсақ мұз дәуіріне байланысты салқындау, осы шамадан тыс аулаумен бірігіп, күзгі шағылысқан сельдь популяциясының өнімділігінің күрт төмендеуіне және оның дерлік жойылуына әкелді. Осының салдарынан күзгі шағылысқан сельдь көбінесе көктемгі шағылысқан популяциямен алмастырылды, ол қазір Балтық сельдісі аулауының басым бөлігін құрайды; бұл популяция да шамадан тыс аулау қаупінде.

Өмірлік цикл

Гәрендер 3-5 жасқа келгенде жыныстық пісіледі. Пісіп жеткеннен кейін өмір сүру ұзақтығы 12-16 жылды құрайды. Атлантикалық сельдьтің бір популяциясында әртүрлі маусымдарда шағылатын әртүрлі шағылысу компоненттері болуы мүмкін. Олар эстуарийлерде, жағалау суларында немесе жағадан тыс жартастарда шағылысады. Ұрықтандыру, көптеген басқа балықтар сияқты, сырттан жүреді, аналық 20 000 мен 40 000 арасындағы жұмыртқаларды шығарады, ал аталық бір уақытта көп мөлшерде сүт шығарып, олар теңізде еркін араласады. Ұрықтанғаннан кейін 1-1,4 мм диаметрлі жұмыртқалар теңіз түбіне шөгіп, олардың жабысқақ беті қиыршық тас немесе су өсімдіктеріне жабысады. Олар 1-3 аптада піседі; 14-19 °C су температурасында 6-8 күн, ал 7,5 °C су температурасында 17 күн қажет. Су температурасы 19 °C-тан төмен болса ғана піседі. Шағылысқан дернәсілдердің ұзындығы 3-4 мм, олар көздерінен басқа мөлдір болады, көздерінің құрамында пигмент болады.

Халық саны

Шелденің көбінесе Солтүстік Атлант мұхитында, Оңтүстік Каролина жағалауынан Гренландияға дейін және Балтық теңізінен Новая Земляға дейін кездеседі. Солтүстік теңізде адамдар төрт түрлі негізгі популяцияны ажырата алады. Әртүрлі шелденің түрлері әртүрлі уақытта шағылысады: Бухан-Шетланд шелдені тамыз және қыркүйек айларында Шотландия және Шетланд жағалауларында шағылысады. Доггер банкисінде шелдені тамыздан қазанға дейін шағылысады. Оңтүстікке қарай таралған популяция қарашадан қаңтарға дейін шағылысады. Бұл – Оңтүстік Даунс шығанағындағы шелдені. Соус шелдені әр көктемде Балтық теңізінде шағылысады және Скагеррак арқылы Солтүстік теңізге дейін жүзеді. Бұл төрт популяция шағылысу маусымынан тыс уақытта бірін-бірі алмастыра алады. Шағылысу маусымында әр популяция өз шағылысу алақанына жиналады. Бұрын тағы бір бесінші популяция – Зюйдерзее шелдені болды, ол бұрынғы Зюйдерзееде шағылысқан. Бұл популяция Зюйдерзеені голландтар үлкен Зюйдерзее жұмыстарының бір бөлігі ретінде құрғатып, жоқ еткен.

Экология

Ареңке балық сияқты балықтар планетадағы ең маңызды балық тобы болып табылады. Олар сонымен қатар ең көп кездесетін балықтар. Олар зоопланктонды балыққа айналдыратын басым түр, пелагикалық аймақта копеподтарды, жебелі құрттарды (chaetognatha), гиперидтер, мизидтер және крильді тұтынады. Керісінше, олар жоғары трофикалық деңгейлер үшін маңызды азық немесе жемдік балық болып табылады. Осы сәттіліктің себептері әлі де түсініксіз; бір болжам олардың үстемдігін олар мекендейтін үлкен, өте жылдам қозғалатын топтарға байланысты деп санайды. Бұл балықтардың жыртқыштарының ішінде орка, треска, дельфин, порпоиза, акула, тас балық, теңіз құстары, кит, кальмар, теңіз арыстандары, тюлендер, тунец, лосось және балықшылар бар. Ареңкенің пелагикалық азығына копеподтар (мысалы, Centropagidae, Calanus spp., Acartia spp., Temora spp.), амфиподтар (мысалы, Hyperia spp.), уылдырықтан жаңа шыққан бұрқашақтар, диатомдар (уылдырықтан жаңа шыққандары), перидиниялар, моллюскалардың уылдырықтары, балық жұмыртқалары, криль (мысалы, Meganyctiphanes norvegica), мизидтер, шағын балықтар, менхаденнің уылдырықтары, птероподтар, анелидтер, тинтриннидтер (уылдырықтан жаңа шыққандары), Haplosphaera, Pseudocalanus кіреді.

Мектептегі білімі

Атлантикалық шабақтар өте көп санда үйіріледі. Радаковтың есебуынша, Солтүстік Атлантикадағы шабақтар үйірлері 4,8 куб километрге дейін алаңды, балық тығыздығы 0,5-тен 1,0 балыққа дейін куб метрге, яғни бір үйірде бірнеше миллион балыққа тең болуы мүмкін. Шабақтар ең танымал үйірілетін балықтардың қатарында ("ескі терминология бойынша міндетті үйірілетін"). Олар мыңдаған, жүздеген мыңдаған, тіпті миллиондаған жеке балықтан тұратын топтарға жиналады. Үйірлер ашық мұхиттарды кезіп өтеді. Үйірлердің өте нақты кеңістіктік құрылымы бар, ол үйірдің салыстырмалы тұрақты жылдамдықты сақтауына мүмкіндік береді. Бір үйірдің балықтары әдетте үшбұрышты жолмен, мысалы, Оңтүстік Норвегия (көбейетін жері), Исландия (тамақтанатын жері) және Солтүстік Норвегия (өсіп-жетілетін жері) арасында жүреді. Мұндай кең үшбұрышты сапарлардың маңызды болуы мүмкін, себебі тамақтанатын шабақтар өз балаларын ажырата алмайды. Олардың есту қабілеті өте жақсы, ал үйір жыртқыштардан өте жылдам қашып құтыла алады. Шабақ үйірлері қозғалатын су астында жүзушіден немесе қашан кит сияқты жыртқыштан белгілі бір қашықтықта сақталады, бұл бақылаушы ұшағынан қарағанда донут тәрізді көрінетін қуыс құрайды. Үйірлену құбылысы, әсіресе жүзу және тамақтану энергетикасына тигізетін әсері толыққанды түсініксіз. Үйірленудің қызметін түсіндіру үшін көптеген гипотезалар ұсынылды, мысалы, жыртқыштарды шатастыру, табылғандықтан қорғану қаупін азайту, жақсы бағдарлану және синхронды аң аулау. Дегенмен, үйірленудің кемшіліктері де бар: оттегінің және тамақтың азаюы, сондай-ақ тыныс алу ортасында пайда болатын қалдықтардың жиналуы. Үйір құрылымы энергияны үнемдеуге көмектеседі, бірақ бұл өте даулы және көп талқыланатын мәселе. Тыныш күндері шабақ үйірлерін олардың құратын кішкентай толқындар арқылы бір шақырымнан астам қашықтықтан немесе түнде айналадағы планктонды биолюминесценцияға (жарық шығаруға) итермелеу арқылы бірнеше метрден байқауға болады. Су астындағы барлық жазбалар шабақтың үнемі қозғалыста екенін, оның жылдамдығы секундына дейін жететінін және қашу жылдамдығы одан да жоғары екенін көрсетеді.

Балық шаруашылығы

Атлантика сельді балығының аулауын бірнеше ұйым бірлесіп жүзеге асырады, олар сельдь балығына қатысты ережелер мен нормаларды әзірлейді. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, бұл түрдің қатты аулаудан зардап шегу қаупі болмады. Олар ойын балық аулаушылар үшін маңызды жемдік балық саналады.

Аквариумдар

Олардың тамақтану әдеттері, жылдам қозғалысқа ұмтылысы, топтасу мінезі және нәзіктігі салдарынан, мұхиттарда көп болса да, дүние жүзіндегі өте сирек аквариумдарда ғана тіршілік етеді. Ең жақсы жабдықталған аквариумдарда да олар дені сау жабайы топтарға қарағанда әлсіз және жайлы болып көрінеді.

Басқа сілтемелер

Кильс, У., ЭкоСКОП және dynIMAGE: Жыртқыш-жеңілдік қарым-қатынасын орнында зерттеуге арналған микроөлшекті құралдар. Arch Hydrobiol Beih 36:83-96; 1992.