Кіріспе

Ит салығы соғысы — 1898 жылы Король мен Хоне Рииви Тоиа басқарған Солтүстік маорилері арасындағы "ит салығын" енгізуге қарсы туған қақтығыс. Кейбір авторлар оны маорилер мен еуропалық қоныс жайлаушылар арасындағы 19 ғасыр соғыстарының соңғы демі деп сипаттаған. Дегенмен, бұл "соғыс" қан төгілмей аяқталды, тек бірнеше оқ атылды. Солтүстік маорилерінің парламент мүшесі Хоне Хеке Нгапуа осы қақтығыстың шиеленісін азайтуға жауапты болды.

Салық

1890 жылдары Хокианга округінің кеңесі ауданның әрбір итіне 2/6d (жарты тәж) мөлшерінде салық қойды. Көптеген адамдар, әсіресе Оңтүстік Хокиангада, төлеуден бас тартты, соның ішінде Хоне Рииви Тоиа да. Маорилердің тәуелсіздігіне біртіндеп қол сұғу, оның ішінде отарлық заңдарды енгізу қарулы қарсылыққа алып келді, ал оған жауап ретінде «Итке салық соғысы» деп аталды.

Діннің рөлі

Хоне Тоя – Те Хуйхуинга немесе Те Хуйхуи деп аталатын Веслиандардың оқшауланған тобының басшысы/пайғамбары еді. Те Хуйхуинга сонымен қатар саяси қозғалыс болды және өзін 1835 жылғы «Жаңа Зеландияның тәуелсіздік декларациясы» негізінде құрылған автономды маори парламенті қозғалысы – «Те Котахитангадан» бөлініп шыққан деп есептеді. Хоне сондай-ақ Пай Марире қозғалысының жетекшісі Те Вити о Рогомаймен кездесті. Те Хуйхуинга осы қозғалыстың маори халқының араласусыз өмір сүру құқығын сақтауға және Уайтанги шартында кепілдендірілген дәстүрлі ресурстарын пайдалануға бағытталған аспектілерін қабылдады. Бұл топтың басқа да наразылықтарына жергілікті құстарды аулауға маусымдық шектеулер, жер салығы (корольдік жарлық бойынша берілген және қоғамдық жолдан бес шақырым ішінде орналасқан жерлерге), дөңгелек салығы (белгілі бір доңғалақ ені бар көліктерге) қатысты. Те Хуйхуи отырысында Хоне Тоя «егер итке салық салынатын болса, адамдар келесі кезекте болады» деп болжады. Ал еуропалықтар Хоне Тояны жалғаншы деп санады, ал басқалары оны Хау-Хау қозғалысымен байланыстырды. Бұл 1860 жылдары пайда болған және Солтүстік аралға тараған, сондай-ақ Екінші Таранаки соғысы сияқты ірі қақтығыстарға қатысқан, Пакехаға қарсы бағытталған діни культ еді.

Атқару

1897 жылғы маусымда Генри Мензиес Хокианга округінің кеңесімен иттерді тіркеуге жауапты болды, бұл үшін ол сатылған әрбір ит жағасы үшін бір шиллинг комиссия алды. 1898 жылы ол Пукемиро па-сында (Хаутурудағы Хоне Тоя ауылы) 40 шақыру қағазын табыс етті, онда Мензиес адамдар төлеуден бас тартса, олар мұзды елге жіберіледі, онда олардың сүйектері суықтан сынып кетеді деді (бұл, әдетте, Оңтүстік аралдың төменгі бөлігіндегі түрмелерге сілтеме еді). Бұл Те Хуйхуинга халқын қатты қорқытты, кейбіреулері тұтқындалудан қорқып, орманды жерде ұйықтады. Хоне Тоя шақыру қағазын кейінге шегеруге сәттілікпен қол жеткізді, содан кейін 28 сәуірде Пукемирода кездесу ұйымдастырды, Сеонды, констебль Александр МакГилпті, Мензиесті және басқаларды шақырды.

Қарсылық басталады

1898 жылы 28 сәуірде Хокиангаға оралған Сеон, констебль Александр МакГилп, Мензис және басқалар жиналысқа қатысты. Олар сол жерде Хоне Тоя басқаратын жүз елу адамды кездестірді. Романа те Паеханги, ақсақал және Хоне Тояның туысы, олар ешқандай салық төлемейтінін және "осы салықтардың есебінен өліміне дейін баратындарын" мәлімдеді. Хоне Тоя олардың кедейлік пен қиындыққа ұшырағанша қарсы тұруды қалатынын растады. Сондай-ақ, олар Пукемирода қаруларымен Равенеге (ауданның әкімшілік орталығы) келіп, округтік кеңеспен дауларын жалғастыру ниеті туралы хабарлады. Олар әйелдерге, балаларға және қоныс аударушыларға зиян келтірмейтініне және заңмен қақтығыс болмаса, қан төгілмейтініне сендірді. Жиналыста Хоне Тоя атынан Клендонға телеграмма жіберілді, бірақ алынған хабарлама иттің салығы үшін соғыс басталатынын және қан төгілетінін білдірді. Равенеде үрей туды, көптеген адамдар көршілес Кохухуға немесе «Гленбург» кемесіне қашып кетті. Полиция инспекторы мен бес констебль Оклендтен қайықпен келіп, кемежайда зеңбірек орнатты. Хоне Тоя мен Романа Те Паеханги басқаратын, жиырмадан аз адамнан тұратын топ, соғысқа дайын, заң алдында өздерін көрсетуге ашық келді. Полиция қызметкерлері аз болғандықтан, зеңбірегін тастап, қашып кетті. Равенеде бірнеше бейтарап маори және пастор Гиттос пен мердігер Роберт Кокрейн ғана қалды. Кокрейн соғыс жасағын тыныш деп сипаттады, заңнан басқа барлығына достық сезім білдірді және олар бірінші оқ атуға бармайтындарын айтты. Гиттос пен Кокрейн оларды сол күні кешке Уаймаға қайтуға көндірді. Оқиғаға қатысқандардың ұрпақтары Боб Кокрейннің жергілікті қонақүйді қалай басқарғанын айтты. Жеңбіл күні болғандықтан, заң бойынша бұл рұқсат етілмегенімен, ол барды ашып, келген соғыс жасағына сыра берді. Осы игілік ниеті жағдайды барынша жеңілдетуге көмектесті. Төрт күннен кейін үкімет 120 адамнан тұратын, мылтықтармен, екі далалық зеңбірекпен және екі жылдам оқ атар зеңбірекпен қаруланған күштерді жинады. Бұл күшті подполковник Стюарт Ньюолл басқарды, кейіннен Корольдік теңіз күштерінің HMS Torch шлюпымен күшейтілді. 1898 жылдың 5 мамырында үкіметтік күштер Уаймаға басты. Хоне Тоя Ньюоллдан Оманаяда күтуін сұрады, бірақ Ньюолл бас тартты. Уайма мен Равене арасындағы төбедегі жотада отарлаудан қорқыныш туды, отарлаушылардың басына екі оқ атылды. Алайда, әскерилерге кедергісіз өтуге рұқсат берілді және олар Уайма мектебінде лагерь құрды. Тоя мен оның адамдары алыс жерде орналасқан.

Хоне Тояның ұсталып берілуі және тұтқындалуы

Бұл жерде қақтығысқа ұласу қаупі болды. Алайда, жағдайды Солтүстік маори округінің Парламент мүшесі Хоне Хеке Нгапуаның уақтылы келуімен шешуге мүмкін болды. Ол әйгілі Хоне Хекенің шөбересі еді. Ол Хоне Тоямен кездесіп, соғыс тоқтату туралы келіссөздер жүргізді, Хоне және оның жандары, сондай-ақ кейбір қаруларын тапсыруға мәміле жасады. Хоне Тоя 6 мамырда тағы төрт адаммен бірге тұтқындалды, ал кейін тағы 11 адам тұтқындалды. Бұрын Хоне Хеке Нгапуа Хоне Тояға телеграмма жіберіп, оған халқын таратып, бейбіт түрде кетуге және Парламентке петиция тапсыруға кеңес берген еді. Хеке бұл қадамды 1863 жылғы көтерілісті басу туралы заң сияқты актілерді ескере отырып, дұрыс деп санады, аталған заң habeas corpus құқығын тоқтата тұрып, алапат аймақтарда әскери жағдай енгізді, ал Жаңа Зеландия қоныстану актісі «көтерілісшілердің» жерін жазалау мақсатында тартып алуға мүмкіндік берді. «Патшайымның шараларын өзгертуге мәжбүрлеу үшін оған қарсы соғыс тудыруға тырысу және салық жинауға қарсы күш қолдану арқылы әрекет ету» айыбымен Хоне және тағы төрт адам екі жарым жылға қатаң еңбекке сотталды. Басқаларына кейіннен айыппұл салынды және үлкен шығындар тағайындалды, бірақ олар кейін кешірілді. Хоне Тоя Эден тауындағы түрмедегі жазасын аяқтаған кезде Хуйхуинга тұтқындарының босатылатын күнін болжады. Болжаған күн жақындаған сайын оның күші әлсірегендей болды, бірақ сол түні сағат 21:00-де жарияланды және тұтқындар босатылды. Те Хуйхуинга 1899 жылдың 15 наурызында толық мерзімінен бұрын босатылды, бұл Хокианга және алыс солтүстіктегі көптеген иви (тайпалар) жіберген петициялардың нәтижесі болуы мүмкін. Осы оқиғалар әлі күнге дейін есте сақталады; Хокиангадағы ит салығы әлі де бар, бірақ оған әлі де толық назар берілмейді.