Кіріспе
Билеушілердің тізбектілігі бір отбасының мүшелері деп саналады. Билеушілер тізбегі – жалпы ұғым. Династия – бір отбасының билеушілерінің тізбектілігі, әдетте монархиялық жүйеде, бірақ кейде республикаларда да кездеседі. Династияны «үй», «отбасы» немесе «клан» деп те атауға болады. Тарихшылар көптеген мемлекеттер мен өркениеттер тарихын кезеңдерге бөліп зерттейді, мысалы, ежелгі Иран (б.з.д. 3200 – 539), ежелгі Египет (б.з.д. 3100 – 30) және ежелгі және императорлық Қытай (б.з.д. 2070 – 1912 ж.). Сондықтан, «династия» термині бір отбасы билік құрған дәуірді белгілеу үшін қолданылуы мүмкін. 18 ғасырға дейін әлемдегі көптеген династиялар дәстүрлі түрде әкелік желі бойынша есептелген, мысалы, франктердің саликалық заңын ұстанғандар. Мұрагерлікке рұқсат болған елдерде қыз арқылы мұрагерлік көбінесе оның күйеуінің отбасы атымен жаңа династия құруға әкелді. Бұл Еуропаның барлық қалған монархияларында өзгерді, мұрагерлік заңдары мен келісімдері әйел арқылы династиялық атауларды заңды түрде сақтап қалды. Династиялық саясат монархияның үкімет түрі ретінде әлсіреуіне, демократияның өсуіне және демократиялық елдерде династиялық отбасылардан сайланған өкілдердің азаюына байланысты уақыт өте келе төмендеді.
the general concept of a line of rulers
A dynasty is a sequence of rulers from the same family, usually in the context of a monarchical system, but sometimes also appearing in republics. A dynasty may also be referred to as a "house", "family" or "clan", among others. Historians periodize the histories of many states and civilizations, such as Ancient Iran (3200 – 539 BC), Ancient Egypt (3100 – 30 BC), and Ancient and Imperial China (2070 BC – AD 1912), using a framework of successive dynasties. As such, the term "dynasty" may be used to delimit the era during which a family reigned. Before the 18th century, most dynasties throughout the world have traditionally been reckoned patrilineally, such as those that follow the Frankish Salic law. In polities where it was permitted, succession through a daughter usually established a new dynasty in her husband's family name. This has changed in all of Europe's remaining monarchies, where succession law and conventions have maintained dynastic names de jure through a female. Dynastic politics has declined over time, owing to a decline in monarchy as a form of government, a rise in democracy, and a reduction within democracies of elected members from dynastic families.
Терминология
"Династия" сөзі (грекше δυναστεία, dynasteía – "қуат", "билік", және династес – "әмірші" деген мағыналарда) кейде билеуші емес, бірақ, мысалы, басқа салаларда ықпалы мен билігі бар отбасы мүшелері, немесе ірі компанияның бірнеше тікелей жалғасып келген иелері сияқты адамдарға бейресми түрде қолданылады. Бұл термин сондай-ақ, бір-бірімен туыс емес адамдарға да қолданылуы мүмкін, мысалы, бір мектептің көрнекті ақындарына немесе бір спорт командасының әртүрлі құрамына. Олар өздерінің ең жоғары немесе қазіргі атағына сәйкес "империялық", "патшалық", "князьдық", "герцогтық", "графтық" немесе "барондық" деп аталуы мүмкін.
Династиясы
Династияның билеушісі кейде "династ" деп аталады, бірақ бұл термин таққа отыру құқығына ие болған билеуші отбасының кез келген мүшесін сипаттауға да қолданылады. Мысалы, король Эдуард VIII өзінің орнынан бас тарқаннан кейін Виндзорлар әулетінің династы болмай қалды. Тарихи және монархиялық сілтемелерде бұрынғы билік еткен отбасыларға қатысты "династ" – монархияның ережелері күшінде болғанда мұрагерлік құқығына ие болатын отбасы мүшесі. Мысалы, 1914 жылы Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинанд пен оның морганатик әйелінің қазасынан кейін, олардың ұлы Максимилиан, Хогенберг герцогы, Габсбургтер әулетімен байланысы болмағандықтан, Австро-Венгрия тағына талапкер бола алмады. Австрия монархиясы жойылғаннан кейін де герцог Максимилиан мен оның ұрпақтары Австрия монархистері тарапынан заңды талапкерлер деп танылмады, сондай-ақ олар бұл лауазымға таласпады. "Династ" термині кейде тек патшалық монархтардың әке шешесінен тараған ұрпақтарын ғана білдіреді, ал кейде тектік байланыс арқылы мұрагерлік құқығына ие болғандарды да қамтиды. Сондықтан бұл термин біртегіз, бірақ әртүрлі топтарды сипаттауы мүмкін. Мысалы, королева Елизавета II-нің жүрегінен туған немересі Дэвид Армстронг Джонс, 2-ші граф Сноудон, британдық таққа мұрагерлік тізбегінде тұр, осылайша ол британдық династ болады. Бірақ ол британдық корольдік отбасының әке шешесінен тараған мүшесі болмағандықтан, Виндзорлар әулетінің династы емес. Салыстырарлық жағдайда, король Георг III-нің әке шешесінен тараған германиялық аристократ ханзада Эрнст Август Ханновердің британдық аты, атағы немесе титулы жоқ (бірақ ол бұрынғы патшалық герцогтігін қайта иеленуге құқылы). Ол Ұлыбритания тағына мұрагерлік тізбегінде дүниеге келді және 1772 жылғы Ұлыбританияның Корольдік неке туралы заңына бағынды, ол 2013 жылғы Таққа мұрагерлік туралы заң күшіне енген 2015 жылдың 26 наурызында күшін жойды. Сондықтан ол 1999 жылы Монаконың католик принцессасы Каролинаға үйлену үшін королева Елизавета II-ден ресми рұқсат алды. Алайда, 1701 жылғы Англияның қоныстану туралы заңының бір бапсы сол кезде де күшінде болды, онда династтар католиктермен үйленсе, таққа мұрагерлік үшін "өлген" деп есептеледі. Бұл шектеу де 2015 жылдың 26 наурызында күшін жойды, католиктермен үйлену арқылы оны іске асырған бұрынғы династтарға кері күшпен қолданылды. Мысалы, Нидерланды королі Виллем Александр мен Максима Зоррегиетаның 2002 жылы үйленуі династиялық болып саналды, олардың үлкен баласы, принцесса Катарина Амалия Нидерланды тағының мұрагері атанды. Оның кіші інісі, Оранж-Нассаудың принці Фризоның 2003 жылы үйленуі үкімет тарапынан қолдау алмады және парламенттың мақұлдауына ие болмады. Осылайша, принц Фризо голланд тағына мұрагерлік реті бойынша орнын жоғалтты, содан кейін "Голландия принці" атағынан айырылды және балаларын династиялық құқықтарсыз қалдырды.
Тарих
Тарихшылар көптеген мемлекеттер мен өркениеттердің тарихын кезеңдерге бөліп зерттейді, мысалы, ежелгі Иран (б.з.д. 3200 – 539), ежелгі Египет (б.з.д. 3100 – 30) және ежелгі және императорлық Қытай (б.з.д. 2070 – 1912 ж.). Бұл үшін, әдетте, бір-бірінен кейін келетін әулеттердің тізбегі қолданылады. Осылайша, "әулет" термині сол кездегі отбасының билік құрған дәуірін анықтау үшін, сондай-ақ сол кезеңдегі оқиғаларды, үрдістерді және артефакттарды сипаттау үшін қолданылуы мүмкін (мысалы, "Минг әулетінің вазасы"). 19 ғасырға дейін монархтың заңды міндеті – әулетін дамыту, яғни отбасы мүшелерінің байлығы мен билігін арттыру деп есептелді. 18 ғасырға дейін әлемдегі көптеген әулеттер дәстүрлі түрде әкелік желі бойынша есептелді, мысалы, франктердің саликалық заңын ұстанғандар. Рұқсат етілген елдерде қызбен мұрагерлік көбінесе оның күйеуінің атымен жаңа әулетті құрды. Бұл Еуропаның барлық қалған монархияларында өзгерді, мұрагерлік заңдары мен келісімдері әйел арқылы әулеттік атауларды заңды түрде сақтап қалды. Мысалы, Виндзорлар әулеті королева Елизавета II-нің балалары арқылы жалғасты, дәл Нидерланды монархиясында болғандай, олардың әулеті үш патшайым арқылы Orange Nassau әулеті болып қала берді. Еуропаның ірі монархиялары арасында мұндай жағдайды алғаш рет 18 ғасырда Ресей империясында кездестірді, онда Романовтар әулетінің аты Ұлы княгиня Анна Петровна арқылы сақталды. Бұл Португалия королевасы Мария II-нің жағдайында да болды, ол Саксен-Кобург-Готалық князі Фердинандқа үйленді, бірақ оның ұрпақтары португал заңына сәйкес Браганса әулетінің мүшелері болып қалды. Шындығында, 1800 жылдардан бері Еуропада басқа әулетке жататын балалары бар жалғыз әйел монарх – королева Виктория, және бұл неміс емес әулетті қалай таңдау туралы келіспеушіліктерге байланысты болды. Оңтүстік Африканың Лимпопо провинциясында Балобеду әулеттік байланысын аналық желі бойынша анықтады, ал басқа уақытта билеушілер мұрагерлікке ие болғанда анасының әулетінің атын қабылдады. Кем нұсқаулырақ, монархия алмасып немесе ауысып отыруы мүмкін, көп әулеттік (немесе полидинастиялық) жүйеде – яғни, кез келген уақытта параллель әулеттердің ең үлкен жасындағы мүшелері мұрагерлік тізбегін құрайды.
Саяси отбасылар
Сайланған үкіметтерде билік мұрагерлікпен автоматты түрде берілмейді, бірақ саяси билік республикаларда және конституциялық монархияларда сайланған лауазымдар арқылы туысқандардың ұрпақтарына жиналуы мүмкін. Бұл құбылысқа бедел, ықпал, дәстүр, генетика және жекжаттық ықпал етуі мүмкін.