Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ит салығы соғысы — 1898 жылы Король мен Хоне Рииви Тоиа басқарған Солтүстік маорилері арасындағы "ит салығын" енгізуге қарсы туған қақтығыс. Кейбір авторлар оны маорилер мен еуропалық қоныс жайлаушылар арасындағы 19 ғасыр соғыстарының соңғы демі деп сипаттаған. Дегенмен, бұл "соғыс" қан төгілмей аяқталды, тек бірнеше оқ атылды. Солтүстік маорилерінің парламент мүшесі Хоне Хеке Нгапуа осы қақтығыстың шиеленісін азайтуға жауапты болды.
The Dog Tax war was a confrontation in 1898 between the Crown and a group of Northern Māori, led by Hone Riiwi Toia, opposed to the enforcement of a 'dog tax'. It has been described by some authors as the last gasp of the 19th century wars between the Māori and European settlers. It was, however, a bloodless "war", with only a few shots being fired. Hōne Heke Ngāpua, MHR for Northern Māori, was responsible for de escalating the confrontation.
Салық
1890 жылдары Хокианга округінің кеңесі ауданның әрбір итіне 2/6d (жарты тәж) мөлшерінде салық қойды. Көптеген адамдар, әсіресе Оңтүстік Хокиангада, төлеуден бас тартты, соның ішінде Хоне Рииви Тоиа да. Маорилердің тәуелсіздігіне біртіндеп қол сұғу, оның ішінде отарлық заңдарды енгізу қарулы қарсылыққа алып келді, ал оған жауап ретінде «Итке салық соғысы» деп аталды.
In the 1890s the Hokianga County Council imposed a tax of 2/6d (half crown) on each dog in the district. Many people, particularly in the South Hokianga, refused to pay—including Hone Riiwi Toia. The gradual encroachment on Māori autonomy, including the introduction of colonial laws instigated an armed protest, the response to which became known as the Dog Tax War.
Діннің рөлі
Хоне Тоя – Те Хуйхуинга немесе Те Хуйхуи деп аталатын Веслиандардың оқшауланған тобының басшысы/пайғамбары еді. Те Хуйхуинга сонымен қатар саяси қозғалыс болды және өзін 1835 жылғы «Жаңа Зеландияның тәуелсіздік декларациясы» негізінде құрылған автономды маори парламенті қозғалысы – «Те Котахитангадан» бөлініп шыққан деп есептеді. Хоне сондай-ақ Пай Марире қозғалысының жетекшісі Те Вити о Рогомаймен кездесті. Те Хуйхуинга осы қозғалыстың маори халқының араласусыз өмір сүру құқығын сақтауға және Уайтанги шартында кепілдендірілген дәстүрлі ресурстарын пайдалануға бағытталған аспектілерін қабылдады. Бұл топтың басқа да наразылықтарына жергілікті құстарды аулауға маусымдық шектеулер, жер салығы (корольдік жарлық бойынша берілген және қоғамдық жолдан бес шақырым ішінде орналасқан жерлерге), дөңгелек салығы (белгілі бір доңғалақ ені бар көліктерге) қатысты. Те Хуйхуи отырысында Хоне Тоя «егер итке салық салынатын болса, адамдар келесі кезекте болады» деп болжады. Ал еуропалықтар Хоне Тояны жалғаншы деп санады, ал басқалары оны Хау-Хау қозғалысымен байланыстырды. Бұл 1860 жылдары пайда болған және Солтүстік аралға тараған, сондай-ақ Екінші Таранаки соғысы сияқты ірі қақтығыстарға қатысқан, Пакехаға қарсы бағытталған діни культ еді.
Hone Toia was the leader/prophet of a breakaway group of Wesleyans called Te Huihuinga or Te Huihui. Te Huihuinga was also a political movement and considered themselves as having seceded from 'Te Kotahitanga' – the autonomous Māori parliament movement founded upon the 1835 "Declaration of the Independence of New Zealand" that pre dated the Treaty of Waitangi. Hone had also met with Te Whiti o Rongomai the leader of the Pai Marire movement, Te Huihuinga adopted aspects of this movement which sought to retain their right to live as Māori without interference, and to make use of their traditional resources as guaranteed by the Treaty of Waitangi. Other grievances held by this group included seasonal restrictions on the hunting of native birds, the land tax (on land held under Crown grant within five miles of a public road), the wheel tax (on vehicles with certain tyre widths). It was during a Te Huihui meeting that Hone Toia prophesied that "if dogs were to be taxed, men would be next". Europeans on the other hand, regarded Hone Toia as an imposter, and others associated him with the Hau Hau movement. This was a vehemently anti Pākehā cult that had developed in the 1860s and spread throughout the North Island, and had been heavily involved in the later major conflicts, such as the Second Taranaki War.
Атқару
1897 жылғы маусымда Генри Мензиес Хокианга округінің кеңесімен иттерді тіркеуге жауапты болды, бұл үшін ол сатылған әрбір ит жағасы үшін бір шиллинг комиссия алды. 1898 жылы ол Пукемиро па-сында (Хаутурудағы Хоне Тоя ауылы) 40 шақыру қағазын табыс етті, онда Мензиес адамдар төлеуден бас тартса, олар мұзды елге жіберіледі, онда олардың сүйектері суықтан сынып кетеді деді (бұл, әдетте, Оңтүстік аралдың төменгі бөлігіндегі түрмелерге сілтеме еді). Бұл Те Хуйхуинга халқын қатты қорқытты, кейбіреулері тұтқындалудан қорқып, орманды жерде ұйықтады. Хоне Тоя шақыру қағазын кейінге шегеруге сәттілікпен қол жеткізді, содан кейін 28 сәуірде Пукемирода кездесу ұйымдастырды, Сеонды, констебль Александр МакГилпті, Мензиесті және басқаларды шақырды.
In June 1897, Henry Menzies was put in charge of dog registrations by the Hokianga County Council, for which he received only the commission of one shilling for each dog collar sold. In 1898 he served 40 summons at Pukemiro pa (Hone Toia's village in Hauturu), where Menzies was rumoured to have said, that if the people refused to pay they would be sent to an ice bound country where their bones would crack from the cold, (probably referring to the prisons of the lower South Island). This suitably terrified the people of Te Huihuinga, some choosing to sleep in the bush out of fear of being arrested. Hone Toia intervened successfully achieving an adjournment to the summons, he then set up a meeting at Pukemiro on 28 April, inviting Seon, Constable Alexander McGilp, Menzies and others.
Қарсылық басталады
1898 жылы 28 сәуірде Хокиангаға оралған Сеон, констебль Александр МакГилп, Мензис және басқалар жиналысқа қатысты. Олар сол жерде Хоне Тоя басқаратын жүз елу адамды кездестірді. Романа те Паеханги, ақсақал және Хоне Тояның туысы, олар ешқандай салық төлемейтінін және "осы салықтардың есебінен өліміне дейін баратындарын" мәлімдеді. Хоне Тоя олардың кедейлік пен қиындыққа ұшырағанша қарсы тұруды қалатынын растады. Сондай-ақ, олар Пукемирода қаруларымен Равенеге (ауданның әкімшілік орталығы) келіп, округтік кеңеспен дауларын жалғастыру ниеті туралы хабарлады. Олар әйелдерге, балаларға және қоныс аударушыларға зиян келтірмейтініне және заңмен қақтығыс болмаса, қан төгілмейтініне сендірді. Жиналыста Хоне Тоя атынан Клендонға телеграмма жіберілді, бірақ алынған хабарлама иттің салығы үшін соғыс басталатынын және қан төгілетінін білдірді. Равенеде үрей туды, көптеген адамдар көршілес Кохухуға немесе «Гленбург» кемесіне қашып кетті. Полиция инспекторы мен бес констебль Оклендтен қайықпен келіп, кемежайда зеңбірек орнатты. Хоне Тоя мен Романа Те Паеханги басқаратын, жиырмадан аз адамнан тұратын топ, соғысқа дайын, заң алдында өздерін көрсетуге ашық келді. Полиция қызметкерлері аз болғандықтан, зеңбірегін тастап, қашып кетті. Равенеде бірнеше бейтарап маори және пастор Гиттос пен мердігер Роберт Кокрейн ғана қалды. Кокрейн соғыс жасағын тыныш деп сипаттады, заңнан басқа барлығына достық сезім білдірді және олар бірінші оқ атуға бармайтындарын айтты. Гиттос пен Кокрейн оларды сол күні кешке Уаймаға қайтуға көндірді. Оқиғаға қатысқандардың ұрпақтары Боб Кокрейннің жергілікті қонақүйді қалай басқарғанын айтты. Жеңбіл күні болғандықтан, заң бойынша бұл рұқсат етілмегенімен, ол барды ашып, келген соғыс жасағына сыра берді. Осы игілік ниеті жағдайды барынша жеңілдетуге көмектесті. Төрт күннен кейін үкімет 120 адамнан тұратын, мылтықтармен, екі далалық зеңбірекпен және екі жылдам оқ атар зеңбірекпен қаруланған күштерді жинады. Бұл күшті подполковник Стюарт Ньюолл басқарды, кейіннен Корольдік теңіз күштерінің HMS Torch шлюпымен күшейтілді. 1898 жылдың 5 мамырында үкіметтік күштер Уаймаға басты. Хоне Тоя Ньюоллдан Оманаяда күтуін сұрады, бірақ Ньюолл бас тартты. Уайма мен Равене арасындағы төбедегі жотада отарлаудан қорқыныш туды, отарлаушылардың басына екі оқ атылды. Алайда, әскерилерге кедергісіз өтуге рұқсат берілді және олар Уайма мектебінде лагерь құрды. Тоя мен оның адамдары алыс жерде орналасқан.
Returning to the Hokianga, on 28 April 1898, Seon, Constable Alexander McGilp, Menzies and others attended the meeting. There they found one hundred and fifty men led by Hone Toia. Romana te Paehangi an elder and relative of Hone stated that they would not pay any taxes and that 'they would die on account of these taxes'. Hone Toia confirmed that they would rather resist than be driven further into poverty and hardship. At Pukemiro they also announced their intention to come to Rawene (the administrative centre of the area) with their guns to continue their dispute with the County Council. They also gave assurances that no women or children or settlers would be hurt and that there would be no bloodshed unless they came in contact with the law. A telegraph was composed at the meeting and sent to Clendon in Hone Toia's name, however the message received was understood to mean that war would be waged because of the dog tax and that blood would be shed. In Rawene panic ensued, many people withdrew to neighbouring Kohukohu or aboard the steamer 'Glenburg'. A police inspector and five constables arrived by boat from Auckland and set up a cannon on the wharf. The party of less than 20 including Hone Toia and led by Romana Te Paehangi duly appeared, stripped for war, ready to present themselves to the law. The outnumbered police sensibly fled leaving their cannon behind. Rawene was deserted apart from a few neutral Māori and a handful of Pākehā including Rev. Gittos, and contractor Robert Cochrane. Cochrane described the war party as quiet, expressing friendship to all but the law and as stating that they would not fire first. Gittos and Cochrane eventually persuaded them to return to Waima later that evening. Descendants of the men involved described how Bob Cochrane ran the local hotel. Despite it being a Sunday and therefore illegal, he agreed to open the bar and served the visiting war party with beer. This gesture of goodwill went a long way to defusing the situation. Some four days later the government had assembled a force of 120 men armed with rifles, two field guns and two rapid fire guns landed in Rawene. The force under the command of Lieutenant Colonel Stuart Newall and was later reinforced by the Royal Navy sloop HMS Torch. On 5 May 1898, the government forces marched on Waima, Hone Toia sent a message requesting Newall wait at Omanaia, Newall refused. An ambush was feared at the crest of the hill between Waima and Rawene, after two shots were fired over the heads of the colonial troops. However the soldiers were allowed to pass unmolested and carried on to set up camp at Waima School. Toia and his men being camped some distance away.
Хоне Тояның ұсталып берілуі және тұтқындалуы
Бұл жерде қақтығысқа ұласу қаупі болды. Алайда, жағдайды Солтүстік маори округінің Парламент мүшесі Хоне Хеке Нгапуаның уақтылы келуімен шешуге мүмкін болды. Ол әйгілі Хоне Хекенің шөбересі еді. Ол Хоне Тоямен кездесіп, соғыс тоқтату туралы келіссөздер жүргізді, Хоне және оның жандары, сондай-ақ кейбір қаруларын тапсыруға мәміле жасады. Хоне Тоя 6 мамырда тағы төрт адаммен бірге тұтқындалды, ал кейін тағы 11 адам тұтқындалды. Бұрын Хоне Хеке Нгапуа Хоне Тояға телеграмма жіберіп, оған халқын таратып, бейбіт түрде кетуге және Парламентке петиция тапсыруға кеңес берген еді. Хеке бұл қадамды 1863 жылғы көтерілісті басу туралы заң сияқты актілерді ескере отырып, дұрыс деп санады, аталған заң habeas corpus құқығын тоқтата тұрып, алапат аймақтарда әскери жағдай енгізді, ал Жаңа Зеландия қоныстану актісі «көтерілісшілердің» жерін жазалау мақсатында тартып алуға мүмкіндік берді. «Патшайымның шараларын өзгертуге мәжбүрлеу үшін оған қарсы соғыс тудыруға тырысу және салық жинауға қарсы күш қолдану арқылы әрекет ету» айыбымен Хоне және тағы төрт адам екі жарым жылға қатаң еңбекке сотталды. Басқаларына кейіннен айыппұл салынды және үлкен шығындар тағайындалды, бірақ олар кейін кешірілді. Хоне Тоя Эден тауындағы түрмедегі жазасын аяқтаған кезде Хуйхуинга тұтқындарының босатылатын күнін болжады. Болжаған күн жақындаған сайын оның күші әлсірегендей болды, бірақ сол түні сағат 21:00-де жарияланды және тұтқындар босатылды. Те Хуйхуинга 1899 жылдың 15 наурызында толық мерзімінен бұрын босатылды, бұл Хокианга және алыс солтүстіктегі көптеген иви (тайпалар) жіберген петициялардың нәтижесі болуы мүмкін. Осы оқиғалар әлі күнге дейін есте сақталады; Хокиангадағы ит салығы әлі де бар, бірақ оған әлі де толық назар берілмейді.
The potential was there for serious conflict. However the situation was defused by the timely arrival of the Member of the House of Representative (MHR) for Northern Māori, Hone Heke Ngapua. He was the grand nephew of the famous Hone Heke. He met with Hone Toia and negotiated a truce and the surrender of Hone, his people and some of their guns. Hone Toia was arrested on 6 May with four others, 11 more were arrested later. Hone Heke Ngapua had previously sent a telegraph to Hone Toia, advising him to disband his people, withdraw peacefully and to petition parliament, this was seen as a wise move by Heke, considering such acts as the 1863 Suppression of Rebellion Act, which suspended habeas corpus and introduced martial law into disturbed districts, and the New Zealand Settlements Act, which provided for the punitive confiscation of 'rebel natives' land. Charged with "Intending by conspiring to levy war against the Queen in order to force her to change her measures, and conspiring by force to prevent collection of taxes", Hone and four others were sentenced for a total of two and a half years of hard labour. Others were subsequently fined and heavy costs imposed, but these were later remitted. Hone Toia near the end of his sentence in Mount Eden prison, prophesied the date of the Huihuinga prisoners release, as the predicted day wore on his powers appeared to have left him, but later that night at 9pm, it was announced and the prisoners released. Te Huihuinga were released short of their full sentence, on 15 March 1899, this was probably due to the petitions of numerous Iwi (tribes) of the Hokianga and far north. These events are still remembered to this day; the dog tax in the Hokianga remains, yet is still somewhat neglected, up to this very day.