Кіріспе

Құстар туысы. Автоматты таксономдық блок. | аты = Тинамалар
| сурет = Elegant Crested Tinamou (Eudromia elegans) (15953728501). jpg
| сурет сипаттамасы = Сәнді тоқылған тинама (Eudromia elegans)
| қазбалық диапазоны =
| ата-аналарды көрсету = 3
| ата-ананың авторитеті = Хаксли, 1872
| таксон = Tinamidae
| авторитеті = G. R. Gray, 1840 Тинамалар – қанаттарымен ұша алатын жалғыз палеогнаттар тобы, бұрынғыда қанатсыз ратиттердің туыс тобы деп есептелген, бірақ соңғы зерттеулер оларды ратиттердің эволюциялық тарамдарында Жаңа Зеландияның жойылған моасына ең жақын деп көрсетеді, бұл ратиттерде ұшу қабілетінің бірнеше рет жойылғанын көрсетеді. Олар күндіз белсенді, ал түнде қонысқа қашады. Олардың реңі көбінесе қоршаған ортаға жасырынатын түсті болады, аталықтары мен аналықтары сыртқы түрінде ұқсас, бірақ аналықтары әдетте ірілеу келеді. Олар мүмкіндікті пайдаланып, әртүрлі тағамдармен қоректенеді, жемістер мен тұқымдардан бастап құрттарға, жәндіктерге және ұсақ омыртқалы жануарларға дейін. Олар шаңмен сүртініп, сондай-ақ, қатты жаңбырда жуынады. Олар көбінесе естіледі, бірін-бірімен ерекше дыбыстар арқылы байланысады, әсіресе көбейту маусымында. Әдетте, еркек тинама көбейту маусымында өз аумағын және ұя салар жерін сақтайды, онда бірнеше аналықтар келіп, бір ұяға жұмыртқа салады. Аналықтар бірнеше аумақты аралап, тұрғын еркектердің ұяларына жұмыртқа салады. Ұялары әрқашан жерде, өсімдіктердің арасында немесе тастардың арасында жасырылады. Жұмыртқалары салыстырмалы түрде үлкен және жылтыр, көбінесе ашық түсті болады және 2-3 апта бойы еркектермен инкубацияланады. Балапандар ұядан шыққаннан кейін тез жүгіре алады және үш аптада дербес болады. Тинамалар мен олардың жұмыртқаларының көптеген табиғи жауы бар, соқырлар мен қансорғыш жануарлардан бастап яғуарларға дейін. Адамдар да оларды көптеп аңдап, кейде ауыл шаруашылығы зиянкестері ретінде қуғынға түсіреді. Дегенмен, олардың санына ең үлкен қауіп – жерді өңдеу және ауыл шаруашылығын дамыту арқылы мекендеу орындарының жойылғандығы. Жеті түрі осал деп тізілген, ал тағы жеті түрі қатерге жақын деп саналады. Олар өздерінің табиғи ареалдарындағы жергілікті халықтардың мифологиясында кездеседі. Көбінесе оларды бір жерден екінші жерге көшіріп, тұтқындықта оңай өсіруге болады, бірақ оларды үйретуге ешқашан сәттілік болған емес.

Таксономия және жүйелеу

Тинаму туысы тоғыз туысқа жататын 46 түрден тұрады. Екі кіші туыс – нотуриналар (Rhyncotinae деп те аталады), далалық тинамулар және орман тинамулары. Gauthier және de Queiroz (2001) анықтағандай, "Tinamidae" – «Tetrao [Tinamus] major Gmelin 1789 және барлық қазіргі құстардың, осы түрмен ортақ атадан Struthio camelus Linnaeus 1758 және Vultur gryphus Linnaeus 1758-ден гөрі жақын туысқандарынан құралған тәж тобы». Олардың бөденелер және мегаподалар сияқты басқа құстармен ұқсастығы, ортақ эволюциялық жаңалықтар емес, конвергенция мен симплезиоморфияның нәтижесі. Гондванада пайда болған тинамулар, ұшпайтын ратиттермен туыс, бірге Палеогнатея («ескі жақ сүйектері») құрайды, ал қалған барлық тірі құстар Неогнатея («жаңа жақ сүйектері») құрамына кіреді. Басқа палеогнаттардан айырмашылығы, тинамулардың кеуде сүйегі кілті бар, бірақ басқа палеогнаттар сияқты, олардың ерекше таңдауы бар. Бұрын тинамиформалардың кілті бар кеуде сүйегін сақтап қалғандықтан ратиттерден ертерек бөлінген деп есептелген. Тинамулардың ұнтақ қауырсындары мен май бездерінің болуы, басқа ратиттерде жоқ, олардың таксономиясын бағалауда шатасу тудырды. Тинаму туысы монофилеттік екені дәлелденді. 2010 жылдан бастап жарияланған зерттеулер тинамулардың Жаңа Зеландияның жойылған моасына ең жақын екенін көрсетті; моа географиялық жағынан жақын кивилерге, эмуларға және казуарларға қарағанда бұрынғыдан гөрі алыс туыс. Бұл жағдай ратиттер эволюциясында ұшпаудың бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғанын көрсетеді. Тинаму туысында ұшу қабілеті сақталған болуы мүмкін, себебі аталық рея тинамулар пайда болғанға дейін Оңтүстік Американы мекендеген. Осылайша, ірі, ұшпайтын шөпқоректілер үшін экологиялық орын толып, тинамулардың кіші денелі, барлық жейтін және ұшқыш өмір салтын сақтауға мәжбүр болды. Ең ерте кездескен тинамиформа қазбалары миоценге жатады. Санта-Круз формациясынан (16–17 млн жыл бұрынғы ерте-орта миоцен) және одан сәл ескі немесе бірдей кезеңдегі Пинтурас формациясынан, Аргентина Патагониясының Санта-Круз провинциясынан бірнеше тинаму қазбалары табылды, оның ішінде тинаминид, Crypturellus reai. Қазылымдармен байланысты қазбалар осы кезеңнің басындағы жергілікті палеоортаның ылғалды, субтропиктік климатпен сипатталғанын, орман өсімдіктерімен жабылғанын, бірақ уақыт өте келе құрғақ және ашық бола бастағанын көрсетеді. Тинаму қазбаларының кейбіреулері екі кіші туыстың аралық белгілерін көрсетеді, бұл кезең нотуриналардың кеңейіп жатқан ашық кеңістіктерге таралуының басталуымен сәйкес келеді. Плиоцен қабаттарынан табылған тинамулар: Eudromia olsoni Tambussi & Tonni, 1985, Nothura parvulus Rovereto, 1914 және Nothura padulosa Mercerat, 1897. Плейстоцен шөгінділерінде бірнеше қазіргі туыстарға жақын қазбалар табылды.

Жерді тазарту

Орманды тырналарға ең басты қауіп – орманның жойылуы. Неотропикалық ормандар ауыр зардап шегуде, егіншілік, мал жаю немесе ағаш плантациялары үшін кең аумақтар кесілуде. Осы жерлердің көп бөлігі қоректік заттарға кедей, сондықтан бірнеше жылдан кейін жаңадан дайындалған жерге ауыстырылады. Орман түрлері салдарынан бейімделуге, көшіп өтуге немесе жойылып кетуге мәжбүр болады. Ормандардан басқа, Орта және Оңтүстік Америкадағы көптеген мекендеу орындары, жоғары Анд таулары мен Патагониядан басқа, қауіп астында. Анд тауларында қазіргі биік шөптесін жазықтардың бұрынғыда эльф орман болғандығы туралы болжамдармен вегетация тарихына қатысты пікірталас бар. Шағын тырна, Бразилияның шығыс жазықтарында қоныстанса да, оның саны 10 мыңнан аспайды. Ол Аргентина мен Парагвайдың жайылымдарындағы бұрынғы ареалынан жоғалып кеткен сияқты. Бразилияның серпантин жазықтарында да ауыл шаруашылығы және экономикалық дамудың салдарынан кіші нотураның саны 10 мыңнан төменге дейін азайды. Далаларды өртеу шөптесін тырналар үшін ерекше зиянды. Мысалы, шағын тырна түтінге мас болып, жыртқыштардың жетегіне ілігеді. Сонымен қатар, өртеу ұялау маусымында болса, жұмыртқалар немесе балапандар қуырылып кетеді. Бразилия, Парагвай және Аргентинаның Атлантикалық ормандарында ғана кездесетін жалғыз тырна, мекендеу орындарының жойылуы мен аң аулаудың салдарынан қауіпке ұшырап отыр. Оңтүстік Американың солтүстігіндегі бұлтты ормандарда 10 мыңнан аспайтын қара тырна қалған. Тепуи тырнасының ареалы Венесуэланың бұлтты ормандарындағы бірнеше үстірттің үстімен шектеледі, бұл оны кез келген қауіпке өте сезімтал етеді.

Аң аулау

Оңтүстік және Орталық Америкада тинамаулар көп жылдар бойы танымал аң құстары болып келді, сондықтан кейбір түрлердің саны азайды. Дала құстары аң аулауға көбірек танымал, себебі оларды ұшып кететін кезде аулауға болады, ал орман құстары жасырыну үшін қашып кетеді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында аңшылықтың салдарынан отбасы ішінде жаппай қырғын болды, сәнді қыртысты тинамау және дақты нотура танымал нысаналарға айналды. 1921 жылы Аргентина бірнеше құс түрлерін, соның ішінде тинамауларды коммерциялық аң аулаудан бақылауды ұсынды. 1890 мен 1899 жылдар аралығында Буэнос-Айресте ғана 18 миллион тинамау ет базарларында сатылды. Олар Солтүстік Америкада «Оңтүстік Америкалық бөденесі» деп те сатылды. Бір партияда 360 000 құс болды. Америка табиғи тарих мұражайының ғалымы Фрэнк Чэпман түрлердің популяциясына тигізетін пайдалану қарқыны және оның ықтимал әсері туралы хабардарлықты арттыруға көмектесті. Нәтижесінде, АҚШ құстарды әкелуге тыйым салды. Аң аулау қысымы сақталған, бірақ азайды. Мысалы, заңды аң аулау арқылы жылына 25 000–40 000 дақты нотура өлтіріледі, браконьерлік есепке алынбағанда. Кейбір дала түрлерінің ареалы мен саны артқанмен, олар иттерді пайдалану арқылы аң аулауға осал болып қалады. Жергілікті халықтар да ет үшін тинамауларды аулауға қатысады, оларды шақыруларын еліктеп, тұзақтарға түсіреді. Сеарада жеті адамнан тұратын отбасы жылына 60 нотура жейді. Тинамау түрлері Америкада тіршілік үшін аң аулау арқылы ең көп ауланатын құстардың бірі болып табылады. Кейбір түрлер заңсыз аң аулауға немесе браконьерлікке өте осал. Бразилияда заңсыз аң аулау түнде шам жарығымен жүргізіледі. Жыныс алу маусымында құстарды ашыққа шығару үшін олардың дауысын еліктейтін флейталардың қолданылуы жергілікті түрлердің жойылуына әкелуі мүмкін. Жалпы, тұрақты аң аулауды қамтамасыз ету үшін жеткілікті бақылау шаралары жоқ, сондай-ақ қолданыстағы ережелерді орындау үшін жеткілікті ресурстар мен ниет танытылмайды.