Кіріспе

Апат фильмдері немесе апаттық фильмдер – сюжеттік желісінде алда тұрған немесе жүріп жатқан апатты бейнелейтін фильм жанры. Мұндай апаттарға табиғи апаттар, оқиғалар, әскери/террорлық шабуылдар немесе пандемия сияқты жаһандық апаттар жатуы мүмкін. Экшн фильмдерінің бір саласы болып табылатын бұл фильмдерде әдетте жағдайдың шиеленісуі, апаттың өзі және кейде оның салдары көрсетіледі, көбінесе нақты кейіпкерлер немесе олардың отбасыларының көзқарасынан, немесе түрлі адамдардың аман қалу тактикасы бейнеленеді. Мұндай фильмдерде көбінесе актерлердің көп саны мен бірнеше сюжеттік желілер болады, кейіпкерлердің апаттан аулақ болуға, қашып құтылуға немесе оның салдарымен күресуге жасаған тырысыстарына назар аударылады. Бұл жанр 1970 жылдары «Аэропорт» (1970) сияқты танымал фильмдердің шығуымен ерекше дамыды, одан кейін «Посейдонның шытыршығы» (1972), «Жер сілкінісі» (1974) және «Мұнарадағы от» (1974) фильмдері тез арада жарық көрді. Актерлік құрам әдетте таныс актерлерден тұрады. Фильмде апат басталғаннан кейін кейіпкерлер көбінесе адамның әлсіз жақтарымен бетпе-бет келеді, махаббатқа ұшырайды немесе кінәліні іздейді. Фильмдерде әдетте қайтпас мінезді батыр немесе батыр қыз (Шарлтон Хестон, Стив Маккуин және т.б.) қауіпке қарсы күреске жетекшілік етуге шақырылады; көп жағдайда «жаман» немесе «өзімшіл» адамдар апаттан бірінші болып зардап шегеді. Жанр 1990 жылдары компьютерлік графика мен студиялық бюджеттердің артуының нәтижесінде жаңарып, үлкен эффектілерге мүмкіндік берді, нәтижесінде 1997 жылы Джеймс Кэмеронның «Титаник» фильмі құбылысқа айналды.

Шығу тегі

Апаттар тақырыбы кино өнерінің пайда болған сәттерінен бері бар. Алғашқы туындылардың бірі – Джеймс Уильямсонның (Англия) 1901 жылғы "От!" фильмі. Бұл үнсіз фильмде өртеніп жатқан үй және оны сөндіруге келген өрт сөндірушілердің, үй ішіндегілерді құтқаруы бейнеленген. Жанрдың бастаулары 1912 жылғы "Титаник" кемесінің қазасына арналған "In Nacht und Eis" фильмінде, сондай-ақ 1913 жылғы "Атлантида" (де Таитиник туралы), 1916 жылғы Данияның "Әлемнің соңы" (комета туралы), 1928 жылғы "Нұхтың кемесі" (Жаратылыс кітабынан алынған Ұлы су тасқыны туралы), 1933 жылғы "Топан су" (Нью-Йорк қаласын қиратып жатқан толқындар туралы), 1933 жылғы "Кинг Конг" (Нью-Йорк қаласын шабуылдаған алып горилла), және 1935 жылғы "Помпеидің соңғы күндері" (79 жылы Везувий жанартауының атқылауы) фильмдерінде де кездеседі. Джон Фордтың 1937 жылғы "Желдауыл" фильмі тропикалық дауылдың ойран салып, қияметтік көріністерін көрсетумен аяқталады. 1936 жылғы "Сан-Франциско" драмасы 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісін, ал 1937 жылғы "Ескі Чикаго" 1871 жылы қаланың өртке түсуін қайта жаңғыртады. Үнсіз фильмдер дәуірінде болғандай, "Титаник" кемесінің апаты режиссерлер мен көрермендер үшін танымал тақырып болып қала берді. 1943 жылы Вернер Клинглер мен Герберт Селпин "Титаник" атты эпикалық фильмді шығарды. Бірақ, фильм Германияда тез тыйым салынды, ал режиссері Селпиннің өлім жазасына кесілгені айтылады. Бұл фильм барлық "Титаник" фильмдері үшін негіз болды, ал кадрлары британдық нұсқасы үшін қосымша материал ретінде пайдаланылды. Клифтон Уэбб пен Барбара Стэнвик 1953 жылы 20th Century Fox компаниясының "Титаник" фильмінде, ал 1958 жылы британдық "Есте сақтауға лайық түн" фильмінде ойнады. 1960 жылғы британдық "Соңғы сапар" фильмі "Титаник" апатына арналмаса да, "Посейдон" оқиғасының алғы күші болды. Роберт Стак суға батып бара жатқан кемеде қалған әйелі (Дороти Малоун) мен баласын құтқаруға тырысатын ер адам рөлінде ойнады. Кеменің трагикалық түрде суға батуы бейнеленген бұл фильм "Оскар" сыйлығына "Ең жақсы арнайы эффектілер" номинациясына ие болды. 1970 жылдардағы танымал апат фильмдеріне жол ашқан фильмдердің қатарында: Джон Уэйн мен Роберт Стактың мұхитты кесіп өтуге тырысатын бұзылған ұшақтың ұшқыштары ретінде ойнаған 1954 жылғы "Жоғары және күшті", Артур Хейлидің (1968 жылы "Аэропорт" романын жазған) 1957 жылғы "Нөл сағаты!" (ұшақ экипажы тамақтан уланып қалғандағы оқиға), 1959 жылғы "Jet Storm" және "Jet Over the Atlantic" (ұшақтың ішінде жарылыс жасауға тырысу), 1960 жылғы "Қалың аспан" (әуедегі соқтығысу) және 1966 жылғы "Қиямет күнінің рейсі" (Род Серлинг жазған, Эдмонд О'Брайен бұрынғы жұмыс берушісі салған бомбаны ұшаққа орналастырған наразы инженер рөлінде ойнаған) фильмдерін атауға болады.

1970-ші жылдардағы ең жоғары көрсеткіш

Апат фильмдерінің алтын дәуірі 1970 жылы «Аэропорт» фильмінің шығуымен басталды. 1972 жылы жарық көрген «Посейдон оқиғасы» да үлкен қаржылық сәттілікке ие болды, АҚШ/Канададағы жалпы түсім 84 миллион долларды құрады (2022 жылғы шартты есепте 592 миллион доллар); апат фильмі ресми түрде киносүйер қауымның қызығушылығын оятты. Рональд Ним режиссерлік еткен және Джин Хакман, Эрнест Борньин, Шелли Винтерс және Ред Бутонс ойнаған фильмде, жер сілкінісінен туған алып толқынмен аударылған мұхит кемесінен аман қалғандардың қашу әрекеттері егжей-тегжейлі көрсетілген. «Посейдон оқиғасы» сегіз «Оскар» сыйлығына ұсынылып, Шелли Винтерс үшін «Үздік қосалқы актриса» номинациясын алды, сондай-ақ «Түпнұсқа ән» номинациясында жеңіске жетіп, визуалды эффекттер үшін «Арнайы жетістік» сыйлығын иеленді. Бұл үрдіс 1974 жылы «The Towering Inferno», «Earthquake» және «Airport 1975» (бірінші «Аэропорт» жалғасы) фильмдерінің шығуымен шыңына жетті. Бәсекелес фильмдер кассада үлкен табысқа қол жеткізді, «Қорықтайтын тозақ» 116 миллион доллар (2022 жылғы шартты есепте 697 миллион доллар), «Землеттер сілкінісі» 79 миллион доллар (2022 жылғы шартты есепте 475 миллион доллар) және «Аэропорт 1975» театрлардағы түсімнен 47 миллион доллар (2022 жылғы шартты есепте 282 миллион доллар) жинады. 1970-ші жылдардағы апат фильмдерінің ең ірісі саналатын «Қорықтайтын тозақ» 20th Century Fox және Warner Bros. компанияларының бірлескен жобасы болды және оны Ирвин Аллен (кейін «Апаттың шебері» деп аталды, өйткені ол бұрын «Посейдон оқиғасы» фильмін режиссерлаған және кейін «Сарман», «Посейдон оқиғасынан тыс» және «Уақыт біткенде» фильмдерін продюсерлік еткен) өндірді. Джон Гильермин режиссерлік еткен және Пол Ньюман, Стив Маккуин, Уильям Холден және Фей Дунавей ойнаған фильмде әлемдегі ең биік ғимаратты жалмап жатқан үлкен өрт пен өрт сөндірушілердің жоғарғы қабаттағы тұрғындарды құтқаруға жасаған тырысыстары көрсетілген. Фильм сегіз «Оскар» сыйлығына ұсынылып, соның ішінде «Үздік фильм» номинациясын алды, сондай-ақ «Үздік операторлық жұмыс», «Үздік монтаж» және «Үздік түпнұсқа ән» сыйлықтарын жеңіп алды. «Earthquake» да Лос-Анджелес қаласын жер сілкінісімен тегістеген әсерлі арнайы эффекттері үшін төрт «Оскар» сыйлығына ұсынылып, «Үздік дыбыс» сыйлығын жеңіп, визуалды эффекттер үшін «Арнайы жетістік» сыйлығын алды. Фильмнің режиссері Марк Робсон, ал басты рөлдерді Шарлтон Хестон, Ава Гарднер, Женевье Буйолд, Джордж Кеннеди және Лорн Грин сомдады. Ол Sensurround технологиясын алғаш рет пайдаланған фильм ретінде танылды, онда жер сілкінісінің діріл сезімін қайта жарату үшін кинотеатрларда үлкен субвуфер динамиктері орнатылды. Телевизия үшін түсірілген бірнеше фильмдер де осы қызығушылықты пайдаланды, соның ішінде «Жылы толқын!» (1974), «Жер қозғалған күн» (1974), «Қырағай дауыл» (1974), «Сұйық!» (1976) және «Өрт!» (1977). Бұл үрдіс «Гинденбург» (1975) фильмімен (басты рөлде Джордж С. Скотт), «Кассандраның өтпелі жолы» (1976) фильмімен (басты рөлде Бёрт Ланкастер), «Екі минуттық ескерту» (1976) фильмімен (басты рөлде Чарлтон Хестон), «Қара жексенбі» (1977) фильмімен (басты рөлде Роберт Шоу), «Сенсурраундтағы» роллеркостер (1977) фильмімен (басты рөлде Джордж Сегал), «Қараңғы аллея» (1977) фильмімен (басты рөлде Жан Майкл Винсент), «Аваланш» (1978) фильмімен (басты рөлде Рок Хадсон), «Сұр ханым» (1978) фильмімен (басты рөлде Чарлтон Хестон), «Қыран» (1979) фильмімен (басты рөлде Джейсон Робардс) және «От үстіндегі қала» (1979) фильмімен (басты рөлде Барри Ньюман) үлкен масштабта жалғасты. «Аэропорт» сериясы «Аэропорт '77» (1977) және «Конкорд Аэропорты '79» (1979) фильмдерімен жалғасты, Джордж Кеннеди әр жалғастықта Джо Патрони кейіпкерін сомдады, ал «Посейдон оқиғасы» 1979 жылы «Посейдон оқиғасынан тыс» фильмімен жалғасты. Жанр 1970-ші жылдардың аяғында «Көбелек» (1978), «Метеор» (1979), «Ураган» (1979), «Конкорд әуежайы '79» (1979), «Посейдоннан тыс» (1979) және «Уақыт біткенде» (1980) фильмдері кассада сәтсіз ойнаған кезде құлдырауға бет бұрды, бұл апат фильмдеріне деген қызығушылықтың төмендегенін көрсетті. «The Big Bus» (1976) фильмі сәттілікке ие болмаса да, осы үрдістің аяқталуын 1980 жылы шыққан «Airplane!» комедиясы белгіледі, ол жанрдың клишелерін күлкілі түрде пародизациялап, күтпеген кассалық табысқа ие болды және 1982 жылы өзінің жалғасы «Airplane II: The Sequel» фильмін шығарды.

1990 жылдардағы қайта өрлеу

1990 жылдары компьютерлік графика технологиясының дамуына байланысты жанрдың жоғары бюджетті фильмдері қайта жандана бастады. Оларға "Twister", "Independence Day", "Daylight", "Dante's Peak", "Volcano", "Hard Rain", "Deep Impact" және "Armageddon" сияқты фильмдер кіреді. 1997 жылы Джеймс Кэмерон "Титаник" эпопеясының нұсқасын өндіріп, сценарийін жазып, режиссерлік етті. Бұл фильм романтиканы күрделі әрі әсерлі арнайы эффекттермен үйлестірді және үлкен табысқа ие болды. Он екі жыл бойы әлем бойынша 2,2 миллиард доллардан астам табыс тауып, барлық уақыттағы ең табысты фильм атанды. Сонымен қатар, ол 11 "Оскар" сыйлығын жеңіп алды, оның ішінде "Үздік фильм" және "Үздік режиссер" номинацияларын иеленді.