Канаданың Ридо каналы

Кіріспе

Канададағы канал

Ридо каналы – Оттавадағы Оттава өзенін Катараки өзенімен және Онтарио штатындағы Кингстон қаласындағы Онтарио көлімен байланыстыратын 202 километрлік канал. Оның 46 шлюзі кемелерді Оттава өзенінен 83 метрге жоғары көтеріп, Ридо өзені арқылы Ридо көлдеріне жеткізеді, ал содан кейін Катараки өзені арқылы Кингстонға қарай 50 метрге төмен түсіреді. 1832 жылы тауар тасымалы үшін ашылған бұл канал, кейіннен теміржолға және Сент-Лоуренс теңіз жолына ауыстырылды. Бүгінде Parks Canada мекемесі мамырдан қазан айына дейін оны демалыс кемелері үшін пайдаланады. Ридо каналы Солтүстік Америкадағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне канал жүйесі және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.

Топонимика

Ол Ридо өзенінің атымен аталған, ал ол өзен өз кезегінде Ридо шарлауығының атымен аталған. "Rideau" француз тілінде "перде" деген мағынаны білдіреді және бұл атау шарлауықтың Оттава өзенімен қосылған жердегі пердеге ұқсас көрінісінен туындаған.

Жоспар

1812 жылғы соғыстан кейін АҚШ-тың Нью-Йорк штатының солтүстігінен Сент-Лоуренс өзені арқылы Ұлыбританияның Үстіңгі Канада колониясына шабуыл жоспарлары туралы ақпарат келді. Бұл Монреаль мен Кингстондағы маңызды теңіз базасы арасындағы байланыс жолын үзуге әкеп соғар еді. Мұндай шабуылдардан қорғану үшін британдықтар бірнеше қорғаныс құрылыстарын салуға немесе нығайтуға кірісті, олардың ішінде Галифакстағы Цитадель төбесі, Квебек қаласындағы Ла Ситадель және Кингстондағы Форт Генри болды. 1816 жылы сэр Джошуа Джебб Канаданың ішкі аймақтарына қол жеткізуге арналған каналдың жобасын аяқтады. Алайда, полковник Бай Ридо каналын салғанда оның жоспарын қолданбады; ол Оттава өзені мен Кингстон арасындағы жолды таңдады, онда Онтарио көлі Сент-Лоуренс өзеніне құяды. 1819 жылы Британдық Солтүстік Американың бас губернаторы Чарльз Леннокс, Ричмондтың 4-ші герцогы, каналдың жоспарланған бағытын тексеруді жоспарлады. Бірақ Ричмонд түлкі шаққаннан кейін, рабдық белгілерін сезіне отырып, Ричмонд маңындағы елді мекенде қайтыс болды. Ричмонд бұрыннан-ақ сол кездегі артиллерия бас директоры Веллингтон герцогін жобаға қызығушылық танытуға көндірген еді. 1819 жылдың 1 наурызында Веллингтон Канаданың қорғаныс жүйесінің бір бөлігі ретінде Ридо каналын салуды қолдайтын меморандум жазды. Монреаль мен Кингстон арасындағы қауіпсіз өтуді қамтамасыз ету үшін Монреальден батысқа қарай Сент-Лоуренс өзені бойымен, солтүстікке қарай Оттава өзені бойымен Ридо өзенінің сағасына дейін (кейіннен Байтаун, қазіргі Оттава орналасқан жер), содан кейін оңтүстік-батысқа канал арқылы Кингстонға және Онтарио көліне қарай жаңа бағыт жоспарланды. Ридо осы бағыттың соңғы бөлігін құрайтын болады, сонымен қатар Гренвилл, Шют-а-Блондо және Кариллон сияқты жерлердегі қысқа каналдар өзендердегі кедергілер мен қауіптерді айналып өтуге көмектесетін еді. Көптеген құрылысшылар, соның ішінде ирландтық, шотландтық және француз канадалық жұмысшылар мыңдаған адамдар жұмыс істеді. Полковник Джон Бай жаңа каналдар салудың орнына су толып тұратын канал жүйесін құруды жөн көрді. Бұл әдіс тиімдірек болды, себебі оған аз жұмыс күші қажет болды, шығындар азайтылды және салу оңайырақ болды. Канал құрылысы 1826 жылдың күзінде басталды және 1832 жылдың көктемінде аяқталды. Каналды толықтай жүретін алғашқы бу кемесі Роберт Драммондқа тиесілі "Ридо" (немесе "Пампер") аталды, ол 1832 жылдың 22 мамырында полковник Бай мен оның отбасысымен бірге Кингстондан шығып, 1832 жылдың 29 мамырында Байтаунға жетті. Каналды салуға барлығы 822 804 фунт стерлинг жұмсалды, оның ішінде жер сатып алу сияқты барлық шығындар ескерілді (1834 жылдың қаңтары). Күтпеген шығындардың артуына байланысты Джон Бай Лондонға қайтарылып зейнеткерлікке жіберілді; ол өзінің үлкен жетістіктері үшін ешқандай марапат немесе танылу алмады.

After the War of 1812, information was received about the United States' plans to invade the British colony of Upper Canada from upstate New York by following the St. Lawrence River. This would have severed the lifeline between Montreal and the major naval base at Kingston. To protect against such an attack in the future, the British began construction or reinforcement of a number of defences including Citadel Hill in Halifax, La Citadelle in Quebec City, and Fort Henry in Kingston. In 1816, Sir Joshua Jebb completed a survey for a canal which was designed to allow access to the Canadian heartland. However, his plan was not followed by Colonel By in building the Rideau Canal; he had chosen a way between Ottawa River and Kingston where Lake Ontario flows into Saint Lawrence River. In 1819, Charles Lennox, 4th Duke of Richmond, who was the Governor in Chief of British North America, planned to make an inspection of the planned route for the Canal. However, Richmond had been bitten by a fox and died in a settlement near Richmond after experiencing symptoms of rabies. Richmond had earlier convinced the Duke of Wellington, at the time Master General of the Ordnance, to become interested in the project. On 1 March, 1819, Wellington wrote a memorandum which, in part, advocated that the Rideau Canal should be built as part of the defence system for Canada. To ensure safe passage between Montreal and Kingston, a new route was planned that would proceed westward from Montreal along the St. Lawrence, north along the Ottawa River to the mouth of the Rideau River, later the site of Bytown (now Ottawa), then southwest via canal to Kingston and out into Lake Ontario. The Rideau would form the last portion of this route, along with shorter canals at Grenville, Chute à Blondeau and Carillon to bypass rapids and other hazards along the route. and others were responsible for much of the construction, and the majority of the actual work was done by thousands of Irish, Scottish, and French Canadian labourers. Colonel John By decided to create a slackwater canal system instead of constructing new channels. This was a better approach as it required fewer workers, was more cost effective, and would have been easier to build. The canal work started in the fall of 1826, and it was completed by the spring of 1832. The first full steamboat transit of the canal was made by Robert Drummond's steamboat, Rideau (aka "Pumper"), leaving Kingston on May 22, 1832, with Colonel By and family on board, and arriving in Bytown on May 29, 1832. The final cost of the canal's construction was £822,804 when all the costs, including land acquisition, were accounted for (January 1834). Because of the unexpected cost overruns, John By was recalled to London and was retired; he received no accolades or recognition for his tremendous accomplishment.

Коммерциялық пайдалану

Канал салынғаннан бері Канада мен АҚШ арасында ешқандай әскери қақтығыс болған жоқ. Ридо каналы қорғаныс мақсатына пайдаланылмаса да, Канаданың алғашқы дамуында маңызды рөл атқарды және кеме жүрісін, сауданы, сондай-ақ ондаған мыңдаған иммигранттардың Жоғарғы Канадаға көшіп келуіне көмектесті. Монреаль мен Кингстон арасындағы өзендегі күшті ағыстардың болуына байланысты, Ридо каналымен Сент-Лоуренс өзеніне қарағанда жүзу оңайырақ болды. Осының нәтижесінде Ридо каналы Монреаль мен Ұлы көлдер арасындағы маңызды сауда артериясына айналды. Бұл каналды сол кезде Батысқа бет алған Ұлыбританиядан келген ондаған мыңдаған иммигранттар да пайдаланды. Канал Канаданың ішкі аймақтарынан (ағаш, минералдар, астық сияқты) ауыр жүктерді Монреальге тасымалдаудың маңызды бағыты болды. Канал Нью-Йорк штаты арқылы өтетін Эри каналымен бәсекелесті. Кейбір тауарлар Кингстоннан шығысқа жіберілуі керек болса, олар Сент-Лоуренс өзенінің қарсы жағындағы Нью-Йорк штатының Освего қаласына жіберілді. Олар Освего каналы арқылы Эри каналына, ал Гудзон өзені арқылы Нью-Йорк қаласындағы нарықтарға жетті. Кингстонның кәсіпкерлері бұл мәселені зерттеді. Олар Симко көліне және одан әрі Француз өзені мен Джорджия шығанағына жаңа канал салуды қарастырды, осылайша Ұлы көлдердің жоғарғы бөлігіндегі кемелер Монреальге дейін каналдарды пайдалана алады және барлық көл жүйесі арқылы жүзуден аулақ бола алады. Бұл жоспар ақырында Трент-Северн су жолы ретінде пайда болды. Бұл жол бастапқыда әскери мақсатта зерттелген, бірақ ешқашан салынбаған. Басқа, қарапайым жоспар – Кингстоннан Монреальге тікелей кеме қатынасын қамтамасыз ету үшін Сент-Лоуренстің қауіпті бөліктерін айналып өту болды, және бұл жұмыс көп ұзамай басталды. Бірақ Ридо каналының коммерциялық қолданылуы 1854 жылдың желтоқсан айында Прескотт және Байтаун темір жолы ашылғаннан кейін азайып кетті. Бұл темір жол каналмен жүзуге қарағанда жылдам қызмет көрсетті. Сент-Лоуренс өзені бойындағы тікелей бағытты жақсарту жұмыстары жалғасты. 1950 жылдары ол қазіргі Сент-Лоуренс теңіз жолы ретінде дамытылды, бұл мұхит кемелеріне Ұлы көлдерге кіруге мүмкіндік берді.

Since the canal was completed, no further military engagements have taken place between Canada and the United States. Although the Rideau was not put to defensive use, it played a pivotal role in the early development of Canada and encouraged shipping, trade, and settlement of Upper Canada by tens of thousands of immigrants. The canal was easier to navigate than the St. Lawrence River because of significant rapids in the river between Montreal and Kingston. As a result, the Rideau Canal became a busy commercial artery between Montreal and the Great Lakes. It was also used by tens of thousands of immigrants from the British Isles heading westward into Upper Canada in this period. It was a major route for shipping heavy goods (timber, minerals, grain) from Canada's hinterland east to Montreal. The canal had to compete with the Erie Canal through New York State. Some of the shipments that might have been made from Kingston east, instead were taken to the opposite side of the St. Lawrence River to Oswego, New York. There they traveled by the Oswego Canal to reach the Erie and, via the Hudson River, New York City markets. Businessmen in Kingston studied the issue. They considered building another canal to Lake Simcoe and on to the French River and Georgian Bay, thereby enabling traffic on the upper Great Lakes to use canals all the way to Montreal and avoid shipping through the entire lakes system. This plan eventually emerged as the Trent Severn Waterway. It had originally been surveyed as a military route but never built. A simpler plan was to route around the dangerous parts of the St. Lawrence to allow direct shipping from Kingston to Montreal, and this was soon underway. But commercial use of the Rideau largely ended after the Prescott and Bytown Railway was opened in December 1854. It provided faster service than shipping by the canal. Further work improving the direct route continued along the St. Lawrence River. In the 1950s it was developed as the current Saint Lawrence Seaway, which allowed ocean going ships access to the Great Lakes.

Қазіргі қолданылуы

Оттаваға теміржол келгеннен кейін, каналдың басым бөлігі ойын-сауық кемелері үшін пайдаланылды. Сыртқы мотордың енгізілуі шағын ойын-сауық кемелерінің көбеюіне және Ридо мен Трент-Северн сияқты ішкі су жолдарының жиі пайдалануына алып келді. Бүгінде Ридо Канада мен АҚШ-тың шығыс бөлігін байланыстыратын Ұлы Сақинаның маңызды бөлігі болып табылады.

Құрылыс жұмыстарында қайтыс болғандар

Құрылыс кезінде мыңға жуық жұмысшы қаза тапты. Өлімдердің көпшілігі аурудан, негізінен безгек (P. vivax) салдарынан туындаған асқынулардан болды, ол Онтариода Anopheles масасының таралған аймағында және сол кездегі басқа да аурулардың салдарынан пайда болды. Осындай ірі жоба үшін апаттар салыстырмалы түрде сирек болды; 1827 жылы жеті жазатайым оқиға тіркелді. Кейбір қаза тапқандардың кім екені анықталмады, себебі олардың Жоғарғы Канадада туыстары болған жоқ. Канал бойында бірнеше ескерткіштер орнатылды, соңғылары – Оттава, Кингстон және Чаффис Лок қалаларындағы кельт кресті ескерткіштері. 1993 жылы Кингстон және аймақтық еңбек кеңесі мен Онтарио мұра қоры Кингстон Миллсте жұмыс күші арасындағы қаза болғандарды еске алу үшін Ридо каналындағы алғашқы ескерткішті орнатты. Бүгінде үш канал кезеңіне жататын зираттар жұртшылыққа ашық: Чаффис Лок қаласындағы Чаффис зираты және естелік қабырғасы – бұл зират 1825 жылдан 19 ғасырдың соңына дейін пайдаланылды; Ньюборо маңындағы Корольдік саперлер мен кеншілер зираты (бастапқыда Әскери және азаматтық зират деп, кейін Ескі пресвитериандық зират деп аталды) – 1828 жылдан 1940 жылдарға дейін пайдаланылды; және Мерриквилл маңындағы МакГиган зираты – 19 ғасырдың басынан (шамамен 1805 жыл) 1890 жылдардың соңына дейін пайдаланылды.

Тану

Ридо каналы 1925 жылы Канаданың ұлттық тарихи орны деп жарияланды, келесі жылы федералдық тақтамен белгіленді, содан кейін 1962 және 2013 жылдары тағы да белгіленді. Канал Канада почтасы шығарған пошта маркаларында көрсетілген. 1998 жылдың 17 маусымында «Ридо каналы, Джонс шарлауығындағы жазғы қайықпен жүзу» және «Ридо каналы, Парламент жанындағы қысқы коньки тебу» атты екі 45 центтік марка «Каналдар мен демалыс орындары» сериясының құрамында шығарылды. Маркаларды Кэри Джордж және Дин Мартин Винсент МакИндоның суреттеріне сүйене отырып жасады. 2014 жылы канал Канада почтасының Дүниежүзілік мұра орындарына арналған жинағының бөлігі ретінде 2,50 долларлық халықаралық тарифтік маркада пайда болды. Сол сурет 2016 жылғы ішкі тарифтік маркада да қолданылды. 1993 жылы Британдық су жолдары мен Канада парктері Шотландиядағы Каледон каналымен Ридо каналын бауырластыруға келісті. 2000 жылы Ридо су жолы ерекше тарихи және демалыс құндылықтарын мойындау үшін Канаданың мұралық өзені деп тағайындалды. Смитс-Фолс және Ридо көлдері.

Су жолдары

Ридо каналының су жүйесі Ридо және Катаракви өзендерінің бөліктерін, сондай-ақ Төменгі, Жоғарғы және Үлкен Ридо көлдерін қоса алғанда, бірнеше көлдерді қамтиды. Бағыттың шамамен бөлігі жасанды түрде жасалған. Су жолы бойындағы елді мекендерге Оттава, Манотик, Карс, Бурритс Рапидс, Мерриквилл, Смитс Фоллс, Ридо Ферри, Портленд, Вестпорт, Ньюборо, Силиз шығанағы және Кингстон жатады. Ридо каналына кеме жүзуге қолайлы су жолдары арқылы байланысқан елді мекендерге Кемптвилл және Перт кіреді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бастап және Онтарионың ауылдық аймақтарына кеңейтілген теміржол желілері салынғаннан кейін, Ридо каналын тек ойын-сауық кемелері пайдаланады. Ридо каналының бойымен моторлы қайықпен бір бағытта саяхаттауға 3-5 күн уақыт кетеді. Каналды аралауға арналған қайық саяхаттары Оттава, Кингстон, Мерриквилл және Чаффис-Лок қалаларында ұйымдастырылады. "Каварта Вояджер" атты круиздік кеме рейстерді жүзеге асырады. Демалыс үшін кеме жүзетіндер оны Оттава мен Кингстон қалалары арасында саяхаттау үшін пайдалана алады. Көптеген шлюздер әлі де қолмен басқарылады. Канал бойындағы 23 стансада барлығы 45 шлюз орналасқан, сонымен қатар Тай каналына (Пертке апаратын) кіреберісіндегі екі шлюз (33 және 34 шлюздер) бар. Оттава өзені мен Жоғарғы Ридо көліндегі ең биік нүктесі арасындағы биіктік айырмашылығы 83 метр (273 фут) құрайды, ал Жоғарғы Ридо көлінен Онтарио көліне дейінгі биіктік өзгерісі 50 метр (164 фут) болады. Бұдан өзге, су жолы бойында төрт блокхаус және бастапқы 16 қорғаныс құлыптарының иелеріне арналған тұрғын үйлердің бір бөлігі сақталған. Бастапқы комиссариат ғимараты мен Корольдік инженерлер казармасының іргетасы Оттава шлюз стансасында әлі де көрініп тұр. Су жолында көптеген түрлі құстар, жорғалаушылар, қосмекенділер, сүтқоректілер және балықтар мекендейді. 1973-1974 жылдары жаңа Смитс-Фоллс біріктірілген шлюзі (29а) үш шлюзден (28-30 шлюздер) тұратын бұрынғы қатардан бірнеше ондаған метр солтүстікке қарай салынды. Бұрынғы шлюздер айналып өтілді, бірақ өз орнында қалды.

Комиссариат ғимараты

Комиссариат ғимараты – Оттавадағы әлі тұрған ең көне тас ғимарат. Ол 1827 жылы Жоғарғы Канададағы британдық әскері үшін қойма ретінде салынған. Ғимаратта үш қабат, қауіпсіз сақтау бөлмесі, екі баспалдақ және жоғарғы қабаттарға тауар көтеруге арналған блок және тұтқасы бар. Жұмыс шеберханалары мен тұрғын үйлерге бөлінгеннен кейін, 1917 жылдан бері Комиссариат ғимаратында Байтаун мұражайы орналасқан. Парламент төбесі каналдың Оттава өзенінде аяқталатын жерінде, «Цитадель төбесі» деп аталатын қамал салу үшін жоспарланған.