Кіріспе

Поляк-американдық консервативті иудаизм раввині, Польшада туған американдық философ Авраам Джошуа Хешель (11 қаңтар 1907 – 23 желтоқсан 1972) – поляк-американдық раввин және 20 ғасырдың жетекші еврей теологтары мен еврей философтарының бірі. Американың еврей теологиялық семинариясында еврей мистикасының профессоры болған Хешель еврей философиясы туралы көптеген танымал кітаптардың авторы және азаматтық құқықтар қозғалысының белсенді мүшесі болды.

Өмірбаян

Абрахам Джошуа Хешел 1907 жылы Варшавада Моше Мордехай Хешел мен Рейзел Перлоу Хешелдің алты баласының ең кішісі болып дүниеге келді. Ол әкесінің де, анасының да тарапынан көрнекті еуропалық раввиндердің ұрпағы еді. Дәстүрлі ешива білімінен кейін және православие раввиндік ординациясын (семиха) алғаннан соң, Хешел Берлин университетінде докторлық диссертациясын қорғады және діни бағыты жоқ Хохсшуле фюр ди Виссеншафт дес Юдентумс раввиндік ординациясын алды. Ол онда Ханок Альбек, Исмар Эльбоген, Юлиус Гаттман, Александр Гаттман және Лео Бэк сияқты белгілі ғалымдардан дәріс алды. Берлинде оның ұстазы Дэвид Койген болды. Кейін Хешел Хохсхуледе Талмудты оқытты. Ол «Jung Vilna» идиш поэзиясы тобына қосылды және 1933 жылы әкесіне арналған «Der Shem Hamefoyrosh: Mentsch» атты идиш өлеңдер жинағын жариялады. 1938 жылдың қазан айының соңында Франкфуртта еврей отбасының үйінде жалға алынған бөлмеде тұрғанда, Хешел Гестапомен қамауға алынып, «Польша акциясы» барысында Польшаға депортацияланды. Ол он ай бойы Варшавадағы еврей зерттеулер институтында еврей философиясы және Тора туралы лекциялар оқыды. Хешел 1946 жылдың 10 желтоқсанында Лос-Анджелесте концерт пианинісі Сильвия Штраусқа үйленді. Олардың қызы Сусанна Хешел өзі де еврей ғалымы атанды.

Идеология

Гешкель еврей ой-пікірінің көптеген қырларын, соның ішінде ортағасырлық еврей философиясы, Каббала және хасид философиясы туралы зерттеулерді түсіндірді. Кейбір ғалымдардың айтуынша, ол мәтіндік сын зерттеуден гөрі руханиятқа көбірек қызығушылық танытты; соңғысы JTS-те көптеген ғалымдардың мамандығы болды. Оған көп жылдар бойы аспирант көмекшісі тағайындалмады және ол негізінен академиялық аспирантурада емес, білім беру мектебінде немесе раввиндерді даярлайтын мектепте сабақ берді. Гешел әріптесі Мордехай Капланмен достық қарым-қатынас орнатты. Олар яһуди дініне қатысты ұстанымдарымен әртүрлі болғанымен, өте жылы қарым-қатынаста болды және бір-бірінің үйіне уақыт-уақыт келіп тұратын. Гешел еврей пайғамбарларының үйретулері АҚШ-та әлеуметтік әрекетке шақыру екеніне сенді және осы сенімге сүйеніп, афроамерикалықтардың азаматтық құқықтары үшін күресті және Вьетнам соғысына қарсы сөйледі. Ол сондай-ақ "пан-халахизм" деп атаған нәрсені, яғни раввиндік дәстүрдің заңдық емес аспектісін ескермей, діни тұрғыдан үйлесімді мінез-құлыққа ерекше назар аударуды сынға алды. Гешел бір ғалымның "Нахманидтік" деп атаған еврей ойлау мектебінің жақындағы жақтаушысы ретінде танымал, ол Құдай мен адам арасындағы өзара тәуелділікті, Құдай тәуелсіз және өзгермейтін "Маймонидтік" мектептен айырмашылығы ретінде баса көрсетті. Гешелдің сөзімен айтқанда, "Маймонидтік" көзқарас Рабби Исмаилмен, ал "Нахманидтік" көзқарас Рабби Акивамен байланысты; Гешелге сәйкес, екі көзқарас та жеке-жеке қабылдануға тиіс емес, керісінше, екеуі де бір-бірімен өріліп жатыр. Гешел Каббаланың Алланың әлемдік құдайлық жоспарын іске асыру үшін адамға тәуелділігін сипаттайтын классикалық раввиндік көздерден туындағандығын айтты. Бұл Гершон Шолем сияқты ғалымдардың пікірінен өзгеше, олар Каббаланың еврей емес ойлардың ықпалын көрсететінін санады. Соңғы жылдары Каббаланың мистикалық тәжірибесіне және оның ертедегі еврей көздерімен байланысына баса назар аударатын Каббала зерттеулерінің саны артып келеді. Осы және басқа да себептермен Мартин Лютер Кинг Гешелді "шындығында ұлы пайғамбар" деп атады. Гешел Азаматтық құқық қозғалысына белсенді қатысты және доктор Кинг пен Джон Льюиспен бірге үшінші Сельмадан Монтгомериге дейінгі шеруге қатысты.

Жарияланған еңбектер

Жер - Раббының: Шығыс Еуропадағы еврейлердің ішкі әлемі. 1949 жыл. Адам жалғыз емес: Діндік философия. 1951 жыл. Сенбі күні: Оның қазіргі адам үшін маңызы. 1951 жыл. Адамның Құдайды іздеуі: Дұға және символизм туралы зерттеулер. 1954 жыл. Құдай адамды іздеп: Иудаизм философиясы. 1955 жыл. Пайғамбарлар. 1962 жыл. Адам кім? 1965 жыл. Израиль: Мәңгілік эхо. 1969 жыл. Шындыққа құштарлық. 1973 жыл. Мен ғажайып сұрадым: Рухани антология. 1983 жыл. Аспандық Тора: Ұрпақтар арқылы сынықтар. 2005 жыл. Тора мин ха шамайим бе'аспаклария шель ха дорот; Ежелгі Иудаизм теологиясы. [Иврит тілінде]. 2 томдық. Лондон: Сончино баспасы, 1962 жыл. Үшінші том, Нью-Йорк: Еврей теологиялық семинариясы, 1995 жыл. Құдайдың айтылмаған аты: Адам: Өлеңдер. 2004 жыл. Коцк: герангль фар эмесдикейт. [Идиш тілінде]. 2 томдық. (694 бет) Тель-Авив: ха Менора, 1973 жыл. Қосымша бет: Kotzk: тұтастық үшін күрес (1-томның еврей тіліне аудармасы, Иерусалим: Магид, 2015). Der mizrekh Eyropeyisher Yid 45 бет. Алғаш рет басылған: Нью-Йорк: Шокен, 1946 жыл.

Адам жалғыз емес (1951)

Адам жалғыз емес: Дін философиясы кітабында Хешельдің адамдардың Құдайды қалай түсіне алатыны туралы ойлары баяндалған. Яһуди діні Құдайды адамнан түбегейлі өзгеше деп есептейді, сондықтан Хешель адамның сөзбен жеткізілмейтін нәрсемен қалай кездесе алатынын үйрететін яһуди дінінің жолдарын зерттейді. Осы еңбектегі басты тақырып – адамдардың құдайлықтың қатысуын сезінгенде басынан кешетін терең таңғалу. Содан кейін Хешель күмән мен сенім мәселелерін, яһуди дінінің Құдай бір деп үйретуінің мағынасын, адамзаттың мәні мен адамның қажеттіліктері, діннің жалпы және яһуди дінінің нақты анықтамасын, сондай-ақ адамның руханилыққа деген құштарлығын қарастырады. Ол яһуди дінінің өмір салтына үлгі болатыны туралы пікірін білдіреді.

"Дималыс күні" (1951)

"Шабат: қазіргі адам үшін мағынасы" кітабы – шабат, яғни еврей сенімділерінің сенбі күнінің мәні мен оны тойлау туралы еңбек. Ол яһуди діні кеңістік емес, уақыт діні деген тезиске негізделген, ал сенбі күні уақытты қасиеттеп санауды бейнелейді. Гешел былай деп жазды: "Техникалық өркениет – адамның кеңістікті бағындыруы. Бұл көбінесе өмірдің маңызды бір бөлігі – уақытты құрбан ету арқылы қол жеткізілетін жеңіс". Сондай-ақ, "Кеңістік әлеміндегі күшімізді арттыру – біздің басты мақсатымыз" деп ескертіп, "Бұрын кедейлікке ұшырап қиналдық, енді билік арқылы құлдырау қаупі төніп тұр" деді.

Құдай адамды іздейді (1955)

Құдайды адам іздеп: Иудаизм философиясы – «Адам жалғыз емес» кітабына қосымша. Бұл кітапта Гешел діни ойдың мәнін, ойдың сенімге қалай айналуын және сенімнің сенушіде қандай жауап тудыратынын талқылайды. Ол адамдардың Құдайдың жанында болуын қалай іздеу керектігін, ал одан алатын керемет сезімді сөздейді. Ол табиғатқа табынуды сынап, адамзаттың метафизикалық жалғыздығын зерттейді және Құдайдың адамзатты іздеп жүргендігі туралы ойын білдіреді. Бірінші бөлім яһудилердің таңдалған халық ретінде талқылануымен аяқталады. Екінші бөлім аян идеясымен және пайғамбар болудің мәнімен айналысады. Бұл бөлімде оның аянды процесс емес, оқиға ретінде қарастыруы баяндалады. Бұл Израильдің Құдайға адалдығымен байланысты. Үшінші бөлімде еврей дінін дін ретінде түсінуге қатысты пікірлері талқыланады. Ол тек сенімнің (заңсыз) жеткілікті екендігі туралы идеяны талқылап, қабылдамайды, бірақ еврей заңына тым көп шектеулер қойған раввиндерден сақтандырады. Ол діни амалдарды руханилық пен махаббатпен байланыстыру қажеттігін, мицвот орындағанда кавананың (ниеттің) маңыздылығын сөздейді. Ол діни мінез-құлық туралы пікір алмасады, яғни адамдар заңға сырттай бағынуға тырысып, ішкі берілгендіктің маңыздылығын ұмытып кететін жағдайды қарастырады.

Тора мин Хашамайм (1962)

Көптеген адамдар Хешельдің "Тора мин Хашамайм БеАспаклария шел Хадорот" (Тора аспаннан ұрпақтардың айнасында) шығармасын өзінің шедеврі деп санайды. Бұл еңбектің үш томы халахаға (иудей заңына) қарама-қарсы классикалық раввиндік теология мен агдаданы зерттейді. Онда Мишна, Талмуд және Мидраш раввиндерінің Тораның мәні, Құдайдың адамзатқа аян етуі, пайғамбарлық және яһудилердің осы негізгі яһуди мәтіндерін кеңейту мен түсіну үшін жазбаларды түсіндіруді (экзегезис) пайдаланған жолдары туралы пікірлері қарастырылады. Бұл еңбекте Хешел 2-ғасырдың даналары Рабби Акива мен Исмаил бен Елишаны еврей теологиясындағы екі басым көзқарас үлгісі ретінде қарастырады. Оның өмірінде екі еврей томдарын Soncino Press баспасы жариялады, ал үшінші еврей томын JTS Press баспасы 1990 жылдары оның қайтысынан кейін жариялады. 2021 жылы Magid Press баспасы доктор Дрор Бонди тауып, редакциялаған қолжазбаларға байланысты кеңейтілген үшінші томды қоса алғанда, жаңа басылым жарық көрді. Барлық үш томның ағылшын тіліндегі аудармасын, түсіндірмелері, эсселері мен қосымшаларымен бірге раввин Гордон Такер аударды және редакциялады, ол "Heavenly Torah: As Refracted Through the Generations" деп аталды. Бұл кітап өз алдына жан-жақты зерттеу мен талдаудың нысаны бола алады және Құдай мен Адам арасындағы қарым-қатынасты иудаизмнен тыс және барлық монотеистік діндер үшін түсінуге көмектеседі.

Адам деген кім? (1965)

Гешел адамның табиғаты мен рөлін талқылайды. Осы үш лекцияда, бастапқыда сәл өзгеше форматта, 1963 жылғы мамыр айында Стэнфорд университетінде Реймонд Фред Уэст есімімен аталатын лекциялар ретінде оқылған, доктор Гешель адам болу логикасын зерттейді: Адам болу дегеніміз не? Адамның адам екенін дәлелдейтін негіздер қандай? Автордың айтуынша, "Біз бұрын ешқашан осылай аузымыз ашылып, зейін қоймағанбыз, адам туралы білмеушілігімізге осылай таңғалып, ұялған емеспіз. Оның не жасағанын білеміз, бірақ оның кім екенін немесе одан не күтуге болатынын білмейміз. Мүмкін, бүкіл өркениетіміз адамды дұрыс түсінбеуге негізделген болар? Немесе адамның трагедиясы – ол кім деген сұрақтан бас тартып, оны ұмытып кеткендігінен туындаған болар? Өзін тануға, шынайы адам болудың мәнін білуге келмейтін жағдай оны жалған бейнеге енуге, өзі бола алмайтын нәрсеге ұмтылуға және өзінің табиғатының түбінде жатқан нәрсені қабылдамауға итермелейді. Адам туралы білімсіздік – білімнің жетіспеушілігі емес, жалған білім."

Пайғамбарлардан кейінгі пайғамбарлық шабыт (1966)

Хешел 70 жылы Иерусалимдегі қасиетті ғибадатхана қирағаннан кейін яһуди дініндегі пайғамбарлықтың болуы туралы еврей тілінде бірнеше мақала жазды. Бұл мақалалары ағылшын тіліне аударылып, американдық Judaica баспасы Ktav-та «Пайғамбарлар кейін пайғамбарлық шабыт: Маймонид және басқалар» деген атпен жарияланды. Кітапты басып шығарғандардың айтуынша: «Яһудилердің дәстүрлі пікірі бойынша, пайғамбарлық Екінші ғибадатхана дәуірінің басындағы ежелгі пайғамбарлармен аяқталған. Хешел бұл пікірдің толыққанды дұрыс емес екенін көрсетті. Пайғамбарлық шабыттың жалғасуы мүмкін деген сенім және оның іс жүзінде орын алуы орта ғасырлардың көп бөлігінде, тіпті қазіргі заманда да болды. Хешелдің орта ғасырлардағы пайғамбарлық шабыт туралы жұмысы алғаш рет екі ұзын еврей мақаласында жарық көрді. Онда ол пайғамбарлық шабыттың Талмудтан кейінгі дәуірлерде де болуы мүмкін екендігі және Геонимдерден Маймонидке дейін, одан әрі басқа да түрлі мектептерде орын алғандығы туралы ойға ден қойды».