Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Металл гидроксиді
Metal hydroxide
А-лио – сілті металл гидроксиді. Дәстүрлі түрде ол жаңбыр суын пайдаланып, күлдің ішіндегі калий гидроксидін (KOH) шығару арқылы алынған. Күлдің өзі күшті сілтілі және суда жақсы ериді. Нәтижесінде алынған ерітінді – күшті негіздік қасиеттері бар, каустикалық ерітінді. Бұл ерітіндіні зәйтүнді тұздау алдында өңдеу сияқты, сол күйінде немесе суын булатып, кристалды лай қалдыру үшін қолданылатын. "Лай" термині ең дәл натрий гидроксидін (NaOH) білдіреді, бірақ тарихи тұрғыдан басқа сілтілі материалдарды, әсіресе калий гидроксидін де қамту үшін қолданылып келген. Бүгінде лай мембраналық хлоралкали процесі арқылы өндіріледі. Ол ұсақ түйіршіктер, гранулалар, микрошарлар, ірі ұнтақ немесе ерітінді түрінде ұсынылады. Лай дәстүрлі түрде сабын жасауда маңызды ингредиент ретінде қолданылады.
A lye is an alkali metal hydroxide. Traditionally it was obtained by using rainwater to leach wood ashes, which are strongly alkaline and highly soluble in water, of their potassium hydroxide (KOH), producing lye water, a caustic basic solution. Then the lye water would either be used as such, as for curing olives before brining them, or evaporated of water to leave crystalline lye behind. "Lye" most accurately refers to sodium hydroxide (NaOH), but historically has been conflated to include other alkali materials, most notably potassium hydroxide. Today, lye is commercially manufactured using a membrane cell chloralkali process. It is supplied in various forms such as flakes, pellets, microbeads, coarse powder or a solution. Lye has traditionally been used as a major ingredient in soapmaking.
Этимология
Ағылшын тіліндегі lye /'//l//ai/ сөзінің барлық герман тілдерінде туыс сөздері бар, және бастапқыда ол монша немесе қайнар бұлақты білдірген.
The English word lye /'//l//ai/ has cognates in all Germanic languages, and originally designated a bath or hot spring.
Тағам
Лай көптеген тағам түрлерін, соның ішінде дәстүрлі скандинавиялық лютефискті, зәйтүнді (оларды ащылығын азайту үшін), консервіленген мандарин апельсинін, хоминиді, лай орамаларын, ғасырлық жұмыртқаларды, претцельдерді, қанды қабақтарды және бәкектерді өңдеу үшін қолданылады. Ол сондай-ақ пісірілген кантондық ай торттарының қабығында, "зонгзиде" (бамбук жапырақтарына оралған жабысқыш күріш кнедликтерінде), Гонконг пен Оңтүстік Қытайда танымал жұмсақ қытай лапшаларында және жапондық рамен лапшаларында жұмсартқыш ретінде қолданылады. Лай қатты претцельдерге хрустящий глазурь береді. Ол филиппиндік күріш торттарының бір түрі – кусинтада, pitsi pitsî-мен бірге қолданылады. Ассамда, Солтүстік-Шығыс Үндістанда, ассам тілінде khar, ал боро тілінде karwi деп аталатын лайдың бір түрі кеңінен қолданылады. Бұл лай әртүрлі банан сабақтарының, тамырларының және қабығының күлін сүзу арқылы алынады, сондай-ақ оны емдеу үшін, дәрі ретінде және сабынның орнына пайдаланады. Ағаш күлінен жасалған лай Солтүстік Америкадағы Шығыс орманды аймақтарындағы тайпалар хомини жүгерісін никстамализациялау процесінде де қолданылады. АҚШ-та тағамдық лай Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) бекіткен «Тамақ химиясы кодексі» (FCC) талаптарына сай болуы керек. Тамақ дайындауға жарамсыз төмен сапалы лай әдетте канализацияны және пештерді тазалау үшін қолданылады. Соңында қалған қатты заттар – өте нәзік сүйек қабықтары, көбінесе кальций фосфатынан тұрады, оларды өте аз күшпен ұсақ ұнтаққа айналдыруға болады. Натрий гидроксиді көбінесе жол апаттарынан өлген жануарларды полигондарға тастаумен айналысатын компаниялар тарапынан оларды ыдырату процесінде қолданылады. Мексикада есірткі картельдерінде жұмыс істеген адам 300-ден астам дене жою үшін оны қолданғанын мойындады.
Lyes are used to cure many types of food, including the traditional Nordic lutefisk, olives (making them less bitter), canned mandarin oranges, hominy, lye rolls, century eggs, pretzels, candied pumpkins, and bagels. They are also used as a tenderizer in the crust of baked Cantonese moon cakes, in "zongzi" (glutinous rice dumplings wrapped in bamboo leaves), in chewy southern Chinese noodles popular in Hong Kong and southern China, and in Japanese ramen noodles. Lye provides the crisp glaze on hard pretzels. It's used in kutsinta, a type of rice cake from the Philippines together with pitsi pitsî. In Assam, north east India, extensive use is made of a type of lye called khar in Assamese and karwi in Boro which is obtained by filtering the ashes of various banana stems, roots and skin in their cooking and also for curing, as medicine and as a substitute for soap. Lye made out of wood ashes is also used in the nixtamalization process of hominy corn by the tribes of the Eastern Woodlands in North America. In the United States, food grade lye must meet the requirements outlined in the Food Chemicals Codex (FCC), as prescribed by the U. S. Food and Drug Administration (FDA). Lower grades of lye that are unsuitable for use in food preparation are commonly used as drain cleaners and oven cleaners. and the only solids that remain are very fragile bone hulls of mostly calcium phosphate, which can be mechanically crushed to a fine powder with very little force. Sodium hydroxide is frequently used in the process of decomposing roadkill dumped in landfills by animal disposal contractors. In Mexico, a man who worked for drug cartels admitted to having disposed of more than 300 bodies with it.
Бірінші көмек
Ақпарат көздері ластанған киімдерді/материалдарды дереу алып тастауды, теріден артық бөлігін ақырып сүртіп немесе тазалап, содан кейін 15–60 минут бойы ағын сумен шаюды және жедел жәрдем қызметіне хабарласуды ұсынады.
Sources recommend immediate removal of contaminated clothing/materials, gently brushing/wiping excess off of skin, and then flushing the area of exposure with running water for 15–60 minutes while contacting emergency services.
Қорғау
Жеке қорғаныс құралдары, оның ішінде қауіпсіздік көзілдірігі, химиялық заттарға төзімді қолғаптар және жеткілікті желдету күкірт қышқылымен жұмыс істеу үшін міндетті. Күкірт қышқылы ашық ыдыстағы суда еріген кезде, буға төзімді бет маскасын пайдалану ұсынылады. Күкірт қышқылын тым жылдам қосу, бақылаудан шығып кеткен жылулық реакцияға алып келуі мүмкін, бұл қоспаның қайнауына немесе атқылауына себеп болуы мүмкін.
Personal protective equipment including safety glasses, chemical resistant gloves, and adequate ventilation are required for the safe handling of lye. When in proximity to lye that is dissolving in an open container of water, the use of a vapor resistant face mask is recommended. Adding lye too quickly can cause a runaway thermal reaction which can result in the mixture boiling or erupting.
Сақтау
Қатты күйдегі сілті тез ылғалды сіңіріп, ауадағы ылғалға жоғары бейімділік танытады. Осының салдарынан, сілті ашық ауада көп мөлшерде атмосфералық ылғалды сіңіріп, еріп кетеді. Сәйкесінше, сілті ауа өткізбейтін (және осыған сәйкес ылғал өткізбейтін) ыдыстарда сақталады. Сілтінің күшті әсеріне байланысты шыны ыдыстар сақтауға қолайлы емес, себебі күшті сілтілер оны бірте-бірте тоздырады. Басқа да коррозиялық заттар сияқты, ыдыстардың ішіндегінің қауіпті екенін көрсететін белгілер болуы керек және оларды балалардан, үй жануарларынан, жылудан және ылғалдан қауіпсіз жерде сақтау қажет.
Lye in its solid state is deliquescent and has a strong affinity for moisture in the air. As a result, lye will dissolve when exposed to open air, absorbing large amounts of atmospheric moisture. Accordingly, lye is stored in air tight (and correspondingly moisture tight) containers. Glass is not a good material to be used for storage as severe alkalis are mildly corrosive to it. Similar to the case of other corrosives, the containers should be labeled to indicate the potential danger of the contents and stored away from children, pets, heat, and moisture.
Қауіпті реакциялар
Лейге қатысты қауіпсіздік мәселелерінің көпшілігі басқа коррозивтерге де тән, мысалы, тірі тіндерге тигізетін зиянды әсері; мысалдар: тері, ет және мүйіз қабықша. Лейлі ерітінділер химиялық күйік, қанағаттандырмайтын жарақаттар, тыртыс және соқырлықты дереу тудыруы мүмкін. Лейді жұтқанда денсаулыққа зиян келтіруі, тіпті өлімге әкелуі мүмкін; жұтқанда қыртқанның тарылуына себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, құрғақ қатты лейдің еруі күшті жылу бөліп шығарады, ал осы жылудан қосымша күйік немесе жанғыш заттардың тұтануы мүмкін. Натрий гидроксидінің кейбір металдармен араласуы да қауіпті. Алюминий, магний, мырыш, қалайы, хром, латунь және қоланың барлығы леймен реакцияласып сутек газын бөліп шығарады. Сутек жанғыш болғандықтан, алюминиймен көп мөлшерде лейді араластыру жарылысқа алып келуі мүмкін. Калий мен натрийдің екі түрі де мыс ерітуге қабілетті.
The majority of safety concerns with lye are also common with most corrosives, such as their potentially destructive effects on living tissues; examples are the skin, flesh, and the cornea. Solutions containing lyes can cause chemical burns, permanent injuries, scarring and blindness, immediately upon contact. Lyes may be harmful or even fatal if swallowed; ingestion can cause esophageal stricture. Moreover, the solvation of dry solid lye is highly exothermic and the resulting heat may cause additional burns or ignite flammables. The reaction between sodium hydroxide and some metals is also hazardous. Aluminium, magnesium, zinc, tin, chromium, brass and bronze all react with lye to produce hydrogen gas. Since hydrogen is flammable, mixing a large quantity of lye with aluminium could result in an explosion. Both the potassium and sodium forms are able to dissolve copper.