Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фин саясаткері (1930–2004)
Finnish politician (1930–2004)
Таисто Калеви Сорса (21 желтоқсан 1930 – 16 қаңтар 2004) – Финляндияның үш рет премьер-министрі болған фин саясаткері: 1972–1975, 1977–1979 және 1982–1987 жылдары. Ол қайтыс болған кезде премьер-министр қызметін атқарған ең ұзақ күндік рекордты сақтап тұрды. Сонымен қатар, ол Финляндияның Социал-демократиялық партиясын ұзақ жылдар бойы басқарды.
Taisto Kalevi Sorsa (21 December 1930 – 16 January 2004) was a Finnish politician who served as Prime Minister of Finland three times: 1972–1975, 1977–1979 and 1982–1987. At the time of his death he still held the record for most days of incumbency as prime minister. He was also a long time leader of the Social Democratic Party of Finland.
Алғашқы жылдар
Тайсто Калеви Сорса 1930 жылы 21 желтоқсанда Кеурууда дүниеге келген. Сорсаның тегі фин тілінде «анатид» дегенді білдіреді. Сорса Ювяскюля мен Лаппеенрантада оқыған. 18 жасында Сорсаның СДП-ға қатысуы Лаппеенрантадан басталды. Саяси мансабынан бұрын Сорса 1959-1965 жылдары Парижде ЮНЕСКО-да жұмыс істеді және 1965-1969 жылдары фин ЮНЕСКО кеңесінің бас хатшысы болды. 1960 жылдардың аяғында ол Білім министрлігінде лауазымды адам болып қызмет етті. 1969 жылы Финляндияның бұрынғы премьер-министрі Рафаэль Паасио оны ұлттық саясатта көп тәжірибесі болмағандықтан, партия хатшысы лауазымына тағайындады. 2008 жылы тарихшы Юкка Сеппинен жазған кітапта Сорса осы кезде КГБ-дағы кеңес қолдаушыларынан қолдау алып жүргені айтылады. Алайда басқа тарихшылар бұл туралы дау көтерді және кеңесшіл газетте оңшыл социал-демократ Пекка Корвенхаймо сияқты партия хатшысы болып сайланбауы керек үміткерлердің тізімі болғанмен, кеңестер осы сәтте Сорсаны қолдағандығы туралы ешқандай дәлел жоқ. Ол 1975 жылдан 1987 жылға дейін Социал-демократиялық партияның төрағасы болды және он жыл бойы төрт үкіметте Финляндияның премьер-министрі болды (1972–1975, 1977–1979, 1982–1983, 1983–1987). Ол Финляндияның ең ұзақ қызмет еткен премьер-министрі болып қала береді. Премьер-министр болғаннан кейін 1989-1991 жылдары Финляндия парламентінің спикері болды. Өзінің мансабында ол 1975-1976 және 1987-1989 жылдары премьер-министрдің орынбасары болды. 1987-1996 жылдары Сорса Финляндия банкі басқармасының мүшесі болды. Сорса Финляндияның ең ықпалды премьер-министрлерінің бірі болып саналады, ол мектептер мен денсаулық сақтау саласына үлкен үлес қосып, балалы отбасылар мен зейнеткерлерге әлеуметтік қамсыздандыруды арттырды. Оның үкіметтері Финляндиядағы әл-ауқат мемлекетін көптеген реформаларды – бала күтімі туралы заңдарды, аналық демалысты ұзартуды, жыл сайынғы демалыс жәрдемақысы туралы заңды, сондай-ақ қоғамдық денсаулық туралы заңды қабылдап, нығайтты. Ішкі саясатта Сорсаның Орталық партиясының мықты ерік-жігерлі басшысы Пааво Вайриненмен қарым-қатынасы ерекше қиын болды. Тағы бір айқын қақтығысы – оның жас саясаткер Пааво Липпоненмен бәсекелестігі. 1984 жылдың маусым айында Сорса Социал-демократиялық партияның съезінде «инфократия» (яғни бұқаралық ақпарат құралдарының күші) туралы баяндама жасады. «Инфократия парламенттік демократияға қарсы шығады, ол ақылсыз және әлеуметтік мәселелерді талқылаудан аулақ: ол саяси мәселелерге қарағанда жеке саясаткерлерге көбірек қызығушылық танытады және ешқашан өзінің іс-әрекетін сынға алмайды».
Taisto Kalevi Sorsa was born on 21 December 1930 in Keuruu. Sorsa's surname literally means "anatid" in Finnish. Sorsa attended school in Jyväskylä and Lappeenranta. At the age of 18, Sorsa's involvement with the SDP started in Lappeenranta. Prior to his political career, Sorsa worked in Paris for UNESCO from 1959 to 1965 and served as Secretary General of the Finnish UNESCO board from 1965 to 1969. In the late 1960s, he also served as an official in the Ministry of Education. In 1969, he was brought in from relative obscurity by Rafael Paasio, a former Prime Minister of Finland, to assume the influential post of party secretary, despite not having much previous experience of national politics. A 2008 book by historian Jukka Seppinen claimed that Sorsa was at this date already receiving support from Soviet backers in the KGB. However, other historians have disputed this, and while there was a list in a pro Soviet newspaper of the candidates who should not be chosen as the party secretary, such as the right wing social democrat Pekka J. Korvenheimo, there is no proof that the Soviets would have at this point particularly supported Sorsa. He served as the chairman of the Social Democratic Party from 1975 to 1987 and was Prime Minister of Finland in four cabinets for a total of ten years (1972–1975, 1977–1979, 1982–1983, 1983–1987). He remains Finland's longest serving prime minister. After his premiership he served as the Speaker of the Finnish Parliament from 1989 to 1991. During his career he also served twice as Deputy Prime Minister, from 1975 to 1976 and from 1987 to 1989. From 1987 to 1996, Sorsa served on the governing board of the Bank of Finland. Sorsa is regarded as one of Finland's most influential prime ministers, making major contributions to schools and health care, and increasing social security for families with children and pensioners. His governments strengthened the welfare state in Finland, by enacting many reforms—child care laws, longer maternity leave, the annual vacation benefit act, as well as the public health act. In domestic politics, Sorsa had a particularly difficult relationship with Paavo Väyrynen, the strong willed head of the Center Party. Another notable conflict was his rivalry with young rising politician Paavo Lipponen. In June 1984, Sorsa gave a speech on "infocracy" (i. e. the power of the mass media) at the Social Democratic party convention. Infocracy challenges parliamentary democracy, is unintelligent and avoids discussing social problems, he said: it takes more interest in individual politicians than political issues and is never critical of its own actions.
Сорса және сыртқы істер
Калеви Сорса үш рет Сыртқы істер министрі (Финляндия) болды: 1972 жылы; 1975–1976 жылдары; және 1987 жылдан 1989 жылға дейін. Сорса 1975 жылы құрылғаннан кейін Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымын қолдады, сондай-ақ әлемнің ең бай және ең кедей елдері арасындағы алшақтықты азайтуға бағытталған жобаларды да қолдады. 1970 жылдары, солшыл партиялардың қарсылығына қарамастан, ол Финляндия мен Батыс Еуропа елдері арасындағы байланыстарды нығайтқан, Еуропа экономикалық қауымдастығымен (ЕЭК) қиындықпен қол жеткізген еркін сауда келісімін жақтады. Сорса халықаралық социал-демократиялық қозғалыста белсенді болды және 1970 жылдардың ортасында Социалистік Интернационалдың вице-президенті болып сайланды. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдары Социалистік Интернационал суық соғыс кезеңіндегі екі үлкен держава – АҚШ пен Кеңес Одағымен Шығыс пен Батыс арасындағы қатынастар, қару-жарақтарды бақылау және Ауғанстан мәселелері бойынша кеңінен байланыс орнатты және пікір алмасты. Социалистік Интернационал SALT II, START және INF сияқты жақындасу және қарусыздану келісімдерін қолдады. Олар Вашингтонда президент Джимми Картермен және вице-президент Джордж Бушпен, ал Мәскеуде КПСС Бас хатшылары Леонид Брежнев пен Михаил Горбачевпен бірнеше кездесулер мен пікір алмасулар өткізді. Сорса осы пікір алмасуларға Социалистік Интернационал делегацияларын жетекшілік етті.
Three times Kalevi Sorsa served as Minister for Foreign Affairs (Finland): in 1972; in 1975–1976; and from 1987 to 1989. Sorsa supported the Organization for Security and Co operation in Europe after its creation in 1975, as well as projects to bridge the gap between the world's richest and poorest countries. In the 1970s, despite opposition from far left parties, he championed a hard won, free trade agreement with the European Economic Community (EEC), which boosted ties between Finland and the countries of Western Europe. Sorsa was also active in the international social democratic movement, and in the mid 1970s was elected vice president of the Socialist International. In the late 1970s and in the 1980s the Socialist International had extensive contacts and discussion with the two leading powers of the Cold War period, the United States and the Soviet Union, on issues concerning East–West relations, arms control and Afghanistan. The Socialist International supported détente and disarmament agreements, such as SALT II, START and INF. They had several meetings and discussion in Washington, D. C., with President Jimmy Carter and Vice President George Bush and with CPSU Secretaries General Leonid Brezhnev and Mikhail Gorbachev in Moscow. Sorsa led the Socialist International's delegations to these discussions.
Кейінгі жылдары (1989-2004)
1993 жылы Сорса Социал-демократиялық партияның президенттікке үміткері болуға тырысты, бірақ партия мүшелігіне қарамастан барлық финдерге ашық өткен алғашқы сайлауда ол 1977 жылдан 1981 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының орынбасары болған Мартти Ахтисаариден жеңілді. Ахтисаари кейіннен басты президенттік сайлауда жеңіске жетіп, Финляндия президенті болды. 1993 жылғы социал-демократиялық іріктеу сайлаулары көбінесе апатқа ұқсаған, себебі сайлаушыларды тіркеуге ешкім болмады және партия мүшесі емес адамдар әртүрлі сайлау учаскелерінде бірнеше рет дауыс бере алды. Бірақ Ахтисаари жеңгеннен кейін іріктеу сайлауларын ұйымдастыруға көп сын айтылмады. Дегенмен, бұл іріктеу сайлаулары қалай өткеніне қарамастан, ол жеңіске жетер еді деген пікір де бар. Ахтисаариді Калевиге ұзақ жылдар бойы қарсы болған фин саясаткерлерінің шағын, бірақ маңызды тобы қолдады: Эркки Туомиожа, Лассе Лехтинен және Матти Ахде.
In 1993, Sorsa sought to become the Social Democratic Party's presidential candidate, but in the primary elections, which were exceptionally and controversially open to all Finns regardless of their party membership, he lost to his challenger Martti Ahtisaari, the Deputy Secretary General of the United Nations from 1977 to 1981, who later also won the main presidential elections and went on to become the Finnish President. Although the social democratic primaries of 1993 have generally been seen as a disaster, as there was nobody to register the voters and people who were not even members of the party could vote multiple times at different voting posts, there was little criticism of the primary election arrangements after Ahtisaari had won. However, it is also likely that he would have won regardless of the way that the primaries were held. Ahtisaari was supported by a small but significant group of Finnish politicians who had long been hostile to Kalevi: Erkki Tuomioja, Lasse Lehtinen and Matti Ahde.
Кейінгі жылдар
Калеви Сорса өмірінің соңына дейін әлеуметтік саясат мәселелері бойынша пікірсайыстарға қатысып тұрды, ал оның соңғы мақаласы оның қайтысынан кейін жарияланды. Ол 2004 жылғы 16 қаңтарда Хельсинкидегі үйінде 73 жасында қатерлі ісіктен қайтыс болды. Оның құрметіне 2005 жылы құрылған әлеуметтік-демократиялық саясатты зерттеу орталығы бар.
Kalevi Sorsa continued to participate in discussions of social policy until the end of his life, his last column being published posthumously. He died of cancer on 16 January 2004 at his home in Helsinki at the age of 73. is a social democratic think tank, established in 2005 and named in his honour.