Кіріспе
Теңіз соғыс кемесінің түрі
19 ғасырдың соңындағы крейсерлік соғыс кемелерінің бір түрі – қорғалған крейсерлер, олардың аты броньды палубаның жоғарыдан жарылған снарядтардың сынықтарынан маңызды машина бөлімдерін қорғауынан шыққан. Қорғалған крейсерлер броньды крейсерлерге ұқсас, бірақ соңғыларында борларында броньды белдеу болған.
Эволюция
1850-ші жылдардың соңынан бастап теңіз күштері ағаштан жасалған кемелер флотын бронелинейлік темір кемелерге алмастыра бастады. Дегенмен, барлау, саудаға шабуыл жасау және сауданы қорғау міндеттерін орындайтын фрегаттар мен шлюптар бронеленбеді. Бірнеше онжылдық бойы мағыналы мөлшерде тиімді бронясы бар, сонымен бірге "круиздік соғыс кемесіне" қажетті жылдамдық пен қашықтықты сақтайтын кемені жобалау қиын болды. Осыған қол жеткізуге жасалған алғашқы әрекеттер, мысалы, ірі бронелинейлік крейсерлер, қанағаттандырмайтын болып шықты, көбінесе крейсерлік міндеттеріне жеткілікті жылдамдықтары болмады. Олар, француздық "Алма" класы сияқты шетелдік аналогтарымен бірге, екінші немесе үшінші дәрежелі линкорларға көбірек ұқсады және негізінен толыққанды линкорларды сақтап қалу немесе тиісті түрде қолдау көрсету мүмкін болмайтын алыс теңіздерде осы рөлді орындауға арналған.
Алғашқы қорғаныс палубалары
1870 жылдары броньды тесіп өтетін снарядтардың күші арта түскендіктен, соғыс кемесінің борларын брондау қиындады, себебі өте қалың және ауыр бронь плиталары қажет болды. Кемелердің конструкциясында бронь басым болғанымен, келесі буын снарядтары осындай броньды тесіп өте алатын еді. Бұл мәселе круиздік соғыс кемелерінің конструкциясы үшін одан да өткір болды, олардың ұзаққа сақтау қабілетіне үлкен көлемдегі жабдықталу материалдарын қажет етіп, ауырлықты брондауға жұмсауға мүмкіндік бермейтін. Тіпті жоғары жылдамдықты, көп орын алатын машиналар қажет болмаған жағдайда да, брондауға арналған салмақ өте шектеулі болды. Бұл кіші кемелер үшін тиімді борлық бронь жасауды дерлік мүмкін емес етті. Соның салдарынан кеменің борларын қорғаусыз қалдырып, су сызығының астындағы палубаны брондауға көшті. Бұл палубаға снарядтар тек тік бұрышпен тиетіндіктен, оны белдік бронынан гөрі жұқарақ және жеңілірек жасауға болады. Кеме қозғалтқыштар, қазандықтар және оқ-дәрі қоймалары брондалған палубаның астында орналастырылып, қорғаныс палубасының үстінде зақымдану салдарынан су басса да, кемені афтық күйде ұстауға жеткілікті резервтік жүзу қабілетімен жобалануы мүмкін еді. Брондалған палуба алғаш рет HMS Shannon кемесінде қолданылған, бірақ ол қорғаныс үшін негізінен тік борлық бронына сүйенді: оның қорғаныс палубасы тек ішінара ғана болды, ол цитадельдің алдыңғы брондалған бөлігінен кеменің бауына дейін созылды.
Ерте қорғалған круиздік кемелер
Кіші "брондалмаған" британдық крейсерлердің ішінде қорғаныш үшін ішкі болат палубаны алғаш рет енгізгені – 1876 жылы басталған корветтер болды; алайда, бұл палуба да тек жартылай ұзындықтағы палуба болып, машина бөлімшесінің үстіне орналастырылды. Comus класы негізінен теңіз қызметі үшін жобаланған және тек белгілі бір жылдамдыққа ие болды, бұл флоттық міндеттерге жетерлік емес еді. Satellite және Calypso кластары да осыған ұқсас қасиеттерге ие болды. 1880 жылы модификацияланған жөнелту кемелері ретінде тапсырыс берілген, бірақ аяқталуға дейін екінші сыныпты крейсерлер ретінде қайта жіктеліп, төрт кеме жақсырақ және әмбебап сипаттамаларға ие болды. Бұл кемелер кеме ортасында орналасқан қорғаныш брондалған палубаны, үлкен көлемді, жіңішке форманы және жоғары өнімділікті үйлестірді. Олар сондай-ақ заманауи артқы зарядтағыш қару-жарақпен жабдықталған, ауыр және тиімді қаруландыруға ие болды. Leander және оның үш әпкесі табысты болды және ғасырдың соңына дейін және одан кейін де Корольдік теңіз күштерінің крейсерлерін дамытуға негіз болды. Олардың жалпы конфигурациясы үлкен бірінші сыныпты крейсерлерге дейін және торпедалық крейсерлерге дейін кеңейтілді, ал қорғалған палуба схемасының іздерін кейбір шлюптарда да көруге болады.
Жетістік
1880-ші жылдардың басына қарай, кемелер толық ұзындығындағы броньды палубалармен және бүйірлік броньсыз пайда бола бастады. Бұл өте жылдам шайқас кемелерінен бастап, торпедалық тарандарына дейін қамтыды. Соңғы жағдайда, броньды палуба мұндай қиын, жылдам нысананы ұстап алуға қабілетті шағын калибрлі қарулардан қорғану үшін жеткілікті қалыңдыққа ие болды. Бұл философияны Джордж Уайтвик Рендел өзінің «Рендел крейсерлері» – «Артуро Прат», «Чао Ён» және «Янвэй» атты кемелерін жобалауда қабылдады. «Тік темір қайықтың» тұжырымдамасын кеңейту арқылы, қозғалтқыштың қуатын және осымен жылдамдығын арттыра отырып, Рендел жылдам, кішкентай кемені жасауға және машина бөлімін жабу үшін өте жұқа (бір төртінші дюйм қалыңдығындағы) ішінара қорғаныш палубасын орнатуға жететіндей тоннажды сақтай алды. Бұл кемелер әлі де кішкентай және салыстырмалы түрде нашар салынған болғамен, «прото қорғалған крейсерлер» санатына жатты және «Эсмеральда» сияқты әлдеқайда үлкен кемелерді құруға шабыт берді. Бірінші нағыз мастсыз қорғалған крейсер және «Элсвик крейсерлерінің» біріншісі – Чилидің «Эсмеральда» крейсері Ренделдің жобалауымен, британдық «Армстронг» фирмасының Элсвик кеме жасау орнында Чили теңіз күштері үшін салынды. «Эсмеральда» революциялық болды: оның жоғары жылдамдығы (мүлдем желкендерден бас тарту арқылы), екі және алты дюймдік қарулары және толық ұзындығындағы қорғаныш палубасы болды. Палубаның еңістеріне дейін қалыңдығы шамамен дюйм болатын, ал бүйірлері битуммен толтырылған қоймалармен жабдықталған. Ол ауыр қарудан келген оқтардан қорғай алмаса да, сол кездегі кез келген қарумен жылдам кемеге тигізуге қабілетті оқтарды жеңуге жеткілікті деп есептелді. Жылдамдық пен атыс күшіне баса назар аударған «Эсмеральда» ХХ ғасырдың басына дейін Италия, Қытай, Жапония, Аргентина, Австрия және АҚШ үшін ұқсас конструкциядағы «Элсвик крейсерлерінің» құрылысына жол ашты, бәсекеге толы крейсерлік жобалардың үлгісін көрсетті. Броньды палубалары бар, бірақ бүйірлік броньы жоқ крейсерлер («Эсмеральда» сияқты) «қорғалған крейсерлер» деп аталды және 1880-ші және 1890-шы жылдары үлкен және баяу броньды крейсерлерді тез арада ескірді. Француз теңіз күштері 1880-ші жылдары қорғалған крейсерлер тұжырымдамасын толығымен қабылдады. Сауда шабуылы үшін жылдам крейсерлерден және жағалау қорғанысы үшін торпедалық катерлерден тұратын теңіз күштерін ұсынған «Жас мектеп» ағымы Францияда айқын ықпалға ие болды. Француз теңіз күштерінің алғашқы қорғалған крейсері – «Сфакс» крейсері, ол 1882 жылы салынды, одан кейін қорғалған крейсерлердің алты класы салынды, ал броньды крейсерлер салынбады.
Бүйірлік броньдан бас тарту
Корольдік теңіз флоты 1887 жылға дейін крейсерлерді қорғаудың қай схемасын қолдану керектігі туралы нақты шешім қабылдамады. 1881 жылы салынған және 1886 жылы аяқталған үлкен крейсерлер бронетанды крейсерлер ретінде салынғанмен, олардың бортындағы броняның шектеулі болуына байланысты оларды көбінесе қорғалған крейсерлер деп атайтын. Олардың бортындағы броня қалың болғанымен, оның көлемі шектеулі болды. Бұрынғы "Шаннон" және "Нельсон" сияқты, олардың негізгі міндеті шетелдік бекеттердегі шағын соғыс кемелері ретінде жұмыс істеу, жылдам саудалық каперлерді қуудың орнына, жаудың стационарлық броненосцтарына қарсы тұру болды. Кемелердің 96 метрлік ұзындығының ортаңғы 43 метрінде өте қалың және ауыр броньды белдеу орналасқан, бірақ белдеудің үстіңгі жиегі толық жүктеме кезінде су астында қалатын. Ұлыбритания 1885 жылы салынған және 1889 жылы аяқталған тағы бір бронетанды крейсер класын салды. Олардың броньды белдеуі су астында қалуына байланысты "Империус" кемесіндегідей мәселелерге тап болды. 1887 жылы "Орландо" типінің бағалауы оларды қорғалған крейсерлерге қарағанда нашар деп тапты. Осыдан кейін Корольдік теңіз флоты жаңа, жеңіл және мықты бронь технологиясы енгізілгенге дейін (1898 жылы салынғандағыдай) тек қорғалған крейсерлерді ғана, тіпті өте үлкен бірінші сыныпты крейсерлерді де салды, бронетанды крейсерлерге қайта оралмады. 1890 жылдарға дейін бронетанды крейсерлерді ұнатушы жалғыз ірі теңіз державасы Ресей болды. Ресей империялық теңіз флоты 1880 жылдардың соңында төрт бронетанды крейсер мен бір қорғалған крейсерді, барлығы желкенді ірі кемелерді салды.
Элсвиктің РН жобаларына әсері
"Лиандер" класынан кейін, Корольдік флот үшін жобаланған келесі шағын крейсерлер 1883 жылғы кемелер болды. Бұрынғы кластан туындаған, олар да қорғалған крейсерлер еді, бірақ жақсырақ қорғаныс үшін толық ұзындығындағы броньды палубамен жабдықталған. "Мерси" крейсерлері өз алдыңғыларынан өзгеше тактикалық тұжырымдамамен жасалды, бұл олардың қарулану құрамында көрінді. Олар жаудың жекелеген кемелеріне шабуыл жасау үшін "флоттық торпедалық крейсерлер" ретінде жобаланды және алдыңғы және артқы бөліктерінде күшті артиллериямен, тиімді ату бағыттарымен жабдықталды. Элсвик жобаларына қатысты Адмиралтействоның жария сын-пікірлеріне қарамастан, "Мерси" класы итальяндық "торпедалық шабуылдық крейсер" "Джованни Баузанға" күшті ықпал еткені анық, ал оның дизайны өзі "Эсмеральдадан" алынған. Осылайша, британдықтардың қорғалған крейсерлік соғыс кемесі туралы түсінігі Эльсвиктен шыққан коммерциялық экспорттық үлгілермен ерте кезден қалыптасты. (Соңғы он жылдық ішінде консервативті дизайн тепе-теңдігіне басымдық беріп, аса ауыр қарудан бас тартқан кез келген британдық крейсер қатал сынға ұшырады, және бұл кезең, өкінішке орай, сэр Уильям Уайттың бас конструктор (DNC) лауазымына тағайындалуымен бірге келді.) Қорғалған крейсерлер 1890 жылдар мен 1900 жылдардың басында өзінің сипаттамалары тұрақты, танымал және экономикалық тип болып қала берді. Осы кезеңде екінші және үшінші сыныптағы қорғалған крейсерлердің дизайны бірте-бірте үлкейді, дизайн ерекшеліктерінің жалпы тепе-теңдігінде айтарлық өзгерістер болған жоқ. 1890 жылдардың ортасында әлемдік флоттардың тез ату қаруын қабылдауы, бәлкім, ең маңызды парадигмалық өзгеріс болды; кенеттен шағын және орта крейсерлердің жауынгерлік қабілеті қару калибрін аздап төмендету арқасында күрт өсті, бұл атрибуттардың өте экономикалық тепе-теңдігін қамтамасыз етті. Бұл қорғалған крейсерді тағы да он жыл бойы бәсекеге қабілетті етті.
Күндізгі зат алмасу түрі
1910 жылға қарай болаттан жасалған бронь сапасы артты, металлургиялық жетістіктердің арқасында бұрынғыдан жеңіл және мықты болды, ал бұрынғы поршенді қозғалтқыштардан жеңіл және қуатты бу турбиналы қозғалтқыштар кеңінен қолданысқа енді. Бұл жаңа класс әскери кемелердің – "жеңіл броньды крейсерлердің" пайда болуына әкелді. Олардың корпусының ортаңғы бөлігінде жақтаулы броньды белдеу (үстінен жалпақ броньды палуба) және бауларында көлбеу броньды палубалар болды, бұл ескі кемелердегі жалпақ, бүкіл ұзындығындағы броньды палубадан өзгеше болды. Мұнаймен жұмыс істейтін қазандықтардың енгізілуі, турбиналық қозғалтқыштардың ең жақсы жұмыс істеуі үшін тұрақты бу қысымын тиімдірек жасауға мүмкіндік берді, кемелердегі көмірдің бүйірлік сақтау орындары жойылды, бұл олардың берген қорғанысын алып тастады, соның салдарынан жақтаулық брондауға көшу практикалық шешімге айналды. Бұрынғы қорғалған крейсерлердің көпшілігі – Виктория дәуірінің дизайндық үлгілерінің өнімдері – қазір ескірді: олардың қазір ескірген және тозған қозғалтқыштары осы кезде олардың бұрынғы мүмкіндіктерін нашарлатты; олардың төмен жылдамдықты қаруларының ескі үлгілері, ұзақ қашықтықта атысты басқару технологиясы қарқынды дамыған кезеңде, жаңа кемелерге қарағанда қысқа қашықтыққа ғана дәл атуға қабілетті болды; және, ең бастысы, жаңа жақтаулық броньды кемелерге қарағанда олардың қорғанысы нашар болды. Осыдан кейін әлемдік флоттар үшін қорғалған крейсерлер енді жасалған жоқ.
Австрия-Мажарстан
Австрия-Венгрия әскери-теңіз флоты үш сынып қорғалған крейсерлерді жасап, пайдаланды. Олар екі кішкентай «Пантера» классының кемелері, екі «Гацилия» классының кемелері және үш «Зента» классының кемелері болды.
Ұлыбритания
Корольдік әскери-теңіз флоты 1880-жылдардың аяғы мен 1905 жылдар аралығында крейсерлерді бірінші, екінші және үшінші сыныптарға бөлді және сауданы қорғау қажеттіліктері үшін олардың көптеген түрлерін салды. Осы кезеңнің көп бөлігінде крейсерлердің корпустарын қорғау үшін брондалған емес, "қорғалған" схемасы қолданылды. Бірінші сыныпты қорғалған крейсерлер броньды крейсерлермен бірдей үлкен және жақсы қаруланған болды және 1880-жылдардың аяғынан 1898 жылға дейін үлкен бірінші сыныпты броньды крейсерлерге балама ретінде салынды. Екінші сыныпты қорғалған крейсерлер кішірек болды, су сызбасы аз болды және сауданы қорғау және флотты барлау міндеттерінде маңызды рөл атқарды. Үшінші сыныпты крейсерлер одан да кішірек болды, герметикалық екі қабатты түбі болмады және негізінен сауданы қорғауға арналды, бірақ кейбір шағын крейсерлер флотты барлау үшін немесе "қорғалған" дәуірде "торпедалық" крейсерлер ретінде салынды. Krupp бронясының алты дюймдік қалыңдығы ең үлкен бірінші сыныпты крейсерлер үшін "брондалған" қорғаныс схемасын тиімдірек етті, сондықтан 1898 жылдан кейін үлкен бірінші сыныпты қорғалған крейсерлер салынбады. Ауыр броньды белдеулердің салмағын көтере алмайтын кішірек крейсерлер 1905 жылға дейін "қорғалған" схеманы сақтады, ол кезде соңғы бірліктері аяқталды. Осы уақыттан кейін британдық крейсерлерді жасауда үзіліс болды, флоттық міндеттерге арналған шағын, жылдам барлаушы крейсерлердің бірнеше сыныптарынан басқа. Корольдік флот 1910 жылдары қайтадан үлкен крейсерлерді (бірнеше тоннадан кем) салуды бастағанда, олар қорғаныс үшін брондалған палубалар мен/немесе брондалған белдеулердің комбинациясын қолданды. Бұл заманауи, турбинамен жабдықталған крейсерлер жеңіл крейсерлер деп жіктеледі.
Франция
Француз теңіз күштері 1882 жылы "Сфакс" аталатын қорғалған крейсерлер класын жасап, пайдалануға кірісті. Осы үлгі бойынша салынған соңғы кеме – 1897 жылы француз крейсері "Юриен де ла Гравьер" болды.
Германия
Неміс императорлық әскери-теңіз флоты (Kaiserliche Marine) 1880 және 1890 жылдары қорғалған крейсерлер сериясын құрды, 1880 жылдары екі кемемен басталды. Әскери-теңіз флоты қорғалған крейсерлердің тек екі қосымша класын аяқтады, олар тағы алты кемені қамтиды: бірегей және бес кемелік класс. Содан кейін бұл тип ғасырдың басында зы бронелинейлік крейсермен ығыстырылды, алғашқысы болды. Бұл кемелердің барлығы шетелдік замандастарының дизайн элементтерін енгізуге бейім болды, бірақ "Виктория Луиза" класы сол кездегі неміс линкорларына көбірек ұқсады, олар жеңіл негізгі және көптеген қосымша қарулармен жабдықталған. Бұл кемелер флотты барлаушы және отарлық крейсерлер ретінде қолданылды. 1902 жылы Америка суларына жіберілген кезде, кеме 1902–1903 жылдардағы Венесуэла дағдарысына қатысып, Сан-Карлос бекінісін бомбалады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ескірген бес "Виктория Луиза" класының кемелері Балтық теңізінде қысқа мерзімге оқу кемелері ретінде қызмет етті, бірақ 1914 жылдың соңында қосалқы міндеттерге ауыстырылды. "Кайзерин Аугуста" және "Ирена" класындағы екі крейсер де соғыс барысында шектеулі мүмкіндіктермен қызмет етті. Германия жеңілгеннен кейін барлық сегіз кеме металл тескілеріне таратылды.
Италия
Италияның Корольдік теңіз флоты 1880-1910 жылдары аралығында жиырма қорғалған крейсерге тапсырыс берді. Алғашқы бес кеме – итальяндық крейсер Джованни Баусан және басқалары – «линкор эсминцілері» ретінде салынды, үлкен калибрлі екі зеңбірекпен қаруланды. Кейінгі крейсерлер дәстүрлі дизайнға ие болды және барлау және отарлық міндеттерге арналды. Кейбір кемелер, мысалы, итальяндық крейсер Калабрия және басқалары, Италияның отар империясында қызмет ету үшін арнайы жасалған, ал басқалары, мысалы, итальяндық крейсер Кварто және басқалары, жоғары жылдамдықты флоттық барлаушылар ретінде салынды. Бұл кемелердің көпшілігі 1911–1912 жылдардағы итальян-түрік соғысында қатысты, онда олардың бірнешеуі Ливияда соғысқан итальян әскерлерін қолдады, ал тағы бір тобы Қызыл теңізде әрекет етті. Онда 1912 жылғы қаңтарда Кунфуда шығанағындағы шайқаста итальяндық крейсер Пьемонте және екі эсминец жеті Османдық канонерлік қайығын батырып немесе жойды. Көптеген бұрынғы крейсерлер Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ескірген болатын, сондықтан олар металл тескілеріне сатылды немесе қосалқы рөлдерге бекітілді. Ең заманауи кемелер, соның ішінде Кварто және Nino Bixio класы, 1915 жылы Италия соғысқа кіргеннен кейін Адриатика теңізінде шектеулі қатысу көрсетті. Аман қалған кемелер 1920 жылдарға дейін қызметте болды, ал кейбіреулері – Кварто, итальяндық крейсер Кампания және итальяндық крейсер Либия – 1930 жылдардың соңына дейін белсенді қызметте болды.
Нидерланды
Нидерланд Корольдік әскери-теңіз флоты 1880-1900 жылдар аралығында бірнеше қорғалған крейсерлер құрды. Алғашқы қорғалған крейсер 1890 жылы суға түсірілді және аталды. Ол ауыр негізгі қаруы бар шағын крейсер болды; төрт жылдан кейін іріктеуі үлкен және қару-жарағы күштірек қорғалған крейсер пайдалануға берілді, ол аталды. Бұл екі крейсерден басқа, голландтар алты қорғалған крейсер де салған. «Голландия» класындағы крейсерлер 1898 және 1901 жылдар аралығында пайдалануға берілді және басқа қару-жарақтан өзге, екі 15 см SK L/40 бір ғана теңіздік пушкасымен жабдықталған. Голландтың қорғалған крейсерлері бірнеше халықаралық оқиғада рөл атқарды. Мысалы, Боксерлік көтеріліс кезінде екі қорғалған крейсер ( және Koningin Wilhelmina der Nederlanden) Еуропалық азаматтарды қорғау және голланд мүдделерін сақтау үшін Шанхайға жіберілді.
Ресей
Ресейдің Императорлық әскери-теңіз флоты қорғалған крейсерлер класының (Бронепалубный крейсер, Қапталдан қорғалған крейсер) сериясын пайдаланды. Осы үлгідегі соңғы кемелер 1901 жылы салынды.
Испания
Испания әскери-теңіз флоты қорғалған крейсерлердің бірнеше класын пайдаланған, алғашқысы болса 1899 жылы салынған "Реина Регенте" испандық крейсері еді.