Кіріспе

Лаос асханасы – Лаос елінің ұлттық асханасы. Лаос халқының негізгі тағамы – жабысқақ күріш (khao niao). Лаоста жан басына шаққандағы жабысқақ күріштің тұтыну деңгейі ең жоғары. Жабысқақ күріш лаос мәдениетіне, діни дәстүріне және ұлттық ерекшелігіне терең сіңген. Лаос қоғамында кең таралған сенім бойынша, олар қайда болса да, жабысқақ күріш лаос қоғамдарын біріктіретін, оларды мәдениетімен және Лаоспен байланыстыратын байланыс құралы болып табылады. Жабысқақ күрішке деген құштарлық – лаос екенің мәні саналады. Халықаралық күріш зерттеу институты (IRRI) Лаосты "жинаушылардың жұмағы" деп сипаттаған. IRRI Лаостан 13 500-ден астам үлгі және 3 200 түрлі жабысқақ күріш жинады. Лаос халқының тарихи көші-қонының нәтижесінде, лаос асханасы Таиландтың Солтүстік-Шығысындағы лаос тұрғындары көп шоғырланған аймаққа әсер етті, сондай-ақ Лаос халқы қоныстанған Камбоджа мен Солтүстік Таиландқа лаос тағамдары енгізілді. Лаоста, Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдері сияқты, Үнді және Қытай мәдениетінің ықпалы зор. Лаос халқы ежелден-ақ ежелгі Қытаймен тікелей сауда-саттық жасап келген. Алайда, Лаостың үндістандығы ең үлкен әсер етті. Осы кезеңде индуизм, буддизм және ислам діндерінің Оңтүстік-Шығыс Азияға таралуы Үндістанның дәстүрлері мен мәдениетін қазіргі Индонезия, Малайзия, Сингапур, Таиланд, Бирма, Камбоджа және Лаос елдеріне жеткізді, онда олар тамыр жайып, бүгінге дейін гүлденуде. Осы кезеңде буддалық монахтар Лаосқа дәстүрлі үнді дәмдеуіштерін, карри және кокос сүтін әкелді. Дегенмен, көптеген көрші елдерінен айырмашылығы, лаос халқының жабысқақ күрішке деген құштарлығы және лаос асханасының жабысқақ күрішке баса назар аударуы кокос сүті мен лапшаның лаос асханасында маңызды рөл атқармауына себеп болды. Оның орнына, кокос сүті, карри және лапша лаос шұпаларының, лаос тағамдарының және жабысқақ күріш негізіндегі десерттердің бірнеше түрімен ғана шектеледі. Колумбиялық алмасу кезінде, қазіргі Таиланд, Камбоджа және Вьетнамның түрлі теңіз порттары арқылы Филиппин және Малака арқылы помидор, папая, тәтті жүгері, ананас және бұрыш сияқты жергілікті емес дақылдар Оңтүстік-Шығыс Азияға енгізілді. Португалдықтар және басқа еуропалықтармен сауда-саттық арқылы жергілікті емес дақылдар мен ингредиенттерді қабылдау және өсіру бүкіл Оңтүстік-Шығыс Азияға жылдам тарады. 1500 жылдардың ортасына қарай еуропалықтар Оңтүстік-Шығыс Азиямен сауда-саттық жасап, Лаостағы Вьентьян мен Луанг Прабангқа дейін жеткен. Виентьян мен Луанг Прабангқа дейін саяхат жасаған немесе өздерінің тәжірибесі туралы кеңінен жазған еуропалықтардың кейбірі Фернао Мендес Пинто (1542-1545), Диого Велосо және Блас Руиз (1596), Гебард ван Вустоф (1641), Джованни Филиппо де Марини (1642-1648), Жан Батист Паллегои (1830) және Анри Мухо (1861) болды. Симон де ла Лубер (1642-1729) папайяның өсіруі 1700 жылдардың басында Сиамда кеңінен тарағанын байқады. Жан Батист Паллегои (1830) Бангкокқа миссионер ретінде келген кезде папайя мен бұрыш Лаос территориясына, тәуелділіктеріне және Оңтүстік-Шығыс Азияның тамақ мәдениетіне толыққанды енген еді. Француз зерттеушісі Анри Мухо Луанг Прабангқа жасаған сапары кезінде лаос халқының бұрышқа деген құштарлығын атап өтті.

Жемістер

Лаостағы жемістерге қарбыз, ананас, қант алмасы, (күріш алмасы немесе тәтті күріш), лонган, личи, Азия алмұрты, манго, роза алмасы (су алмасы), банан, джекфрут, рамбутан, жас кокос, апельсин, тәтті тамаринд, папая, дуриан, қант құмырсасы, помэло, саподилла, гуава, жұлдыз алмасы, мангостин, қарбыз, сантол, лансат, жүзім, короссолье (қышқыл жеміс), мак йом және мак нум ном кіреді. Лаоста жеміс ою өнері де танымал дәстүр, онда суырушылар қарбыз сияқты жемістерге әдемі гүлдер мен басқа да ою-өрнектер ойып салады. Жемис композициялары да жиі жасалады, әсіресе тойлар мен басқа да салтанатты шараларда.

Ас үй жабдықтары

Лаостың дәстүрлі пеші, немесе ошағы тао ло деп аталады және көмірмен қыздырылады. Ол шелек пішіндес, үстінде бір қазан немесе таба қоюға арналған орын бар. Вок, лао тілінде мау ханг, қуыру және тағамды қуырып дайындау үшін қолданылады. Жабысқақ күріш бамбук себетінде, яғни хуад ішінде буға пісіріледі, ол қазанның үстіне қойылады, ал қазанға мау нунг деп атайды. Там мак хунг және басқа да тағамдарды ұрып-соғу үшін үлкен, терең хок деп аталатын діңгек қолданылады. Лао ас үйінде ол таптырмас құрал.

Пісіру әдістері

Қуыру, қайнату, сорпа жасау, буға пісіру, қыздыру және араластыру (мысалы, салаттарда) – бұл дәстүрлі тағам дайындау әдістері. Қозғалтып қуыру кең таралған және қытай әсері деп есептеледі. Сорпалар көбінесе жасыл түсті болады, себебі олардың құрамында көп мөлшерде көкөністер мен я нан жапырақтары қолданылады. "Пинг" – қуырылған деген мағынаны білдіреді. "Пинг-гей" – қуырылған тауық, "пинг-син" – қуырылған ет, ал "пинг-па" – қуырылған балық. Етті қуыру алдында оны ұсақталған сарымсақ, ұсақталған кориандр тамыры, ұсақталған галангал, тұз, соя соусы және балық соусымен дәмдеуге болады. Лаос тағамы көрші елдердің тағамдарынан ерекшеленетін тұстары: лаос тағамдарына көбінесе көптеген жаңа, шикі жасылдар, көкөністер мен шөптер қосылады, олар бөлек беріледі, ал тұзды тағамдар ешқашан тәтті болмайды, кейбір тағамдар ащы болады. Лаос тағамында жиі қолданылатын жасыл шөптер – жалбыз және укроп. Галангал – Лаоста кеңінен қолданылатын дәмдік шөп. Ол көптеген лаос тағамдарында, сондай-ақ дәстүрлі шөптермен (сарымсақ, пияз, лимон шөбі) бірге қолданылады. Жабысқақ күрішпен берілетін лаос тағамы дәстүрлі түрде қолмен желінеді, ал лаос тағамы көбінесе бөлме температурасында желінеді.

Тамақ ішу әдет-ғұрыптары

Тамақ ішудің дәстүрлі тәсілі - бірлесіп тамақтану, онда тамақтанғандар ротаннан тоқылған, жоғары платформа болып табылатын ка-токе деп аталатын нәрсеге ағаш едендегі қамыс кілемшеде отырады. Тағамдар стандартты өлшемдегі ка-токеге қойылады. Көптеген адамдар болған жағдайда бірнеше ка-токе дайындалады. Әр ка-токеде бір немесе бірнеше жабысқақ күріш себеті болады, оны ка-токедегі барлық тамақтанғандар бөліседі. Соңғы уақыттарда ка-токеде тамақтану қалыпты жағдай емес, көбінесе ерекше жағдай саналады. Дегенмен, бұл дәстүр ғибадатханаларда сақталады, онда әр монахқа ка-токеде тамақ беріледі. Тамақ ка-токеге қойылғаннан кейін ол фа-каоға айналады. Қазіргі үйлерде тамақ дайындауға арналған термин әлі де taeng pha kao, яки phah kao дайындау деп аталады. Дәстүрлі түрде қасықтар тек сорпа мен ақ күріш үшін, ал таяқшалар (ໄມ້ທູ່, май ту) тек лапша үшін қолданылатын. Көптеген тағамдар қолмен желінетін. Бұл әдет-ғұрыптың қалыптасу себебі, жабысқақ күрішті қолмен ұстау ғана оңай. Лаос тағамдары әдетте сорпа, грильден өткен тағам, соус, жасылдар және қосылған немесе араластырылған тағам (кой немесе лаап) құрайды. Жасылдар көбінесе жаңа, шикі жасылдар, шөптер және басқа көкөністер болады, бірақ олар сүйемелдейтін тағамға байланысты буда қуырылған болуы мүмкін. Тағамдарды белгілі бір ретпен жемейді, сорпаны тамақ ішкенде ішеді. Суды қоса алғанда, сусындар әдетте тамақтың бір бөлігі болып табылмайды. Қонақтар келген кезде тамақ әрқашан тойға айналады, және тағамдар тамақтанғандардың санының екі есесіне жететін мөлшерде дайындалады. Қонақтарға жеткілікті тамақ бермеу – үй иесі үшін ұятты жағдай. Тамақ жеп болған соң күріш себетін жабу дәстүрге айналған.

Сымбаттауыштар

Жау - Лаоста кең таралған соустың бір түрі. Жау мак кха – қуырылған баклажандан жасалады. Жау мак лен – қуырылған тәтті помидорлардан жасалады. Жау бонг – қуырылған бұрыш, шошқа терісі, галангал және басқа да ингредиенттерден жасалған тәтті және ащы қою соус. Жау падаек – қуырылған падаек, балық, қуырылған сарымсақ, бұрыш, лимон шөбі және басқа да ингредиенттерден жасалады.

Салаттар

Сарад - көкөністер, шөптер және дәмдеуіштерді араластырып дайындалатын тағамның жалпы атауы. Лаоста ет салаттары лаб немесе лап деп аталады. Ларб – ашытылған балық және шөптер қосылған лаос тілді ұсақталған ет салады. Ет түрлеріне балық, үйрек, тауық, шошқа, сиыр еті және саңырауқұлақ жатады. Nam tok – лабқа ұқсас, ет негізіндегі салат. Оны сорпаға да айналдыруға болады. Пон – пісірілген балықтан жасалған дәмді пюре. Tam som – лаос чили бұрышы, лимон шырыны, помидор, балық соусы/пастасы және қант қосылған салаттар. Краб пастасы және креветка пастасы қосымша қолданылады. Tam khao poon – дәмді вермишельді салат. Tam mak guh – дәмді банандан жасалған салат. Tam mak hoong – дәмді жасыл папайя салады. Tum mak khua – дәмді баклажан салады. Tam mak taeng – дәмді қияр салады. Tam mak thua – дәмді жасыл ұзын/жард бұршақ салады.

Шұбалар мен күйдіргіштер

Қаң (; әдетте "сорпа")
Қыран жұмыртқасынан жасалған сорпа – қыран жұмыртқасынан жасалған сорпа. Кэң жуэт – көкөніс және шошқа етінен жасалған сорпа. Каенг гале – лао туырымды тағамы. Keng No Mai немесе soup naw mai – бамбук түбірлерінен жасалған жасыл қайнатылған тағам. Немесе – жасыл көкөніс қайнатылмасы. Ор лам – Луанг Прабанг стиліндегі жасыл көкөніс қайнатылмасы. Том джиу па – дәмді, бұрышты балық сорпасы. Том ха гаи – кокос сүті, саңырауқұлақтар және тауықтан жасалған дәмді және қышқыл сорпа. Том падек – падекте пісірілген балық. Том йум – лимон шөбімен және сиыр еті, тауық, шошқа еті, креветка немесе басқа да теңіз өнімдері сияқты әртүрлі еттерден жасалған дәмді және қышқыл сорпа.

Тоңазытқыштағы тағамдар

Ахан Пинг (; әл. "жартылған тағам") Пинг-гай – жартылған, маринадталған тауық. Ping hua ped – жартылған, маринадталған қаз басы. Оны апетиттік ретінде қарастыруға болады. Пинг-му – жартылған, маринадталған шошқа еті. Пинг па – дәмдеуіштер мен шөптер қосылған жартылған балық. Пинг пед – жартылған, маринадталған қаз. Пинг сиыр – жартылған, маринадталған сиыр еті. Пинг-теен-гай – жартылған, маринадталған тауық табақтары. Seen dat – Лаос стиліндегі барбекю. Ет және көкөністер күмбез пішіндес табада қуырылады.

Күріш тағамдары

Ахан кап хао (; әл. "күрішпен тағамдар") – күріш негізгі ингредиент болып табылатын тағамдар. Лаос тамақтарының көпшілігінде хао ниао деп аталатын жабысқақ күріш лаос халқының негізгі тағамы болып саналады. Хао кхуа немесе хао фат – лаос стиліндегі қуырылған күріш. Хао ниао – буға пісірілген жабысқақ күріш. Көбінесе "жабысқақ күріш" деп аталады. Бұл күріш әдетте бамбук себетінде сақталады және барлық тамақтанатындармен бөліседі. Күрішті тәтті десерт етіп дайындау үшін кокос сүті және қызыл бұршақ сияқты түрлі ингредиенттер қосылуы мүмкін. Хао пиак хао (әл. "сулы күріш") – күріш қайнатылмасы. Үстіне қан қымызғысы, жүз жылдық жұмыртқа, қуырылған пияз немесе сарымсақ және көкпияз салынуы мүмкін. Хао пинг немесе хао джи – жұмыртқа қосылған пісірілген жабысқақ күріш. Хао чи – нанның тағы бір атауы. Хао джао немесе хао неунг – буланған ақ күріш. Әдетте, жасмин күріші қолданылады. Бұл күріш көптеген қуырылған тағамдардың құрамына да кіреді. Нам хао – терең қуырылған күріш доптарынан, сом муо деп аталатын ашытылған шошқа шұжығының кесектерінен, ұсатылған жержаңғақтан, қырқылған кокостан, кесілген көкпияз немесе шалоттан, иіс шөптен, кинзадан, лимон шырынынан, балық соусынан және басқа да ингредиенттерден жасалған хрустящий күріш салаты.

Нюдльдер

Фэу немесе Мэй – Лаостың солтүстік және орталық бөлігінде танымал тағамдар. Олар "сопалы лапша" (көжеге салынатын) немесе "қуырылған лапша" болып келеді. Фэу – лаос стиліндегі фо, яғни күріш лапшасынан жасалған сорпа. Каен сен лон – шыны лапшадан және еткебаптан жасалған сорпа. Хао пиак сен – күріш ұнынан жасалған лапша, тауық сорпасында. Вьетнамның bánh canh және жапонның udon тағамдарына ұқсас. Хао пун – күріш вермишелінен жасалған сорпа, сондай-ақ "Лао лаксасы" деп те аталады. Хуа ме – жұқалап кесілген жұмыртқа омлетімен жабылған, табада қуырылған күріш лапшасы. Лард на – соуспен жабылған қуырылған лапша. Ми хаенг – көкөніс және ет қосылған бидай лапшасы. Ми ка ти – кокос сүтінен жасалған күріш вермишелі. Ми нам – көкөніс және ет сорпасындағы бидай лапшасы. Пад Лао – жеңіл шайқалған жұмыртқа қосылған, қуырылған лапша. Пад тайға ұқсас. Пад ки мао – қуырылған кең күріш лапшасы. Пад сен лон – қуырылған шыны лапша. Суки – лаос стиліндегі сукияки. Юм сен лон – шыны лапшадан жасалған ащы салат.

Ішімдіктер

Лаос кофесі көбінесе Паксонг кофесі деп аталады (лаос тілінде cafe pakxong), ол Паксонг қаласының маңындағы Боловенс платосында өсіріледі. Кейде бұл аймақ Оңтүстік-Шығыс Азияда кофе өсіру үшін ең қолайлы жер деп есептеледі. Лаоста Робуста да, Арабика да өсіріледі, егер сіз Арабика сұрасаңыз, иесі сіз не туралы сөйлеп тұрғаныңызды білуі мүмкін. Лаостағы Арабиканың көп бөлігі жергілікті тұтынуға жұмсалады, ал Робустаның көп бөлігі Таиландқа экспортталады, онда ол Nescafé өндірісіне қолданылады. Лаоста кофе әдетте шыныға ішіледі, шынының түбіне сгущенка құйылып, содан кейін жасыл шаймен бірге ішіледі. Бұл құнды шай да Боловенс платосында өсіріледі. Лаоста күріштен жасалатын екі дәстүрлі алкогольді сусын бар: лао хай және лао лао. Лао хай – құмырадағы спирт деген мағынаны білдіреді және қыш құмырадан беріледі. Оны мерекелік шараларда сабан арқылы ішіп, бірлесіп жарысады. Сыртқы түрі мен дәмі сакеге ұқсас. Лао лао немесе Лаос спирті вискиге көбірек ұқсайды. Оны лао кхао немесе ағылшын тілінде ақ спирт деп те атайды. Дегенмен, лао лаоның қызғылт күріштен жасалған, қызғылт түсті танымал түрі де бар. Соңғы жылдары Лаос мемлекеттік сыра зауытының Beerlao сырасы Лаоста өте танымал болды. Bangkok Post газеті оны Азия сыраларының Dom Perignon-ы деп сипаттады. 2004 жылы Time журналы оны Азияның ең жақсы сырасы деп атады. 2005 жылғы маусымда ол Ресейдегі Osiris сыра фестивалінде 40 басқа сыраны жеңіп, күміс жүлдеге ие болды.