Кіріспе

1976–1979 жылдарғы Тынық мұхитындағы британдық колония.

Гилберт аралдары (бұрынғы Kingsmill немесе King's Mill Islands) – Тынық мұхитындағы он алты атолл мен коралл аралдарының тізбегі, Папуа-Жаңа Гвинея мен Гавай аралының шамамен ортасында орналасқан. Олар Кирибати мемлекетінің негізгі бөлігін құрайды (атауының өзі жергілікті тұрғындардың тілінде "Гилберт" сөзінің дыбысталуын көрсетеді). Гилберт аралдарын топтастырудың тағы бір тәсілі – бұрынғы әкімшілік аудандары бойынша: Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Гилберттер. (Тарава бұрын дербес аудан болып саналған). Кез келген уақытта, солтүстік Гилберт аралдарының бір бөлігі Скарборо аралдары деп, ал оңтүстік Гилберт аралдарының бір бөлігі Кингсмилл тобы деп аталды. 19 ғасырға дейінгі жазбаларда Кингсмилл атауы кейде бүкіл Гилберт аралдарына қолданылған. Солтүстік Гилберт аралдарында оңтүстік және орталық Гилберт аралдарымен салыстырғанда жауын-шашын мөлшері артық болғандықтан, көбірек түрлі дақылдар өсіріледі. Бутаритари және Макин аралдары Кирибатиде сатылатын бананның көп бөлігін қамтамасыз етеді. Таро немесе бабай (Cyrtosperma merkusii) өсіруі солтүстік Гилберт аралдарында жер асты суларының жоғары деңгейі мен тұрақты жауын-шашынның болуына байланысты тарихи тұрғыдан жеңіл болды.

Орталық Гилберт

Орталық Гилберт аралдары немесе нука дәстүрлі түрде Майана, Абемама, Курия және Арануканы қамтиды. Дегенмен, соңғы үш арал – Курия, Аранука және Абемама – орталық Гилберт аралдарын солтүстік және оңтүстік аралдардан ерекшелендіретін бірегей тарихи және мәдени ерекшеліктері бар негізгі аралдар саналады. Абемама, Курия және Арануканың соңғы патшасы Тембиноко ХХ ғасырдың басында қайтыс болды. 1765 жылы, жер шарын айналып жүрген кезінде британдық зерттеуші вице-адмирал Джон Байрон осы аралдардан өтті. 1788 жылы капитан Томас Гилберт «Шарлотта» кемесінде, ал капитан Джон Маршалл «Скарборо» кемесінде Курия, Аранука, Тарава, Абайанг, Бутаритари және Макин аралдарынан өтіп, атоллдарға түсуге тырыспады. 1820 жылы бұл аралдарға Гилберт аралдары немесе француз тілінде îles Gilbert деп атау берді, Ресей патшасының Балтық немісі адмиралы Адам Иоганн фон Крузенстерн, 1788 жылы архипелагты кесіп өткен британдық капитан Томас Гилберттің құрметіне. Француз капитаны Луи Дюперре бүкіл Гилберт аралдары архипелагін алғаш рет картаға түсірді. Ол 1822–1825 жылдары жер шарын айналып өтетін «Ла Кокиль» кемесіне басшылық етті.

АҚШ-тың барлау жұмыстары

XIX ғасырда көптеген кит аулайтын кемелер осы аралдарға тоқтады. Бірінші тіркелген сапар 1799 жылдың желтоқсан айында Никунауға келген "Анн мен Хоуп" кемесімен жасалды. Америка Құрама Штаттарының зерттеу экспедициясының (1838–1842) екі кемесі, "Пикок" және "Флаинг Фиш", капитан Уильям Л. Хадсонның басшылығымен Гилберт аралдарының (сол кезде ағылшын тілінде Kingsmill аралдары немесе Kingsmill тобы деп аталған) көптеген аралдарын зерттеді. Гилберт аралдарында болғанда, олар рифтер мен бекіністерді картаға түсіруге және теңіз картасын жасауға көп уақыт арнады.

Колониялық билік

1886 жылы ағылшын-неміс келісімі "иесіз" Тынық мұхитты бөлісті, Науру неміс ықпалына, ал Оушен аралы және болашақ GEIC британдық ықпалына қарады. 1892 жылдың 27 мамырында капитан Эдвард Дэвис Гилберт аралдарында британдық протекторатты алғаш рет жариялады. 1909 жылы британдық шенеунік Артур Махаффи аралдарға сапар жасады. Ол "ауылдар үлгілі түрде сақталған, ал жолдар тазалығымен көзге түседі" деп атап өтті. Әр аралда госпиталь да болды. 1913 жылы "The New Age" журналының анонимді тілшісі Телфер Кэмпбеллдің басқаруындағы кемшіліктерді жариялады және Артур Махаффидің бейтараптығына күдік тудырды, себебі ол бұрын Гилберт аралдарында отарлық шенеунік болған. 1915 жылы, 1916 жылдан бастап, Гилберт және Эллис аралдары Британ империясының колониясы деп жарияланды.

Халық саны

Гилберт аралдарының жергілікті тұрғындары – австронезиялық халықтар, көп жағынан Маршалл немесе Каролин аралдарының жергілікті тұрғындарына ұқсас. 1909 жылы Махаффи британ үкіметіне ұсынған есебінде Гилберт аралдарында тұратын миссионерлерді немесе протекторат қызметкерлерін сипаттады.

Әкімшілік

Гилберт аралдарының халқының сауаттылық деңгейі шамамен 84 пайызды құрағандықтан, олар колонияның білім беруге бағытталған әрекеттеріне ынталы жауап берді. Аралдардағы барлық білім беру Колониялық білім беру департаментінің бақылауында болды, оның мақсаты – жергілікті ұлдарды мемлекеттік және коммерциялық салаларда жұмыс істеуге даярлау, сондай-ақ колонияның барлық аймақтарында білім беру деңгейін біркелкі ету еді. Білім берудің көп бөлігін миссионерлер жүзеге асырды, олар барлық ауылдық мектептерді ұстап тұрды және жергілікті мұғалімдерді даярлады. Еуропалық үлгідегі медициналық қызметтердің қолжетімділігі арқасында өмір жағдайы жақсарды. Феникс аралдарындағы қоныс аудару жобасы Феникс аралдарындағы үш қоныстанбаған атоллдарды дамыту арқылы мүмкіндіктерді ұсынуды көздеді және бұл Британ империясы шегіндегі адамдардың соңғы отарлау әрекеті болды.

Дін

Хирам Бингем II (1831–1908) Киелі кітапты гильберттік тіліне алғаш рет аударған және гильберттік тілі үшін ән-жырлар жазған адам. Джоанна Гордон Кларк олардың діни сенімдері туралы былай деп жазады:

Гилберт (және Эллис) аралдарының халқы христиан миссионерлері келмес бұрын өздеріне тән берік сенімдерге ие болған; олардың негізгі мифтері ағаштар мен екі жынысты қамтитын. Олардың ата-бабалары, айтуларынша, ақ терілі және қызыл шашты болған және басқа жерден, мүмкін батыстан келген (бұл Африкадан және басқа жерлерден Homo sapiens-тің таралуымен сәйкес келуі мүмкін). Күні бұрынғыдай, олар табиғат күштеріне құдірет сыйлап, оларға аттар мен құдайға тән қасиеттер берген (күн, ай сияқты), бірақ бір рух-құдайға сенген, ол Жаратылыс кітабындағы Құдайға ұқсас, қараңғылық пен жарыққа билік ететіндей көрінетін және көрінбейтін. Олар ата-бабаларына, әсіресе ата-аналарына дұрыс қарым-қатынас жасауға қатты сенген, сондай-ақ өзгелерге сыпайылық таныту үшін қоғамда жақсы қалыптасқан ережелер болған. Артюр Гримблдің "Аралдардың үлгісі" атты кітабын оқыңыз, ол осы аралдарда және Банабада, отарлық әкімшілік үшін Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және 30-шы жылдардың ортасына дейін жұмыс істеген. Бұл кітапта осы халық пен олардың діні туралы керемет, мазмұнды, қызықты және жылы әңгімелер кездеседі. Аралдардағы басқа діндер де айтылады, сонымен қатар оқиғалар, ерлік, саяси амалдар және т.б. туралы тамаша әңгімелер бар. Кітап қазір басылмайтын болуы мүмкін, бірақ қолда бар екінші қол нұсқаларын табуға болады деп ойлаймын, менде екеуі бар, ал суреттері өте әдемі.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Перл-Харборға шабуыл жасаған күні жапондықтар Гилберт аралдарына басып кірді, олардың 3-ін 1941 жылдың 9 желтоқсанына дейін басып алды. 1942 жылдың 17 тамызында 2-ші теңіз жауынгерлері батальонының 221 әскери-теңіз жауынгері екі су асты кемесінен Макинге шабуыл жасады. Американдықтар бұл рейдті Тынық мұхитындағы АҚШ-тың ниеті туралы жапондықтарды жаңылыстыру үшін жасады, бұл жапондықтардың назарын Соломон аралдары арқылы жоспарланған басқыншылық бағытынан аулаққа шығару мақсатында болды. Бірақ, керісінше, жапондықтарды Гилберт аралдарының стратегиялық маңыздылығына ескертіп, оларды нығайтуға және бекітуге итермеледі деп саналады. Бұл операция кезінде тұтқындалған теңіз жауынгерлерін жапондықтар соғыс заңдарын грубб түрде бұзып, дереу өлім жазасына кесті. 19 жауынгер қаза тапқан соң, оларды ауыл тұрғындары жерлеуге қалдырды. 1999 жылы теңіз жауынгерлерінің құрметтік қарулы күштері мәйіттерді іздеуге жіберілді және ауыл тұрғыны көрсеткен жерден оларды таба алды. Барлығы жерден шығарылып, АҚШ-қа жеткізілді. Тарава мен Абемама 1942 жылдың қыркүйегінде жапондықтар басып алды, ал келесі жылы Бетио (Тарава атоллы) және Бутаритари (Макин атоллы) гарнизондары құрылды. Гилберт аралдарындағы басқа аралдарға номиналды күштер ғана орналастырылды. 1943 жылдың 20 қарашасында АҚШ армиясы мен АҚШ 2-ші теңізшілер дивизиясы Макин мен Тараваға қонды, осылайша Макин және Тарава шайқастары басталды, онда жапондықтар жеңілді. Гилберт аралдары 1944 жылдың ақпан айында Маршалл аралдарына шабуыл жасау үшін қолданылды. АҚШ аралдарда базалар салды.

Өзін-өзі анықтау

Гилберт пен Эллис аралдары 1971 жылы автономия алды. 1975 жылдан 1978 жылға дейін Эллис аралдары бөлініп шықты, ал Гилберт аралдары осы атпен маркалар шығарған Гилберт аралдары колониясы болды. 1979 жылы Гилберт аралдары тәуелсіздік таңдап, Кирибати тәуелсіз мемлекетіне айналды. Эллис аралдары 1978 жылы Тувалу тәуелсіз мемлекеті болды.