Кіріспе

Білім беру фильмдерінің жанры. Әлеуметтік бағдарламалық фильмдер – балалар мен ересектердің мінез-құлқына белгілі бір бағытта әсер етуге тырысатын пропагандалық фильмдердің бір жанры. Бұл жанр бастапқыда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ үкіметімен «көзқарас қалыптастыру фильмдері» ретінде жасалған. 1940 жылдардың соңынан 1970 жылдардың басына дейін АҚШ-тағы бастауыш және орта мектептерде идеологиялық тәрбие берудің кең таралған құралы болды. Фильмдерде сыпайылық, грамматика, әлеуметтік әдеп пен танысу ережелері, жеке гигиена және тазалық, денсаулық пен дене шынықтыру, азаматтық және рухани жауапкершілік, жыныстық тәрбие, балалардың қауіпсіздігі, ұлттық бірлік, нәсілдік және әлеуметтік дискриминация, жасөспірімдердің құқық бұзушылығы, есірткіге тәуелділік және жүргізушілердің қауіпсіздігі сияқты тақырыптар қамтылған. Сондай-ақ, бұл жанрға ересектерге арналған фильмдер де кіреді, олар неке, іскерлік этикет, жалпы қауіпсіздік, үй шаруашылығы, мансаптық бағдар беру және бюджетті жоспарлау туралы мәліметтерді қамтиды. Бұл жанрдың ішінде психикалық және жыныстық гигиенаға арналған «гигиеналық фильмдер» деп аталатын бір топ бар.

Тарих

Әлеуметтік тұрмыстық фильмдерді Coronet Instructional Films, Centron Corporation for Young America Films, Encyclopædia Britannica Films сияқты корпорациялар, кейде Ford Motor Company және McGraw Hill Book Company үшін Crawley Films сияқты танымал компаниялар өндірді. Көптеген фильмдерді тәуелсіз продюсерлер жасады, олардың ең белгілісі – өнімді тәуелсіз кинорежиссер Сид Дэвис. Бұл фильмдердің көбінде танымал актерлер болған жоқ, және тек бірнешеуі ғана ірі Голливуд студияларымен, мысалы Walt Disney Productions және Warner Bros. жасалды. Сирек жағдайларда Kotex немесе General Motors сияқты ірі компаниялар фильмдерді демеушілік етті. Кен Смит 1999 жылы жанр туралы жазған "Психикалық гигиена: 1945-1970 жылдардағы сыныптық фильмдер" атты мақаласында "әлеуметтік тұрмыстық" фильмдер жанрына жататын "шамамен үш мың" фильм жасалғанын айтады. Көптеген фильмдер тек оқулық сипатта болды (мысалы, 1941 жылғы "Дұрыс поза және жаттығулар", 1949 жылғы "Поза және мінез", 1952 жылғы "Жасырыныңқы"). Ал кейбіреулері тақырыпты сыныпта талқылауға шақырумен аяқталды (1956 жылғы "Алкоголизм туралы не ойлайсыз?", 1959 жылғы "Предузидизмге қарсы не істеу керек?"), ал басқалары ескерту ретінде ұсынылды (1959 жылғы "Сигнал 30", 1961 жылғы "Күнәһардың азғырылуы", 1967 жылғы "Наркотиктер: Үмітсіздік ошағы"). Қазіргі стандарттар бойынша кейде консервативті немесе реакциялық болып көрінсе де, Смит бұл фильмдерді консерваторлар немесе реакционерлер емес, "өз заманының ең ашық және прогрессивті ойлы адамдары" жасағанын атап көрсетеді.

Басқа медиадағы көріністер

Бұл жанрдағы фильмдер көбінесе жалпыға қолжетімді болғандықтан, қазіргі заманғы туындыларда олардың бастапқы мақсатынан ауытқып, көбінесе әдейі күлкі тудыру үшін қолданылады. "Постура достары" (1952) және "Некеге дайынсың ба?" (1950) сияқты бірқатар қысқа әлеуметтік нұсқау фильмдері "Mystery Science Theater 3000" комедиялық телесериалында көрсетіліп, эпизодтарды ұзарту үшін пайдаланылды, себебі көрсетілген фильмдер бағдарламаның шамамен 90 минуттық уақытын толықтыра алмады. "The Weird Al Show" бағдарламасында басқа фильмдерден үзінділер алынып, жаңа дубляжбен монтаждалып, пароди́ялар жасалды. 1999 жылғы "Темір алып" фильмінде 1957 жылға орналасқан "Атомдық Холокост" атты фильм ішіндегі әлеуметтік нұсқау фильмдері бар, олардың стилі мен әуені 1952 жылғы "Жасырыныңыз және қорғаныңыз" фильміне ұқсас. AMC телесериалы "Mad Men" сериясының бесінші маусымындағы эпизод, 1966 жылдың шілдесі мен тамызы арасында өтеді, 1959 жылғы "Сигнал 30" фильмінің атауын эпизод атауы ретінде пайдаланады.