Кіріспе

19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы крейсер түрі – 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында құрылған соғыс кемесінің бір түрі. Ол, басқа крейсерлер сияқты, ұзақ қашықтықта тәуелсіз түрде әрекет ететін, линкордан басқа кез келген кемені жеңе алатын және кездескен линкордан озуға жеткілікті жылдамдығы бар кеме ретінде жобаланған. Ұзақ жылдар бойы теңіз технологиясы дизайнерлерге броньдық белдеуді ұзақ қашықтық пен миссияны орындау үшін қажетті жоғары жылдамдықпен үйлестіретін крейсер жасауға мүмкіндік бермеді. Осы себепті 1880-1890 жылдары көптеген флоттар қорғалған крейсерлерді құруға басымдық берді, олар кеменің маңызды бөліктерін қорғау үшін тек жеңіл броньдалған палубаға ғана сүйенді. Алайда, 1880-ші жылдардың соңында заманауи жылдам ату қабілеті бар және жарылғыш оқ-дәрілердің дамуы бүйірлік броньды қайта енгізуді қажет етті. 1890-шы жылдардың ортасында беттік қатайтылған броньдың пайда болуы бұрынғыға қарағанда азырақ салмақпен тиімді қорғаныс ұсынды. Мөлшері әртүрлі болатын бронекерлер, басқа крейсерлерден корпусының көп бөлігінде орналасқан қалың темір (кейінірек болат) броньмен ерекшеленді, бұл линкорлардағыдай, кемені оқтан қорғады. Алғашқы бронекер, Ресей императорлық флоттың «General Admiral» крейсері 1873 жылы суға түсірілді және желкен мен бу қозғалтқыштарын біріктірді. 1890-шы жылдарға қарай крейсерлер желкендерді тоқтатты және заманауи түрге ие болды. 1908 жылы бронекерлердің орнын дредноутқа тең қару-жарағы мен крейсердің жылдамдығына ие, бронекерлерден жылдам және күшті шайқас крейсерлері басты. Сонымен бірге, броньды белдеуі бар шағын крейсерлерді білдіретін «жеңіл крейсер» термині қолданыла бастады. Бұл кемелер енді екінші тақырыпты кемелер саналса да, бронекерлер Бірінші дүниежүзілік соғыста кеңінен қолданылды. Бұл соғыстан аман қалған көптеген бронекерлер 1922 жылғы Вашингтон теңіз келісімінің шарттарына сәйкес жойылды, ол соғыс кемелеріне шектеулер қойды және крейсерді 10 000 тоннаға дейінгі және 8 дюймдік калибрлі немесе одан кіші қару-жарақтары бар кеме ретінде анықтады – көптеген ірі бронекерлерге қарағанда әлдеқайда кішкентай. Аз ғана бронекерлер Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін сақталды. Қазірде Грекия флотының «Георгиос Авероф» кемесі ғана мұражай ретінде сақталған.

Өмірбаян

Қарулы крейсер 1870 жылдары жасалды. Бұл бронетанктік кеме мен жылдам және ұзақ қашықтықтағы, бірақ бронесіз крейсерлердің артықшылықтарын біріктіруге жасалған әрекет болды. Мұндай кеме теңіз саудасын қорғау үшін, әсіресе француз және британдықтар үшін, олардың кең аумақты теңіз империяларын күзету үшін қажет болды. Теңіз күштерінің жоғары лауазымдарындағылар, егер осы талаптарды қанағаттандыратын және жаңа технологияларды енгізетін кемелер болмаса, флоттарының ескіріп, теңізде соғыс болған жағдайда тиімсіз болып қалатынынан қынжылды. Бұған қоса, теңіздік артиллерияның күшейе беруі және осы оқтарға төтеп бере алатын броняның беріктігі арасындағы бәсеке де осы алаңдаушылықты күшейтті. 1860 жылы қолданыстағы ең ірі теңіздік зеңбіректердің бірінің калибрі және ол қатты ядролық оқ немесе шамамен сфералық снарядтарды атты. 1884 жылға қарай, диаметрі , жарылатын снарядтарды атуға қабілетті зеңбіректер теңіз кемелеріне орнатылды. Бұл зеңбіректер тегістелген темірдің 34 дюймге дейін тесіп өте алатын, теңіз бронясының алғашқы түрі. Бұл 1500 жылдардан бері кемелерде қолданылып келген ұңғылы зеңбіректер еді. 1870 жылдары теңіз күштеріне қайта енгізілген артқыдан зарядталатын зеңбіректер, олардың жоғары ату жылдамдығының арқасында ұңғылы зеңбіректерге қарағанда күштірек болды. Зеңбіректердің дәлдігін арттырған рифлді зеңбіректердің дамуы және жақсартылған снарядтар да маңызды факторлар болды. Крейсерлер, әдетте, линкорлердің ең ірі калибрлі зеңбіректермен бетпе-бет кездеспесе де, және көптеген теңіз күштері үлкендерінен гөрі тез тозбайтын кіші қаруларды жиі қолданса да, крейсерлерге де жарылудан қорғану үшін бір түрлі қорғаныс қажет болды. 1865 жылы прокатталған темір броняның және 1870 жылы «сэндвич» броняның қабылдануы кемелерге үлкен зеңбіректерден оқтарды тосып алуға мүмкіндік берді. Бұл екі қорғаныс схемасы да ауырлығын арттырған және жылдамдықты шектеген ағашты маңызды құралым ретінде пайдаланды, жылдамдық крейсердің міндеттерін орындауы үшін маңызды фактор болды. Алғашқы теңізге шығатын броненосцы шамамен 1860 жылы суға түсірілсе, британдық және француздық «станциялық броненосцы», ұзақ қашықтықтағы отарлық қызметтерге арналған, мысалы, британдық және француздық «Белликёз» броненосцы, 13 және 11 түйінмен жау саудасына шабуыл жасауға немесе жау саудасының шабуылдаушыларын іздеуге тым баяу болды, бұл міндеттер әдетте фрегаттарға немесе корветтерге жүктелді. Желкен және бумен қозғалған, бірақ броняның қосымша салмағы жоқ, бұл кемелер 16 немесе 17 түйінге дейін жылдамдыққа жете алатын. Олардың ең қуаттылары британдық , АҚШ теңіз күштерінің «Вампаноаг» және француздық «Дюкень» кемелері болды. Британдықтар әсіресе империяның ең алыс аймақтарына қызмет ету үшін осы кемелерге сенеді. 1862 жылы Хэмптон жолы шайқасынан кейін, АҚШ-тың ағаштан жасалған соғыс кемелері Конфедерацияның «Вирджиния» броненосцымен жеңілгеннен кейін, Адмиралтейство өз кемелері теориялық тұрғыдан кез келген операциялық аймақта броненоспен кездесуі мүмкін екенін түсінді. Кемелердің қозғалтқыштары жақсарып жатты, бірақ оларды дамытуға уақыт қажет болды. 1860 жылдардағы теңіз қозғалтқыштары бір кеңейістік типі болды, онда бу цилиндрге жіберіліп, поршенді итеріп, босатылды. Буды босату алдында көлемі ұлғайып бара жатқан цилиндрлер сериясы арқылы өткізілетін құрамалау, тиімдірек процесс болды; ол буға көбірек энергия өндіруге және бірдей қашықтықты жүру үшін аз көмірді пайдалануға мүмкіндік берді. Тиімділік артуымен бірге машиналардың күрделілігі де артты және бұзылу ықтималдығы да жоғарылады. Алайда, металлургия және инженериядағы жетістіктер, кішкентай бункерлерді пайдалану мүмкіндігі және коммерциялық қозғалтқыштарда құрамаларды сәтті пайдалану оны теңіз қозғалтқыштары үшін де тартымды нұсқаға айналдырды. 1870 жылдары құрама қозғалтқыштар соғыс кемелері үшін стандартқа айналды. Құрамалаудың өзі қуатты немесе жылдамдықты айтарлықтай арттырмады, бірақ ол әлдеқайда үлкен жұмыс ауқымын қамтамасыз етті. Күшпен тарту жүйелері қуатты және жылдамдықты арттыруға көмектесер еді, бірақ олар 1890 жылдардың басына дейін қолданылмайды.

1870-ші жылдар: Бірінші бронекерлер

Ресей теңіз флоты сауда шабуылына арналған бронежабды әскери кемені алғаш рет шығарды – 1870 жылы құрылысы басталған және 1873 жылы суға түсірілген «General Admiral» атты ресейлік крейсері. Ол алты және екі зеңбірекпен қаруланған. Ол және оның бауыры – «Герзог Эдинбургский» ресейлік крейсері – толыққанды бронеленбеген, тек су сызығы бойымен тар белдеумен қорғалған. Алайда, бұл белдеу тым ауыр болғандықтан кеменің су деңгейінен төмен орналасты, бұл оның тиімділігін одан әрі шектеді. Темір корпусты болғандықтан, олар ағаштан жасалған кемелерге қарағанда берік болды. Ең жоғары жылдамдығы сағатына шамамен және жоғары көмір тұтынуы, толық желкенді жабдықты қажет етуі, оларды крейсерлік қызметке толыққанды лайықты етпеді. Дегенмен, соғыс жағдайында бұл кемелер британ саудасына жаңа қауіп төндіреді деп есептелді, себебі кез келген кеме, жылдамдығына қарамастан, теңіздегі саудаға қауіп тудыруы мүмкін еді. Британдықтар 1873 жылы құрылысы басталған, 1875 жылы суға түсірілген және екі және жеті зеңбірекпен қаруланған жаңа кемемен жауап берді. Одан кейін тағы екі кеме салынды, олар төрт 10 дюймдік және сегіз 9 дюймдік зеңбірекпен жабдықталды. Бұл алғашқы бронекерлер сол кездегі бірінші сыныпты темір кемелердің кішірейтілген нұсқалары болды. Олардың 9 дюймдік белдеулері ресейлік кемелердің белдеулерінен қалың болғанымен, салмақты азайту үшін корпустың толық ұзындығына дейін созылмады және екі шетінен тарылды. Осы белдеудің артында кемелердің ең төменгі бөлігінде орналасқан бронелі палуба орналастырылды, ол оқ-дәрі қоймаларын және механизмдерді тікелей оқтан қорғауға арналған. Бұл палубаның үстінде көмір сақтауға арналған бункерлер мен қоймалар орналастырылды. Бұл аймақтар екі мақсатқа қызмет етті. Бункерлердегі көмірдің екі футы темірдің бір футына теңесетіндіктен, олар қосымша қорғаныс ретінде тартуылды. Сонымен қатар, егер кемелер шайқаста зақымданып суға батса, бункерлер мен қоймалардағы заттар олардың су үстінде қалуына көмектеседі деп үміттенілді. Осындай қарусыз қорғаныс болғандықтан, бұл кемелер алғашқы қорғалған крейсерлер деп есептелді. Алайда, бұл кемелер де ресейлік кемелердің кемшіліктерін бөлісті, сондықтан британдық теңіз флоты оларға толыққанды қанағаттанбады. «Шеннон» мен «Нельсон» крейсерлерінің ең жоғары жылдамдығы оларды жылдам крейсерлермен күресуге тым баяу етті, ал олар бірінші сыныпты соғыс кемесімен шайқасуға жеткілікті бронеленбеген. Олардың бронелі белдеулері де кеменің су деңгейінен төмен орналасқандықтан, тиімділігі шектеулі болды. Бұл ертедегі соғыс кемелерінің басты мәселесі – технология сол кездегі талаптарға жете алмады. Сондықтан, олар бірқатар шартты келісімдердің нәтижесі болды және толыққанды тиімді бола алмады. Олар әдетте 60 немесе 70 фунт/квадрат дюйм қысыммен бу шығаратын қазандықтармен қамтамасыз етілген қос кеңейтімді бу машиналарымен қуаттандырылды, бұл салыстырмалы түрде нашар тиімділік пен қысқа қашықтыққа әкелді. Жақсартылған қозғалтқыштарға қарамастан, шетелдегі жанармай құю станцияларының жетіспеушілігі толық желкенді жабдықты қажет етті. Желкенді кемелерге жоғары борт және жақсы тұрақтылық қажет болғандықтан, мониторларда және кейбір линкорларда қолданылатын бронелі мұнараларды пайдалану мүмкін болмады, себебі мұнара кемеде өте ауыр салмақ болып табылады және оның орналасуы мұхиттық кеме үшін қажетті борттан төмендеуді талап етеді. (1870 жылы 500 адамнан тұратын экипажымен бірге «Warrior» кемесінің қазасы, қатты теңізде бу және желкенді мұнаралы кемемен не болуы мүмкін екенін көрсетті.) Осы себепті бронекерлер дәстүрлі жақтан ату орналасуын сақтады. Олардың бронясы кеменің көп бөлігінде су сызығының бойындағы қалың белдеу түрінде орналастырылды, ал палубадағы зеңбірек позициялары міндетті түрде бронеленбеген. Бұл кемелердің шектеулері олардың құрылысынан кейін ондаған жылдар бойы толыққанды жойылмады. Осы арада 1877 жылдың мамырында британдық бронесіз крейсер мен перуандық монитор «Huáscar» арасындағы шайқас, көбірек және жақсы қорғалған крейсерлердің қажеттілігін көрсетті. «Shah» және кішірек ағаш корвет «Amethyst» «Huáscar» кемесіне маңызды залал келтірмей 50-ден астам оқ атты. Перулік кемеде ауыр техникаға үйренбеген және тек алты оқ атқан тәжірибесіз экипаж болды, олардың барлығы да сәтсіз аяқталды. Бұл шайқас бронеленген крейсерлердің маңыздылығын көрсетті.

1880 жылдары қорғалған крейсердің өсуі

1870 жылдары бронебойғыш қарулардың мөлшері мен күшінің жылдам өсуі соғыс кемелері мен крейсерлерді жобалаушылар үшін мәселе тудырды. Тіпті қазіргі қарулардан тиісті брондаумен жасалған кеме де, оның бронясын тесіп өте алатын жаңа қаруларға осал болуы мүмкін. Сондықтан теңіз дизайнерлері кемелерін брондаудың жаңа тәсілін қолданды. Қозғалтқыштар, қазандықтар, патрондар және кеме зақымданған жағдайда оны тұрақтандыруға жеткілікті корпус құрылымы сияқты маңызды бөліктер, су сызығының астындағы брондалған палубаға орналастырылуы мүмкін. Бұл палубаға снарядтар тек тік бұрышпен тиеді, сондықтан ол белдік бронясынан жұқарақ және жеңілірек болуы мүмкін. Кеменің қабырғалары мүлдем брондалмаған, бірақ брондалған белдік сияқты тиімді болар еді, бірақ оқ атуды тоқтатуға қабілетсіз. Осы принциптер бойынша жобаланған крейсерлер, «қорғалған крейсерлер» деп белгіленді, 1880-ші және 1890-шы жылдардың басында брондалған крейсерлерді басып озды. Бұрын айтылғандай, «Шеннон» бронекері брондалған палубаны алғаш рет пайдаланған кеме болды. Алайда, 1870 жылдардың соңына қарай, толық ұзындығындағы брондалған палубасы бар және жақтағы бронясы жоқ немесе аздау кемелер кездесе бастады. Италиялық өте жылдам соғыс кемелерінде брондалған палубалар мен қарулар болған, бірақ жақтағы бронясы болмаған. Британдықтар 1878 жылы құрылысын бастаған корветтерінде толық ұзындығындағы брондалған палубаны қолданды; алайда, «Комус» класы отарлық қызмет үшін жобаланған және тек жылдамдыққа ғана қабілетті болды, сауданы қорғауға немесе флоттық міндеттерге жеткіліксіз. Қорғалған крейсерлік конструкциядағы жаңалық – чилилік «Эсмеральда» крейсері, оны британдық «Армстронг» фирмасы «Элсвик» кеме жасау орнында жобалап, салды. «Эсмеральда» кемесі жоғары жылдамдығымен (км/сағ), желкендерсіз және екі 10 дюймдік және алты 6 дюймдік қарумен жабдықталған, оның мөлшеріне қарағанда өте қуатты саналды. «Италия» класынан шабыттанған қорғаныс схемасы, толық ұзындығындағы қорғалған палубаны және қабырғаларындағы тосқауылдан жасалған қорғанды қамтыды. «Эсмеральда» кемелерінің құрылысы Италия, Қытай, Жапония, Аргентина, Австрия және АҚШ үшін ұқсас конструкциядағы «Элсвик» крейсерлерінің құрылысына әкелді. Қорғалған крейсерлер екі себепке байланысты тартымды болды. Біріншіден, бронекерлер туралы идея теңізшілер арасында толыққанды қабылданбады. Екіншіден, бірнеше теңіз флоты бронь қалыңдығы мен негізгі қарудың мөлшері арасындағы жарысқа қатысып, соғыс кемелері мен бронекерлерге жұмсауға жеткілікті қаражаты болмады. Кішірек, арзан крейсерлер пайдалырақ болды. Француз теңіз флоты 1880 жылдары қорғалған крейсерді толыққанды қабылдады. Сауда шабуылы үшін жылдам крейсерлерден және жағалауды қорғау үшін торпедалық қайықтардан тұратын теңіз флотын ұсынған «Жас мектеп» ойлау мектебі Францияда айқын ықпал етті. Бірінші француз қорғалған крейсері – француз крейсері «Сфакс», 1882 жылы салынды, содан кейін қорғалған крейсерлердің алты класы салынды – және француз крейсері «Дюпю де Лом» дейін бронекерлер салынбады, ол 1888 жылы салынды, бірақ 1895 жылға дейін аяқталмады. «Дюпю де Лом» революциялық кеме болды, ол француз бронекерлерінің біріншісі болып мачталарын толыққанды алып тастады және болат бронямен қапталды. Алайда, кеме және тағы екі кеме жеткілікті теңізге лайықты болмады, ал олардың бронясын заманауи жылдам ату қарулары тесіп өте алатын. Осылайша, 1891 жылдан 1897 жылға дейін француздар қорғалған крейсерлерді салуға қайта оралды. Британдық Корольдік теңіз флоты 1887 жылға дейін қандай қорғау схемасын қолдану керектігі туралы шешім қабылдауға қиналды. 1881 жылы құрылысы басталып, 1886 жылы аяқталған үлкендер бронекерлер ретінде салынды, бірақ олар көбінесе қорғалған крейсерлер деп аталды. Олар қалыңдығы 10 дюйм болатын бронежилемді алып жүрсе де, белдік кеменің ұзындығы 315 футтың (96 м) ішінде тек 140 футты (43 м) ғана қамтыды және толық жүктемеде су сызығының астында болды. Класстың нағыз қорғанысы қалың брондалған палубадан және су басуды болдырмау үшін көмір бункерлерінің орналасуынан болды. Бұл кемелер желкенді соңғы бронекерлер болды. Алайда, сынақтар кезінде мачталар мен желкендердің зияны пайдасынан артық екені анық болды; олар алынып тасталды және олардың орнына автоматтармен жабдықталған бір әскери мачта орнатылды. Корольдік флоттағы келесі сыныптың шағын крейсерлері, «Крестоносцы» қорғалған крейсерлер болды, бірақ Корольдік флот содан кейін бронекерге оралды, 1885 жылы құрылысы басталып, 1889 жылы аяқталған. Әскери-теңіз флоты «Орландос» кемелерін қорғалған крейсерлерге қарағанда нашар деп санады және кейіннен тек қорғалған крейсерлерді, соның ішінде 14 000 тонналық өте үлкен, жылдам кемелерді салды. Алайда, «Орландос» кемелері үш кеңейтімді қозғалтқышты қолданған крейсерлердің бірінші класы болды. Өйткені бұл типтегі поршеньді қозғалтқыш буды үш сатыда пайдаланды, ол бұрынғы күшті қозғалтқыштардан тиімдірек болды. Ол сондай-ақ жоғары қысымды буды, 60 фунт күшін шаршы дюймқа қабылдады, бұрынғы қозғалтқыштардағы 25-30 фунт күшімен салыстырылғанда. Осы инженерлік жетістіктермен соғыс кемелері енді желкендерден бас тартып, толыққанды бумен жүре алатын болды. 1880 жылдары бронекерлерге басымдық берген жалғыз үлкен теңіз державасы – Ресей болды. Ресей теңіз флоты он жыл ішінде төрт бронекер және бір қорғалған крейсер салды, олардың барлығы үлкен кемелер және желкендермен жабдықталған.

Дредноуттың алдындағы дәуірдегі бронекерлер

1880-шы жылдардың соңында жылдам атуға қабілетті зеңбіректердің пайда болуы крейсерлердің конструкциясын өзгертуге мәжбүр етті. Су сызығында немесе оған жақын жерде көптеген оқтардың тиюі қорғалған крейсерлерде қолданылатын су өткізбейтін материалдың тиімділігін жоя алатындықтан, бортық броня қайтадан маңыздырақ болды. Төрт дюйм (шамамен 10 см) жеткілікті деп есептелді. Дегенмен, ол тек зеңбіректерді және су сызығын ғана емес, сонымен қатар корпустың аралық бөлігінің көп бөлігін де жабу керек еді, әйтпесе, жаңа жарылғыш оқтар кеменің броньсыз бөлігіне еніп, оны жоя алатын еді. Тағы бір маңызды оқиға – 1890 жылы американдық теңіз стратегияшысы Альфред Тайер Маханның «Теңіз күшінің тарихқа ықпалы» атты кітабының жарық көргені болды. Махан теңізге басымдыққа қол жеткізу үшін линкорлардың маңыздылығын баса көрсеткенімен, бронекерлер мен үлкен қорғалған крейсерлер теңіз жолдарын бақылау үшін екінші сыныпты линкорлар ретінде және, мүмкін, шайқас флотының жауынгерлік бөлімдері ретінде де қолданылуы мүмкін еді. 1890-шы жылдардың ортасынан соңына дейін салынған бронекерлер көбінесе пре-дредноут линкорлары сияқты үлкен және қымбат болды. Олар ұзақ қашықтықтағы атуға, жоғары жылдамдыққа және линкорларға жақын қарулануға ие болды, сонымен қатар жылдам атуға қабілетті зеңбіректерден қорғануға жеткілікті бронямен жабдықталды, ол сол кездегі ең маңызды қару деп есептелді. Олардың жылдамдығы басқа бір жаңалықтың арқасында мүмкін болды – алғаш Харви, содан кейін Крупп бронясы сияқты цементтелген болат броня. Бұл бронялардың никельді және жұмсақ болатпен салыстырғанда жоғары кернеулік беріктігіне ие болғандықтан, үлкен крейсерге жеңіл, бірақ тиімді броня белбеуін орнатуға мүмкіндік берді. Олар бұрынғы бронялық қаптама сияқты ауыр ағаш тіректеріне мұқтаж болмады, себебі бұл тіректер қарсы снарядтардың соққысын жұмсарту және тарату үшін қолданылатын. Оларды бекіту үшін тек текті ағаштан жасалған тегіс бет қана қажет болды. Бұған қоса, бұл белбеу бұрынғыдан әлдеқайда кең болуы мүмкін еді, боеприпас пен қозғалтқыштар орналасқан корпустың ортасын, негізгі палубадан су сызығының астындағы бес футқа дейін қамтиды. Болаттық бөлектер корпустың беріктігін арттырды, ал белбеудей қалың броня зеңбіректерді жауып, басқару мұнарасын қоршап тұрды. Осы жетістіктердің арқасында кемелер бұрынғыдан гөрі жақсы қорғалды. Сонымен қатар, оларды шайқасқа дайын күйде ұстау қымбатқа түсті, себебі олар фланг жылдамдығымен жүргенде бу қазандықтарын отынмен қамтамасыз ету үшін линкорларға қарағанда көбірек отындықтарды қажет етті. Махан ұсынған идеялар француз адмиралы Эрнест Франсуа Фурньенің 1896 жылы «Какую флот необходим» атты кітабын жазуына түрткі болды. Фурнье технологиялық жағынан дамыған бронекерлер мен торпедалық кемелер флотының көптеген іс-шараларды орындауға және әлеуетті жауларды жеңуге жеткілікті күшті және икемді болатынын айтты. Француз теңіз және үкіметтік топтары бұл идеяны өзара қолдады, тіпті крейсерлерді линкорлардан жоғары бағалағандар да соңғысының барлау және коммерциялық соғыстағы әлеуетті пайдалылығын мойындады. Нәтижесінде үлкен бронекерлер салынды. Француз крейсері «Жанна д’Арк» 1896 жылы салынды, 11 000 тонна суды ығыстырды, аралас қару-жарақпен жабдықталды және машиналар бөлімінің үстінде Харви бронялық белбеуі болды. Одан кейін 12 300 тонна және 14 000 тонна салмақты кемелер салынды. «Леон Гамбетта» 22,5 түйін жылдамдыққа жететін, екі мұнарада төрт зеңбірекпен және төрт жеке және алты қос мұнарада 16 зеңбірекпен қаруланған. «Эдгар Кине» кемелері 23 түйін жылдамдықпен 14 зеңбірекпен қаруланды және белдеуі, палубасы және мұнаралары бронямен жабдықталды. 1892 жылы империяның теңіз жолдарын тиісінше қорғау үшін кез келген әлеуетті жаудан екі есе көп крейсер қажет деген қорытындыға келген Ұлыбритания Франция, Ресей және Германия тарапынан туындаған қауіпке жауап ретінде 1898 жылы 21 түйін жылдамдығымен «Кресси» бронекерлерін қайтадан салуға кірісті. «Крессилердің» Krupp болаттық белдеуі жылдам атуға қабілетті зеңбіректерден снарядтарды тесіп өтуіне кедері келтіруі керек еді, ал олардың екі 9,2 дюймдік (233,7 мм) және 12 6 дюймдік (152 мм) зеңбіректері салыстырмалы атыс күшін ұсынды. Олардың белдеулік бронясының салмағы 2500 тоннаны құрады, бұл басқаша ұқсас «Бенбоу» кемесінің 1809 тоннасынан асып түсті және шайқас кемелеріне өте ұқсас болды. «Крессилер» британдық крейсерлік құрылыстың жылдам өркендеуінің бастауы болды. 1899 мен 1905 жылдар арасында жеті класс бронекерлер салынды немесе суға жіберілді, барлығы 35 кеме. Жапония, қазір британдықтардан теңіз мәселелері бойынша техникалық көмек алып, Франция мен Ұлыбританиядан үлкен кемелерді сатып алды, өз бронекерлер бағдарламасын бастады. 1895 жылы бірінші қытай-жапон соғысының аяқталуымен және Ресейдің қысымымен (кейін «Үштік араласу» деп аталды) Ляодун түбегін Қытайға қайтаруымен, Жапония «Жасарлық және нығайлылық» (臥薪嘗胆, Гашиншоттан) ұранымен келесі қақтығыстарға дайындалып, 10 жылдық теңіздік құрылыс бағдарламасын бастады. Бұл 109 кемелік құрылыстың ядросы – британдық «Кресси» класына ұқсас алты (кейін сегіз) бронекерлі алты линкордан тұратын «Алты-Алты» бағдарламасы болды. Жапон крейсері «Якумо» осы крейсерлердің негізгі үлгісін ұстанды – 10 000 тонналық суды ығыстырумен, төрт 8 дюймдік және он екі 6 дюймдік зеңбіректерді алып жүрді, негізгі белдеумен, броньды палубамен және мұнаралық бронямен қорғалды және жылдамдықпен жүрді. Олар крейсер мен линкор арасындағы компромисс ретінде қарастырылды және шайқас эскадрильяларында капиталдық кемелердің күшін күшейтуге арналған. Бұл тәжірибе Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жалғасты. Бірінші американдық бронекер «Мэн» 1889 жылы суға жіберілді, бірақ оның бронялық плиталарын жеткізуде үш жылдық кешігу болғандықтан 1895 жылға дейін аяқталмады. Төрт 8 дюймдік зеңбірекпен, зеңбіректердің екеуі бортында (алдыңғы мұнара оң жаққа, артқы мұнара сол жаққа орналасқан) және алты 6 дюймдік зеңбірекпен жабдықталған, ол 7 мен 12 дюйм (178-ден 305 мм-ге дейін) белдеулік бронямен және палубасында 1-ден 4 дюймға (25-тен 102 мм-ге дейін) бронямен жабдықталды. Алайда, «Мэн» Харви немесе Крупп бронясы қол жетімді болғанға дейін салынғандықтан, осы бронялардың салмағын азайту артықшылықтарынан пайдалана алмады. 1894 жылы ол «екінші сыныпты линкор» деп қайта аталды, бұл 16,45 түйін жылдамдықпен басқа крейсерлерге қарағанда айтарлықтай баяу және бірінші қатардағы линкорлардан әлсіз болғанын көрсететін қиын компромисс болды. 1898 жылы Гавана портындағы оның жойылуы Испан-Америка соғысын бастауға түрткі болды. «Мэннің» тікелей ізбасарлары «Нью-Йорк» және «Бруклин» 1895 және 1896 жылдары суға жіберілді, олар «Мэнге» қарағанда жұқарақ, бірақ жаңа бронямен жабдықталды, белдеуінде 8 дюйм және палубасында 3-тен 6 дюймға (76-дан 152 мм-ге дейін) броня болды және жалпы түрде жылдам атуға қабілетті қаруларға қарсы жақсы қорғалды. Олардың бронясы Дюпюи де Ломның бронясына ұқсас болды, бірақ француз кемесінің бронясы корпустың әлдеқайда үлкен бөлігін қамтыды. Екі кеменің корпустық қорғанысы сол кездегі ең үлкен крейсерлер болған британдық «Эдгар» кемелерінен жоғары болды, бірақ оларда бортық бронясы болмады. Алты 8 дюймдік зеңбірекпен жабдықталған «Нью-Йорк» француз кемесінен көбірек ауыр қаруға ие болды. Сонымен қатар, «Нью-Йорк» құрылысшысы теңіз күштерінің жобасынан ауытқып, құрылыс кезінде қазандықтарын қайта орналастырды, бұл су астындағы қорғанысты арттырған қосымша көлденең және бойлық бөлектерді орнатуға мүмкіндік берді. «Бруклин» «Нью-Йорк» және «Олимпия» дизайндарының жақсартылған нұсқасы болды, одан да көп қаруланған (сегіз 8 дюймдік және он екі 6 дюймдік зеңбірекпен) және мұрындық қосылған арқасының арқасында жақсы теңіздік қасиеттерге ие болды. Осы екі кемеден кейін теңіз күштері Испан-Америка соғысы крейсерлердің «тиімді» болатынын көрсеткенге дейін линкорлар құрылысына шоғырланды, генерал Дж. Б. Крэбтридің сөзімен айтқанда, «және басқаларын қажет ететінін көрсетті». Соғыс аяқталғаннан кейін жақын арада теңіз күштері алынған сабақтарды пайдалану үшін алты бронекерді салды.

Цусима шайқасы және ұрыс крейсерінің пайда болуы

Қарулы крейсерлер 1905 жылы Цусима шайқасында жапондықтар майдан шебінде табысты қолданылды. Жапондықтардың шайқаста алған зардаптарының ішінде «Ниссин» бронекері сегіз оққа түсті, оның үш қаруын жойды, бес экипаж мүшесін өлтірді және тағы 90 адамды жарақаттады (жарақат алғандардың бірі – Иссороку Ямамото, кейін Перл-Харборға шабуылды жоспарлаған). Басқа жапон бронекерлерінің ешқайсысы ауыр зақым көрмеді немесе көп адам шығынына ұшырамады. «Ивате» жапон крейсеріне 16 рет оқ тиді, бірақ бортындағы ешкім қаза болған жоқ, тек 15 адам жарақат алды. «Касаги» жапон крейсерін қоспағанда, Цусимада таңертең болған барлық крейсерлер сол күні кешке дейін шайқасқа дайын болды. Жапон бронекерлерінің табысы әлемдік флоттарда бронекерлер құрылысының өркендеуіне әкелді, себебі кейбір теңіз сардарлары бронекерлердің жоғары жылдамдығы жауынгерлік кемелерге қарсы теңіз шайқасында аман қалуды қамтамасыз ете алады деген қорытындыға келді; олар Ресейдің Балтық флотының тиімсіздігі мен тактикалық нашарлығын ескермеді. Бірінші теңіз лорды «Жэки» Фишер, британдық сауда мен аумақтық мүдделерді қорғау үшін бронекерлерді линкорлардан гөрі пайдалы деп санайтын, оның күш-жігерінің дұрыс екенін көрді; оның «жылдамдық – броня» деген сенімі оны жауынгерлік крейсер жасауға итермеледі. Дания теңіз күштерінің командирі Уильям Ховгаард, кейін Нью-Йорк кеме құрылысы компаниясының президенті болып, АҚШ теңіз күштерінің жауынгерлік кемелерді жобалау кеңесші кеңесінде қызмет етті, бұл кеңес 1930 жылдары жылдам жауынгерлік кемелерді жоспарлауға көмектесетін. Ол: «Қарулы крейсердің жауынгерлік қабілеті болашақ флоттық шайқастарға қатысуын анықтайтын деңгейге жетті» деді және «жауынгерлік крейсер» құруға шақырды. Махан бронекерлерге деген қызығушылықты «мода» деп атады, содан кейін түсіндірді: Ол қарулы, ол крейсер; ал сенде не бар? «Желіде тұрып» жатқан кеме? Ата-бабаларымыз айтқандай: Жоқ, және Иә, яғни, қажет болған жағдайда және оның күшінен асып, тәуекелге бара отырып. Крейсер ме? Иә, және Жоқ, себебі оған броня мен қару-жарақ беру үшін, олар желіге сәйкес келмейді, сіз крейсерге қажетті жылдамдық пен көмірге төзімділік үшін қажетті тоннажды бердіңіз. Осы тоннажды броня мен қару-жараққа беру арқылы сіз оны басқа мақсаттардан алдыңыз; немесе оның жылдамдығын және төзімділігін арттырудан, немесе басқа крейсерді қамтамасыз етуден. Сізде оның ішінде керектей көп крейсер және броньды кеме, немесе крейсерлерден аз және броньды кеме көп. Мен мұны комбинация деп атамаймын, бірақ компромисс деп атаймын. Мен сіздің пайдасыз кемеңіздің бар екенін айтпаймын. Мен сіздерде тоннажға байланысты болуы тиіс кеменің пайдалылығы жоқ деп айтамын. Цусимадағы табысымен қуанған Жапония 1905-1908 жылдар аралығында төрт «Цукуба» кемесін салды. 20,5 түйін жылдамдықпен олар төрт зеңбіректен тұратын аса ауыр қару-жарақпен, белдеу және мұнара бронясымен және палуба бронясымен жабдықталған. «Цукубалар» ескірген линкорлардың орнын алмастыруға арналған, бұл Жапонияның бронекерлерді флоттық шайқастарда пайдалануды жалғастыру ниетінің көрінісі болды. АҚШ теңіз күштері 1902-1904 жылдар аралығында салынған «Крестонос» кемесімен крейсерлердің негізгі зеңбірек калибрін көтерді. Бұлардың әрқайсысында 4 және 16 зеңбірек болды, ал біріншісі бұрын соғыс кемелеріне арналған. Олар «Пенсильваниядан» (белдеулері мен палубаларында) жұқарақ броняға ие болғанмен, жаңадан салынған конгрестік шектеулер бойынша тоннажға байланысты, олар әлі де 22 түйінге дейін буды ала алды. Олар Тынық мұхитындағы соғыс жағдайында жылдам және күшті жауап ретінде жасалды және ең үлкен және соңғы американдық бронекерлері болды. Британдықтар да бронекерлер бағдарламасының ең үздік үлгісі ретінде крейсерлер үшін қару-жарақ пен зеңбіректерді қарастырды. Олардың сыйымдылығы 14 600 тонна, жылдамдығы 23 түйінге жететін, 4 және 10 зеңбірекпен қаруланған. Бұл кемелер іске қосылған кезде Ұлыбритания әлемдегі ең ірі бронекерлік крейсерлік күшке ие болды. Британдықтармен әскери қару-жарақ жарысына толығымен қатысқан немістер, жарым-жартылай жауынгерлік және саудалық рейдтер ретінде, жарым-жартылай Жапонияның табысынан қорғалған бронекерлерді салуды жалғастырды. 1897-1906 жылдар аралығында олар сегізін шетелдегі станцияларда пайдалануға берді. Алғашқы екі, «Шарнхорст» және «Гнейзенау», зеңбіректермен қаруланды; одан кейінгі алтыда қазіргі заманғы дизайндағы зеңбіректер болды. Соңғы екі кеме 12 781…

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Дредноутқа дейінгі бронекемелер мен бронекруизерлер қазіргі заманғы бронекемелер мен крейсерлердің дизайндарынан кемтар болғанымен, бронекруизерлер Бірінші дүниежүзілік соғыста белсенді рөл атқарды. Олардың бронясы мен атыс күші басқа крейсер түрлері мен қаруланған сауда кемелерін жеңуге жеткілікті болды, ал жылдамдығы мен қашықтығы оларды ашық теңізде ұзақ операциялар жүргізуге қолайлы етті. Кейбір неміс және Корольдік теңіз кемелері, мысалы, алыс теңіз эскадрильяларына бөлінді. Бірақ көптеген кемелер Еуропа суларын күзету үшін тәуелсіз эскадрильялар құрып, капиталдық кемелер порттан шыққан сайын олармен бірге жүрді. Коронел шайқасында неміс бронекруизерлері Батыс Үндістан станциясынан британдық теңіз күштеріне қарсы айқын жеңіс оді. Жаңа кемелер, жоғары атыс дағдысы және тиімді логистикамен немістер британдық бронекруизерлерін батырып, 1500-ден астам британдық теңізші мен офицердің (контр-адмирал Кристофер Крэдокты қоса) қаза табуына себеп болды. Бұл бронекруизерлердің басты қарсыластар ретінде қатысқан соңғы шайқастарының бірі болды, ал келесі барлық шайқастарда крейсерлер мен дредноуттар басымдық танытты. Бұған қоса, британдықтардың моральдық жағдайы нашарлап кетті. Алты апта бұрын "Арсенал" және "Арсенал" бронекруизерлері U9 неміс суасты қайығымен бір күні батып кеткен еді. Бес аптадан кейін Фолкленд аралдары шайқасы технология мен тактиканың қаншалықты өзгергенін көрсетті. "Шарнхорст" және "Гнайзенау" кемелері британдық "Неспеш" және , үш бронекруизер және екі жеңіл крейсер күштерімен батырылды. Неміс бронекруизерлері өздерін қуушылардан қашуға тым баяу болды, ал бастапқыда дәл болған атыстары британдық крейсерлерге елеулі зиян келтіре алмады. Британдық 12 дюймдік зеңбіректер немістерге соққы бере бастағаннан кейін шайқастың бағыты өзгерді, ал неміс бронекруизерлері қашықтықты жақындатып, жоғары қосалқы қаруларын пайдалануға үлкермей, қирады. Бұл жеңіс Лорд "Джеки" Фишердің жорық крейсерлерін салуын ақтады – бронекруизерлерді олардан жылдам және күшті кемелермен іздеп табу және жою үшін. Неміс әскерінің қолбасшысы адмирал Максимилиан фон Шпее одақтастардың, әсіресе Жапон императорлық флоты мен Австралия корольдік флотының крейсерлерінен сақтанды. Ол соңғысының флагманы, крейсерін, өзінің бүкіл күшінен басым деп сипаттады. Фолклендтерде ол британдық крейсерлерге портта шабуыл жасау мүмкіндігін жіберіп алып, шайқастың ұтылғанын түсінді. Доггер банкасы шайқасында "Блюхер" британдық крейсердің снарядымен қирады, бұл оның жылдамдығын 17 түйінге дейін төмендетіп, тағдырын шешті. Адмирал Франц фон Гиппер "Блюхерді" батырып, өзінің құндырақ крейсерлерін құтқаруды жөн көрді. , және Ютландия шайқасында неміс теңіз күштерінің майдан шебіне түскенде, байқаусызда олардың көз алдына келіп, бірнеше крейсер мен дредноуттарды қамтыды. Бронялық белдеудің 280 мм (11 дюйм) және 300 мм (12 дюйм) оқтарға қарсы тұруға жеткіліксіз екені дәлелденді. Бронекруизерлердің соңғы соққысы – қақпақты бронебойғыш оқтарды жасау болды. Harvey және Krupp Cemented бронясы үлкен өлшемдегі AP оқтарына тигенде қорғаныс ретінде сәтсіз аяқталды. Кейінгі қатаң қақпақты AP оқтары жағдайды одан да нашарлатты.

Ауыр крейсерлермен айырмашылықтар

Қарулы крейсерлер, аты солай болғанымен, ауыр крейсерлердің тікелей ата-бабасы болған жоқ. Қарулы крейсерлер түрі бір технологиядан екіншісіне ауысқан кезеңде пайда болды. Қазандықтар жақсарды (бірақ әлі де жетілдіру қажет болды), ал Крупп жасаған броня және күшті бу машиналары қолданысқа енді. Өзгерістердің қарқыны тым жоғары болды, сондықтан 20 жылдан асқан кез келген кеме толығымен ескірген деп есептелді. Италия теңіз флоты, соғыс кемелерін алуға шамасы келмей, 7,500 тонналық «Гарибальди» класты крейсерін жасады, ол халықаралық деңгейде сәттілікке жетті. Ұлыбритания Корольдік теңіз флотының бас конструкторы Уильям Х. Уайт бұл дизайнға әсерленді және 1897 жылдың 3 мамырында 12,000 тонналық «Кресси» класты крейсердің жобасын ұсынды, ол бастапқыда соғыс кемелерінің қатарын толықтыру үшін жасалған еді. Осылайша, қарулы крейсерлер – жауынгерлік крейсерлердің тікелей алдыңғысы және оларға шабыт бергені. Ауыр крейсерлер 1930 жылғы Бірінші Лондон теңіз келісімінің тікелей нәтижесі болды, ол крейсерлерді 6,1 дюймнен үлкен негізгі қарулары бар және кішірек негізгі қарулары бар екі классқа бөлді, екеуі де Вашингтон теңіз келісімінің шектеулерінде болды, ол крейсерлердің стандарттық сыйымдылығын 10,000 тоннан аспауы керек екенін, ал негізгі қарулары 8 дюймнен (203 мм) аспауы керек екенін белгіледі. Ауыр және қарулы крейсерлер арасында маңызды техникалық айырмашылықтар болды, олардың кейбіреулері олардың арасындағы ұрпақтардың айырмашылығын көрсетті. Ауыр крейсерлер әдетте мұнаймен қыздырылатын бу қазандықтарымен және бу турбиналық қозғалтқыштармен жабдықталған, ал қарулы крейсерлерге қарағанда әлдеқайда жоғары жылдамдыққа ие болды (өз дәуіріндегі көмірмен жұмыс істейтін бу машиналарымен қозғалған). Вашингтон келісімінен және 1930 жылғы Лондон теңіз келісімінен, сондай-ақ 1936 жылғы Екінші Лондон теңіз келісімінен шыққан елдер ауыр крейсерлерге қатысты барлық шектеулерді күшсіз етті, бірақ іс жүзінде салынған жалғыз үлкен немесе ірі крейсерлер – «Аляска» класының екі кемесі болды.